ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ
Coordinates: 41°N 75°E / 41°N 75°E
| ကာဂျစ် သမ္မတနိုင်ငံ Кыргыз Республикасы Kırgız Respublikası Кыргызская Республика Kyrgyzskaya Respublika | |
|---|---|
 Emblem
| |
| Script error: The function "infoboxImage" does not exist. Location of ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ (အစိမ်း) | |
| မြို့တော် နန့် အကြီးဆုံးမြို့ | ဘီရှကက်မြို့ |
| ရုံးသုံး ဘာသာစကားတိ | ကာဂျစ် |
| ပူးတွဲရုံးသုံးဘာသာစကား | ရုရှား[၁] |
| လူမျိုးစု (2019[၂]) | |
| ကိုးကွယ်မှု |
|
| Demonym | Kyrgyz |
| အစိုးရ | ပြည်ထောင်စု သမ္မတ ဖွဲ့စည်းပုံသမ္မတနိုင်ငံစနစ် |
• သမ္မတ | ဆာဒီး ရှာပရော့ဗ် |
| ဥလုဘက် မာရီပေါ့ဗ် | |
| တာလန် မာမီတော့ဗ်[၄] | |
| ဥပဒေပြုလွှတ်တော် | အဓိပတိကောင်စီ |
| လွတ်လပ်ရီးရဟိခြင်း | |
| ၈၄၀ ခုနှစ် | |
| ၁၉၁၇ ခုနှစ် နိုဗန်ဘာလ ၂၇ ရက် | |
| ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၅ ရက် | |
| ၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ် ၃၁ ရက် | |
| ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာ ၂၁ ရက် | |
| ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၆ ရက် | |
| ၁၉၉၂ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၂ ရက် | |
| ဧရိယာ | |
• စုစုပေါင်း | ၁၉၉,၉၅၁ km2 (၇၇,၂၀၂ sq mi) (အဆင့်: ၈၅) |
• ရေထု (%) | ၃.၆ |
| လူဦးရေ | |
• ၂၀၂၀ ခန့်မှန်း |  ၆,၅၈၆,၆၀၀[၃] (အဆင့် - ၁၁၀) |
• ၂၀၀၉ သန်းခေါင်စာရင်း | ၅,၃၆၂,၈၀၀ |
• သိပ်သည်းမှု | ၂၇.၄/km2 (၇၁.၀/sq mi) (အဆင့် - ၁၇၆) |
| GDP (PPP) | ၂၀၁၉ ခန့်မှန်း |
• စုစုပေါင်း | $၃၅.၃၂၄ ဘီလီယံ[၆] (အဆင့် - ၁၂၇) |
• Per capita | $၅,၄၇၀[၆] (အဆင့် - ၁၃၄) |
| GDP (nominal) | ၂၀၁၉ ခန့်မှန်း |
• စုစုပေါင်း | $၈.၄၅၅ ဘီလီယံ[၆] (အဆင့် - ၁၄၁) |
• Per capita | $၁,၃၀၉[၆] (အဆင့် - ၁၅၈) |
| Gini (၂၀၁၈) |  ၂၇.၇[၇]နိမ့် |
| HDI (၂၀၁၉) | ၀.၆၉၇[၈] အလယ် · ၁၂၀ |
| အချိန်ဇုန် | KGT (UTC+6) |
| ယာဉ်ကြောစနစ် | ညာ |
| တယ်လီဖုန်းကုဒ် | +၉၉၆ |
| ISO 3166 ကုဒ် | KG |
| Internet TLD | .kg |
ကာဂျစ်စတန်နိုင်ငံ (တရားဝင်နာမည်အနိန်နန့် ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ) အား အယင်က ကာဂျစ်ဇီးယားဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကာ အာသျှ အလယ်ပိုင်းမာ ဟိရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။[၉]ကုန်းတွင်းပိတ််နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ တောင်ကုန်းထူထပ်ကာ မြောက်ဖက်မာ ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ၊ အနောက်ဖက်မာ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အနောက်တောင်ဖက်မာ တာဂျစ်ကစ္စတန်နိုင်ငံ နန့် အရှိဖက်မာ တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ ရို့က ဝိုင်းရံထားရေ။ အကြီးဆုံးမြို့နန့် မြို့တော်မာ ဘီရှကက်မြို့ဖြစ်တေ။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်းမာ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်လှောက် ရှည်လျားပြီး အမျိုးမျိုးသော ယိုင်ကျေးမှုတိနန့် အင်ပိုင်ယာများ လွှမ်းခြုံ အုပ်မိုး တည်ဟိခရေနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ပထဝီ အနိန်အထားအားဖြင့် တောင်ကုန်းများ ထူထပ်စွာ တည်ဟိရေ မြီမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တသီးအခြား တည်ဟိကာ ယင်းဧ့ ရှီးကျသော ယိုင်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းရန် တနည်းတဖုံ ကူညီရာ ရောက်ခကေလေ့ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းအရ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ယိုင်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီး တချို့၏ ဆုံစည်းရာ နီရာ ဖြစ်ခပြီးကေ ပိုးသားလမ်းမကြီး ၏ အစိတ်အပိုင်းနန့် တခြားသော စီးပွားရီး နန့် ယိုင်ကျေးမှု ပေါင်းဆုံရာ လမ်းကြောင်းတိ၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်ခရေ။ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံသည် အရာနိုင်ငံတိ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အစဉ်တကျ ခံခရပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲပြီးချိန်မာမှ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်လာခရေ။
လွတ်လပ်ရီး ရယားရေ အချိန်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် တပေါင်းတည်းဖြစ်ရေ ပါလီမန် သမ္မတနိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်လှာခကေလေ့ လူမျိုးရီး ပဋိပက္ခမား၊[၁၀][၁၁] ပုန်ကန်မှုတိ၊[၁၂]စီးပွားရီး အကျပ်အတည်းများ၊ [၁၃][၁၄] စပ်ကူးမပ်ကူး ကာလ အစိုးရများ [၁၅]နန့် နိုင်ငံရီး ပါတီများ ကြား ပဋိပက္ခမား[၁၆]ကို ကြုံတွိနိန်ရဆဲ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတိ၏ ဓနသဟာယ အဖွဲ့၊ ယူရီးရှန်း စီးပွားရီး သမ္မဂ္ဂ အဖွဲ့၊ ပူးပေါင်း လုံခြုံရီးစာချုပ် အဖွဲ့၊ ရှန်ဟိုင်းပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့ ၊ တာ့ခ် ကောင်စီ၊ တာ့ခ်ဆွိုင်း နန့် ကမ္ဘာ့ ကုလသမ္မဂ္ဂ ရို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်တေ။
ကာဂျစ် လူမျိုးတိစွာ ၅.၇ သန်းများရေ နိုင်ငံလူဦးရွီ၏ အများစု ဖြစ်ပြီးကေ သိသာစွာ များရေ လူနည်းစု လူမျိုးများဖြစ်ရေ ဥဇဘက် လူမျိုးတိနန့် ရုရှားလူမျိုးတိက ဒုတိယအများဆုံး ဖြစ်တေ။ ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်ရေ ကာဂျစ် ဘာသာစကားမာ တခြားသော တာ့ခ်ဘာသာစကားတိနန့် နီးစပ်စွာ ဆက်နွယ်နိန်ရေ။ ရုရှားရို့၏ လွှမ်းမိုးခဲ့မှုကြောင့် ရုရှားဘာသာစကားကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုဆဲပင် ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံလူဦးရွီ၏ ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းမာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မဟိရေ မွတ်ဆလင် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။[၁၇] ကာဂျစ် ယိုင်ကျေးမှုသည် တာ့ခ် ယိုင်ကျေးမှုမာ အခြီခံကေလေ့ ပါရှန်း၊ မွန်ဂိုလီးယား နန့် ရုရှားရို့၏ လွှမ်းမိုးမှုတိကို တွိနှိုင်ရေ။
နာမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကာဂျစ် ဆိုရေ စကားမာ တာ့ခ်ဘာသာစကား ၄၀ မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ အူရီဂါရို့အားတွန်းလှန်ဖို့အတွက် ဒေသခံ လူမျိုးစု ၄၀ ကို စုစည်းသော ဒဏ္ဍာရီလာ သူရဲကောင်း မာနာ့စ်ကို ရည်ညွှန်းရေလို့ ယုံကြည်ရရေ။ ၉ ရာစု အစောပိုင်းက အူရီဂါရို့စွာ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ အပါအဝင် အာသျှ အလယ်ပိုင်း၊ မွန်ဂိုလီးယား၊ ရုရှား၏ တစိတ်တဒေသနန့် တရုတ်နိုင်ငံရို့မာ အကြီးအကျယ် စိုးမိုးထားရေ။[၁၈]
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ အောင်လံတော်မှ နီရောင်ခြည် အလင်းတန်း ၄၀ သည် ထို လူမျိုးစု ၄၀ ကိုပင် ရည်ညွှန်းပြီး နီ၏ အလယ်ခေါင်ဟိ ရုပ်ပုံမာ အာသျှ အလယ်ပိုင်း ရွှိပြောင်းလားလာသူရို့၏ တဲတိက သစ်သား အမိုး ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်တေ။
သမိုင်းကြောင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ရှီးခေတ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ရှီးခေတ်ကာလက အီရန် မြင်းစီးလူမျိုးများ ဖြစ်ရေ ဆိုင်သီယန်ရို့ အခြီချ နီထိုင်ခကတ်တေ။[၁၉]
ကာဂျစ်နိုင်ငံသည် အူရီဂါ အင်ပိုင်ယာကို အေဒီ ၈၄၀ မာ အောင်နှိုင်ခပြီးကေ အကျယ်ပြန့်ဆုံး ချဲ့ထွင်နိုင်ခရေ။[၂၀] ယပြီးနောက် ကာဂျစ်ရို့စွာ ထန်ရှန်း တောင်တန်းတိအထိ နယ်မြီချဲ့ထွင်ခကတ်ပြီးကေ ထိုဒေသမာ ယင်းရို့၏ ဩဇာကို နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ခန့် လွှမ်းမိုး ထားနိုင်ခရေ။
၁၂ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါမှမူ မွန်ဂိုရို့၏ နယ်မြီချဲ့ထွင်မှုကြောင့် ကာဂျစ်ရို့ ပိုင်ဆိုင်ရေ ဒေသမာ အော်လ်တေးတောင်တန်း နန့် ဆာယန် တောင်တန်း ဒေသတိရာ ကျန်ဟိလီရေ။ ၁၃ ရာစုမာ မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာ အင်အားကောင်းလာယားနောက် ကာဂျစ်ရို့ တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွိလားခီရေ။ ကာဂျစ်ရို့စွာ မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် ၁၂၀၇ မာ ငြိမ်းချမ်းစွာ ဝင်ရောက်ခရေ။
၇ ရာစုနန့် ၁၂ ရာစု အထဲမှ တရုတ်လူမျိုးတိနန့် မူစလင်ရို့၏ အဆိုအရ ကာဂျစ်လူမျိုးတိကို ဆံပင်အရဲရောင်ဟိပြီးး အသားဖြူကာ မျက်လုံး အပြာရောင် ဟိရေသူတိဟု ဆိုကတ်ပြီး ထိုအဆိုအရ ရှီးခေတ် အင်ဒို-ဥရောပ မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ရေ ဆလားဗစ် လူမျိုးတိနန့် ဆင်တူစွာဟု ညွှန်းဆိုနေခြင်း ဖြစ်တေ။[၂၁][၂၂] ပရုန်းနရုန်း မျိုးရိုးဇီဝ လိ့လာမှုတိအရ ကာဂျစ် လူမျိုးတိမာ ဆိုင်ဖီးရီးယား ဒေသဟိ ရှီးဦးနေ လူမျိုးတိက ဆင်းသက်လာရေဟု အခိုင်အမာ ပြောနှိုင်ရေကို တွိရရေ။[၂၃] ရွှိပြောင်းခြင်း၊ စစ်ပွဲတိကို အောင်နိုင်ခြင်း၊ ကွဲပြားသော လူမျိုးစု အချင်းချင်း ထိမ်းမြားခြင်း နန့် ယိုင်ကျေးမှု အချင်းချင်း ရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်းရို့ကြောင့် အဂုလက်ဟိ အလယ်အာသျှ နန့် အနောက်တောင် အာသျှမာ နီထိုင်သော ကာဂျစ်လူမျိုးရို့မာ နီးစပ်စွာ တူညီရေ ဘာသာစကားတိကို ပြောဆိုနီကတ်ကေလေ့သွီးနှောနီကတ်ပြီး အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးရို့မှ ပေါင်းစပ်ဆင်းသက်လာကြောင်း တွိရရေ။[၂၄][၂၅][၂၆]
အစ်ဆစ်ကူး ရီကန်မာ အရှိဖျားဒေသမှ ဥရောပသို့ လားရောက်သော ကုန်စွာတိ၊ စီးပွားရီး သမားများ နန့် တခြားသော ခရီးသည်များ အသုံးပြုကတ်တေ ကုန်းကြောင်း ဖြစ်ရေ ပိုးသား လမ်းမကြီး၏ ခရီးတထောက် နားနီရာ ဖြစ်တေ။
ကာဂျစ်လူမျိုးတိကို ၁၇ ရာစုမာ မွန်ဂို အွိုင်းရက် ရို့က ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၈ ရာစု အလယ်ပိုင်းမာ မန်ချူး ချင်မင်းဆက်မှ ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းမာ ဥဇဘက် ကိုကန်း ခန်နိတ် မှ ပင်ဖြစ်ဖြစ် ကျူးကျော် သိမ်းပိုက်ခကတ်တေ။[၂၇]
၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းမာ မျက်မှောက်ခေတ် ကာဂျစ္စတန် ဒေသ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း အင်တန်များများကို တရုတ်နိုင်ငံ (ချင်မင်းဆက်) နန့် ရုရှားရို့ အကြား သဘောတူ စာချုပ် နှစ်ခုဖြင့် လွှဲပြောင်းပီးအပ်ခီရေ။ ထိုအချိန်က ရုရှားမာ ကာဂျစ်ဇီးယား ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ထိုဒေသကို ရုရှား အင်ပိုင်ယာ အတွင်းကို ၁၈၇၆ မာ သွတ်သွင်းခရေ။ ရုရှားရို့၏ လွှဲပြောင်း ရယူမှုအပြီး ဇာဘုရင်၏ အုပ်ချုပ်မှုကို ပုန်ကန်မှုတိစွာဖြင့် ကြုံတွိခရပြီး ကာဂျစ် မကန်မဝှန်မာ ပါမီယာ တောင်ကုန်း ဒေသနန့် အာဖဂန်နစ္စတန် သို့ ရွှိပြောင်းခကတ်တေ။
ယင်းအပြင် ၁၉၁၆ အလယ်အာသျှ အထဲ ရုရှားရို့၏ အုပ်ချုပ်ရီးအား ပုန်ကန်မှုအား ဖိနှိပ်ခြင်းကြောင့် ကာဂျစ် မကန်မဝှန်မာ တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွိလားခကြ ရေ။[၂၈] လူမျိုးစု မကန်မဝှန်မာ ထိုအချိန်မာ (ဂုထိတိုင်အောင်) အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများ အထဲ ပျံ့နှံ့နီကတ်ပြီး နိုင်ငံများ အကြား နယ်နိမိတ်မာ အသီအချာ စောင့်ကြပ်ခြင်း နန့် ထိန်းသိမ်းခြင်း မဟိသဖြင့် တောင်ကုန်းဒေသများအထဲ ဟိုကပင်မှ ရွှိပြောင်းနီထိုင်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။ ယင်းပိုင် ရွှိပြောင်းနီထိုင်ရာမာ ဇာနီရာတွင် နီထိုင်စွာက ပိုပြီးကေ ကောင်းမည်ဆိုရေ အပေါ်မူတည်ပြီး စိုက်ပျိုးရန် အတွက် မိုးကကောင်းရခြင်း၊ ဖိနှိပ်ခံရစဉ် အထဲ ဇာ အစိုးရက ပိုကောင်းဖို့လို့ တွေးခေါ်ခြင်း အစဟိစွာရို့ ကို မူတည်နီရေ။
အစ္စလာမ် ရွှီခေတ်အထဲ အမိုးတပ်ဂါရီများ အသုံးပြုရာ ပိုးသားလမ်းမကြီး
Kyrgyz nomads, ၁၈၆၉–၁၈၇၀ မှ Vasily Vereshchagin ရီးဆွဲထားရေ ကာဂျစ် ရွှိပြောင်းနီထိုင်သူများ
၁၈၆၉–၁၈၇၀ မှ Vasily Vereshchagin ရီးဆွဲထားရေ ကာဂျစ်ရို့၏ ယပ်တ် တဲအိမ်
ကာဂျစ်လူမျိုးများ
ဂိုလော့နာယာ မြက်ခင်းလွင်ပြင်ဟိ ရွှိပြောင်းနီထိုင်သူ ကာဂျစ် မိသားစု တစုကို ၁၉၁၁ မာ တွိရစဉ်။ Prokudin-Gorskii
ဆိုဗီယက် ကာဂျစ္စတန်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ဒေသအထဲ ဆိုဗီယက်ရို့၏အာဏာသည် ၁၉၁၉ မာ စတင် တည်ထောင်ခရေ။ ရုရှား ဆိုဗီယက် ဖက်ပြားဆတ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတ နိုင်ငံ အထဲ ကာရာ-ကာဂျစ် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြီ အဖြစ် တည်ထောင်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ (ကာရာ-ကာဂျစ် ဆိုရေ အသုံးအနှုန်းကို ရုရှားရို့က ၁၉၂၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်း အထိ အသုံးပြုခကတ်ပြီး ကာဂျစ်ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကတ်တေ ကာဇက်လူမျိုးတိက ကွဲပြားစီရန် သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်တေ။) ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၅ ရက်နိမာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံ အတွင်းမာ ကာဂျစ် ဆိုဗီယက် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ ကို တည်ထောင်ခရေ။
၁၉၂၀ ခုနှစ်များအထဲ ကာဂျစ်စတန်နိုင်ငံသည် ယိုင်ကျေးမှု၊ ပညာရီး နန့် လူမှုဘဝ ရို့မာ သိသာစွာ တိုးတက်မှုတိ ဟိခရေ။ စာတတ်မြောက် မှုနှုန်းမာ များစွာ တိုးတက် လာခပြီး နီထိုင်သူများ ကို ရုရှားဘာသာ အား စံ ဘာသာစကား တရပ် အဖြစ် အသုံးပြုဖို့ ဖိအားပီး မိတ်ဆက်ခြင်း ခံခရရေ။ စီးပွားရီးနန့် လူမှုရီး တိုးတက်မှုတိမာ သိသာ ထင်ရှားရေ။ ဆိုဗီယက် ယူနီယံကို ၁၉၂၀ ခုနှစ်တိ၏ နှောင်းပိုင်း မှ ၁၉၅၃ ခုနှစ် အထိ အုပ်ချုပ်ရေ ဂျိုးဇက် စတာလင် လက်ထက်မာ အမျိုးသားရီး လှုပ်ယှားမှုတိကို ဖိနှိပ်ခကေလေ့ ကာဂျစ်ရို့၏ အမျိုးသား ယိုင်ကျေးမှု၏ အစိတ်အပိုင်း အင်တန်များများကို ထိန်းသိမ်း ထားနိုင်ခရေ။
ဆိုဗီယက်ရို့၏ ဂလက်စနီာ့ ခေါ် ပွင့်လင်းမြင်သာရီး လှုပ်ယှားမှု၏ အစောပိုင်းနှစ်များမာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရီး ကို စိကေချေလှောက်သာ ရိုက်ခတ်မှု ဟိခရေ။ ယကေလေ့သော့ နိုင်ငံ၏ သတင်းစာတိမာ ပိုပြီးကေ လစ်ဘရယ်ဆန်သော အမြင်တိကို ခံယူခွင့် ရခပြီးကေ သတင်းစာ အသစ်ဖြစ်ရေ လစ်ထရေတာနီ ကာဂျစ္စတန် အား စာရီးဆရာတိ သမ္မဂ္ဂမှ ထုတ်ဝီခွင့် ရဟိခရေ။ တရားမဝင်သော နိုင်ငံရီး အသင်းတိမာ ပိတ်ပင်ခံခရပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်မာ ကြီးကျယ်သော အိမ်ရာ ပြဿနာတိကို ဖြီယှင်းရှင် ပေါ်ပေါက်လာရေ တချို့ အစုအဖွဲ့တိမှာမူ လှုပ်ရှားခွင့် ရဟိခရေ။
၁၉၈၉ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်ရို့ နောက်ဆုံး ကောက်ယူသော လူဦးရွီ စာရင်းအရ မြောက်ပိုင်းမြို့တော် ဖရွန်ဇာမြို့ (ဂုချိန်ခါ ဘိရှကက်မြို့) ၏ ၂၂% မျှသော လူဦးရွီသည်သာ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်ကတ်ပြီး လူဦးရွီ၏ ၆၀% ကျော်မာ ရုရှားလူမျိုးများ၊ ယူကရိန်း လူမျိုးများ နန့် တခြားသော ဆလာဗစ် နိုင်ငံများ တိက ဖြစ်တေ ဟုဆိုရေ။ (စစ်တမ်းအရ ဘိရှကက် မြို့နေ လူဦးရွီ၏ ၃၆ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရုရှားစကားကို ပထမဘာသာစကား အနေနန့် ပြောကြားကတ်တေ။)[၂၉]
၁၉၉၀ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်းဟိ ဥဇဘက် လူမျိုး အများစု နီထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ရေ အော့ရှ် အိုဘလတ်စ်မာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ နန့် ကာဂျစ်လူမျိုးများ အကြား လူမျိုးရီး တင်းမာမှုတိ ဖြစ်ပေါ်လှာခရေ။[၃၀] ဥဇဘက်ရို့၏ စုပေါင်းယာမြီကို အိမ်ရာဖွံ့ဖြိုးရီး စီမံကိန်း အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားရမှ အော့ရှ်အရီးအခင်း စတင် ဖြစ်ပွားခရေ။ အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာလို့ ကာဖျူး ထုတ်ပြန်ကာ ထိန်းသိမ်း ခရပြီး[၃၁] ကာဂျစ္စတန် မြောက်ပိုင်းဟိ စုပေါင်းယာမြေဟိ အလုပ်သမား မိသားစုမှ သား ၅ ယောက်မာ အထွီးဆုံး ဖြစ်ရေ အက်စကာ ကာယက်ဗ် မာ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ သမ္မတ အဖြစ် ရွီးချယ်ခြင်း ခံခရရေ။
ယင်းချိန်တွင် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီ လှုပ်ယှားမှုတိမာ ပါလီမန်မား ထောက်ခံမှုဖြင့် သိသာသော နိုင်ငံရီး အင်အားစု တခု အဖြစ်သို့ ရောက်ဟိပါလတ်တေ။ ၁၉၉၀ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလမာ ဆိုဗီယက် အထွဋ်အထိပ် အဖွဲ့မှ နိုင်ငံ၏ နာမည်ကို ရီပတ်ဘလစ် အော့ဖ် ကာဂျစ္စတန်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ရန် မဲဆန္ဒပေး ဆုံးဖြတ်ခရေ။ (၁၉၉၃ မာ ကာဂျစ် ရီပတ်ဘလစ် ဟု ဖြစ်လာခရေ။) နောက်တလ ဖြစ်ရေ ဂျန်နဝါရီလမာ ကာယက်ဗ်မှ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းပုံ အသစ်ကို မိတ်ဆက်တင်ပြခပြီး အစိုးရ အသစ်အား ငယ်ရွယ်ပြီးကေ ပြုပျင်ပြောင်းလဲ ရန် လိုလားသော နိုင်ငံရီး သမားတိနန့် အဓိက ဖွဲ့စည်းခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလမာ မြို့တော်၏ နာမည်အား ဖရွန်ဇာမှ တော်လှန်ရီး ကာလ မရောက်ခင် နာမည်ဖြစ်ရေ ဘိရှကက် အဖြစ် ပြန်ပနာပြောင်းလဲ ခရေ။
လွတ်လပ်ရီး ရဟိရန် အတွက် နိုင်ငံရီး အရ ကြိုးပမ်းလှုပ်ရှားခကေလေ့ အဂယင့် စီးပွားရီး အခြီအနီမာမူ ဆိုဗီယက် ယူနီယံမှ ခွဲထွက်ရန် အခြီအနီနန့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နီခရေ။ ၁၉၉၁ မာ့ခ်ျလမာ ကျင်းပသော ဆိုဗီယက် ယူနီယံ အဖြစ် ဆက်ပနာတည်ဟိနိန်ရေး ဆန္ဒခံယူပွဲမာ မဲဆန္ဒရှင် ၈၈.၇% က ဆိုဗီယက် ယူနီယံအား အသစ်ပြန်ပနာ ဖွဲ့စည်းသော ဖက်ဒရီးရှင်း တခု အဖြစ် ဆက်ပနာ တည်ဟိနိန်ရန် အဆိုကို ထောက်ခံခရေ။ ယကေလေ့သော့ ခွဲထွက်တေး လှုပ်ရှားသူတိက ကာဂျစ္စတန်၏ လွတ်လပ်ရီး ရဟိရန် အတွက် ထိုနှစ် သြဂတ်လမှာပင် ဖိအားပီး လုပ်ဆောင်ခလီရေ။
၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၁၉ ရက်မာ နိုင်ငံ အရေးတကြီး အခြီအနီ ကော်မတီက မော်စကိုမာ အာဏာလွှဲပြောင်းယူခပြီး ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံမာ ကာယက်ဗ်အား ရာထူးမှ ဖယ်ယှားရန် ကြိုးစားမှု ပေါ်ပေါက်ခရေ။ အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းမှု တပတ်အကြာမှာ ကျရှုံးခပြီးကေ ကာယက်ဗ် နန့် ဒုတိယ သမ္မတ ဂျာမန် ကူဇနက်ဇော့ဗ်ရို့ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ကွန်မြူနစ် ပါတီ မှ နုတ်ထွက်ကြောင်း ကြေညာခပြီးကေ အစိုးရဌာန တခုလုံးနန့် အထဲဝန်တိလေ့ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခကတ်တေ။ ယပြီးနောက်မာ ဆိုဗီယက် အထွဋ်အထိပ် အဖွဲ့မှ ၁၉၉၁ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၃၁ ရက်မာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံမှ လွတ်လပ်ရီး ရကတ်ောင်း ကြေညာခပြီးကေ ကာဂျစ္စတန် သမ္မတနိုင်ငံ ဖြစ်လှာခလီရေ။
လွတ်လပ်ရီး ရပြီးခေတ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]၁၉၉၁ အောက်တိုဘာလမာ ကာယက်ဗ်သည် ပြိုင်ဘက်မဟိ အရွီးခံပြီးကေ တိုက်ရိုက်မဲပီးစနစ်ဖြင့် ဆန္ဒမဲ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ရဟိခဲ့ကာ အသစ်ပေါ်ပေါက်လာရေ လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ဖြစ်လာခရေ။ တခြားသော သမ္မတနိုင်ငံ ၇ ခုမှ ကိုယ်စားလှယ်တိနန့် တတူ တလတည်းမှာပင် စီးပွားရီး အသိုက်အဝန်း အသစ် အတွက် သဘောတူ စာချုပ်ကို လက်မှတ် ရီးထိုးခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၁ ရက်နိမာ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံသည် တခြားသော အလယ်အာသျှ သမ္မတနိုင်ငံ ၄ ခုနန့် တတူ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံတိ၏ ဓနသဟာယ အဖွဲ့ကို တရားဝင် ဝင်ရောက်ခရေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၅ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရီး အပြည့်အဝ ရဟိခရေ။ နောက်တရက် ၁၉၉၁ ဒီဇန်ဘာလ ၂၆ ရက်မာ ဆိုဗီယက် ယူနီယံ ဆိုပနာ မဟိတော့ပါ၊၊ ၁၉၉၂ ခုနှစ်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ ကုလသမ္မဂ္ဂ နန့် ဥရောပ လုံခြုံရီးနန့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရီး အဖွဲ့ (အိုအက်စ်စီအီး) သို့ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ အဖြစ် ဝင်ရောက်ခရေ။ ၁၉၉၃ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်မာ နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးနာမည်အား ရီပတ်ဘလစ်အော့ဖ် ကာဂျစ္စတန် မှ ကာဂျစ် ရီပတ်ဘလစ် ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခရေ။
၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ရွီးကောက်ပွဲ အပြီးမာ ကျူးလစ်ပန်း တော်လှန်ရီး ဟု နာမည်ရရေ ထင်ရှားရေ ဆန္ဒပြပွဲ တခု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ သမ္မတ အက်စ်ကာ ကာယက်ဗ်အား ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နိမာ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်စီခရေ။ အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင်တိက ညွှန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့စည်းခပြီးကေ အစိုးရ အသစ်ကို သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်၏နန့် ဝန်ကြီးချုပ် ဖဲလစ် ကူလော့ဗ် ရို့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ဖွဲ့စည်းခရေ။ နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မာ ဆန္ဒပြမှု အထဲ လုယက် ခံခရရေ။
နိုင်ငံရီး တိုင်းမှုကို ရဟိရန် ခက်ခဲပြီး ဒုစရိုက်ဂိုဏ်းတိနန့် ဆက်စပ်နိန်ရေ အဖွဲ့တိမာ အာဏာရဟိရန် အပြိုင်အဆိုင် ကြိုးပမ်းကတ်တေ။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ ရွီးကောက် တင်မြှောက်ခံရရေ ပါလီမန် အမတ် ၇၅ ဦး အထဲမှ ၃ ဦး လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံရပြီး ကြားဖြတ်ရွီးကောက်ပွဲမာ အသတ်ခံရရေ သူ၏ အစ်ကို နီရာကို ဝင်အရွီးခံလို့ အနိုင်ရရေ အမတ်မာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၁၀ ရက်မာ ထပ်မံ သတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခရရေ။ ထိုလေးဦး စလုံးမာ အဓိက တရားဝင် စီးပွားရီး လုပ်ငန်းတိနန့် တိုက်ရိုက် ပတ်သက် ဆက်နွယ်နိန်ရေဟု နာမည်ကြီးသူတိ ဖြစ်ကတ်တေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၆ ရက်မာ တာလာ့စ် မြို့မာ အစိုးရ၏ အကျင့်ပျက် ခြစားမှုတိနန့် တိုးမြှင့်လာရေ လူနီမှု စရိတ်များ ထက်မာဖြစ်ပွားသော ဆန္ဒပြပွဲ အပြီးမာ ပြည်သူ့တော်လှန်ရီး ပျံ့နှံ့ ဖြစ်ပွားခရေ။ ဆန္ဒပြသူတိမာ အကြမ်းဖက်လာကတ်ပြီး အရာတရက်နိမာ ဘိရှကက်သို့ ကူးစက်လာရေ။ ဆန္ဒပြသူတိမာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်၏ ရုံးကို တိုက်ခိုက်ပိုင် နိုင်ငံတော်မှ ထုတ်ရွှင့်သော တီဗွီ နန့် လေဒီအို စတေရှင်တိကိုလည်း တိုက်ခိုက်ကတ်တေ။ ဆန္ဒပြမှု အထဲ ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးမာ ရိုက်နှက်ခြင်း ခံရရေဟု သတင်းထွက်ခရေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၇ ရက်မာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်မှ နိုင်ငံအထဲ အရေးတကြီး အခြီအနီကို ကြေညာခရေ။ ရဲ နန့် အထူးတပ်ဖွဲ့တိက အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင် မကန်မဝှန်ကို ဖမ်းဆီးခရေ။ တန်ပြန်ရေ အနေနန့် ဆန္ဒပြသူတိက ပြည်မားလုံခြုံရီး ဌာနချုပ် (အယင်က ကေဂျီဘီ ဌာနချုပ်) နီရာ နန့် မြို့တော်ဟိ နိုင်ငံ၏ ရေလီဗွီးရှင်း ချန်နယ်ရို့ကို ထိန်းသိမ်း ရယူခရေ။ ကာဂျစ္စတန် အစိုးရ တာဝန်ဟိသူတိ၏ ပြောဆိုချက်အရ မြို့တော် အထဲ ရဲတိနန့်သွီးထွက်သံယို ထိပ်တိုက်တွေ့မှုတိမာ အနည်းဆုံး လူ ၇၅ ဦး သီဆုံးပြီး ၄၅၈ ဦးမာ ဒဏ်ရာ ရခရေ ဟု ဆိုရေ။[၃၂] ယကေလေ့သော့ သတင်းများ အရ လူ ၈၀ ဦး အနည်းဆုံး သီဆုံးရေလို့ သိရရေ။ အယင် နိုင်ငံခြားရီး ဝန်ကြီး ရိုဇာ အိုတွန်ဘာယဲဗာ ဦးဆောင်သော ကြားဖြတ်အစိုးရမှ ၂၀၁၀ ဧပြီလ ၈ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်၏ နိုင်ငံပိုင် မီဒီယာ နန့် မြို့တော် အထဲဟိ အစိုးရ၏ ရုံးတိကို ထိန်းသိမ်း ခရေ။ ယကေလေ့ ဘာကီးယက်ဗ်သည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခြင်း မပြုသိမ့်လီ။[၃၃][၃၄]
သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်သည် ဂျလာအာဘတ် ဟိ သူ၏ နီအိမ် သို့ ပြန်လားခပြီးကေ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နိမာ သတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲမာ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခြင်း ကြောင်း ပြောကြားခရေ။[၃၅] ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၅ မာ ဘာကီးယက်ဗ်သည် အိမ်နီးချင်း ကာဇက်စတန် နိုင်ငံသို့ သူ၏ ဇနီး နန့် အချေ နှစ်ယောက်နန့် တတူ လီယာဉ်ပျံဖြင့် ထွက်ခွာလားခီရေ။ နိုင်ငံ၏ ယာယီဂေါင်းဆောင်တိက ဘာကီးယက်ဗ် မထွက်ခွာမီ တရားဝင် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ကြောင်းစာကို လက်မှတ်ရီးထိုး ခကြောင်း ကြေညာခရေ။[၃၆]
ဝန်ကြီးချုပ် ဒါနီယာ အူဆေနော့ဗ်က ရုရှားအား ဆန္ဒပြပွဲတိကို နောက်ကွယ်မှု ပံ့ပိုးပီးရေဟု ယိုးစွပ်ခကေလေ့ ရုရှား ဝန်ကြီးချုပ် ဗလာဒီမာ ပူတင် က ငြင်းဆိုခရေ။ အတိုက်အခံတိက အမေရိကန် ထိန်းချုပ်သော မာနာ့စ် လီတပ် အခြီစိုက် စခန်းကို ပိတ်သိမ်းရန် အတွက်လေ့ တောင်းဆိုခကတ်တေ။[၃၇] ရုရှားသမ္မတ ဒီမီထရီ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ်မှ ရုရှားနိုင်ငံသားတိ၏ လုံခြုံရီး အတွက် ဆောင်ရွက်ရန် နန့် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ အထဲဟိ ရုရှားရို့ နီထိုင်ရာ အထဲ ဖြစ်လှာနှိုင်ရေ တိုက်ခိုက်မှုတိကို ကာကွယ်နိုင်ဖို့ အတွက် လုံခြုံရီးကို တိုးမြှင့်ရန် အမိန့်ပီးခရေ။
၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၁ ရက်နိမာ နိုင်ငံ၏ ဒုတိယ အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့မာ အဓိက လူမျိုးစု နှစ်ခုဖြစ်ရေ ဥဇဘက်နန့် ကာဂျစ်လူမျိုးရို့ အကြား လူမျိုးရီး အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်လာခရေ။ ထိုအဓိကရုဏ်းမှ နိုင်ငံအထဲ ပြည်မားစစ် ဖြစ်လှာနှိုင်ရေ ဆိုရေ စိုးရိမ် ကြောင့်ကြမှုတိ ပေါ်ပေါက် ပါလတ်တေ။[၃၈][၃၉]
.jpg)
အခြီအနီတိကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာသဖြင့် ယာယီဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ရေ အိုတွန်ဘာရဲဗာ မှ ရုရှားသမ္မတ ဒီမီထရီ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ် ထံကို စာတစောင် ပီးပို့လို့ ရုရှားတပ်တိကို စီလွှတ်လို့ နိုင်ငံ၏ အခြီအနီကို ထိန်းသိမ်းပီးဖို့ တောင်းဆိုခရေ။ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ်၏ ပြည်သူ့ဆက်ဆံရီး အရာဟိ နာတာလျာ တီမာကိုဗာက "ဒေ အကြောင်းမာ ပြည်မား ပဋိပက္ခသာဖြစ်သဖြင့် ရုရှားအနေနန့် ပါဝင်ပတ်သက်ရန် လိုအပ်ရေ အခြီအနီမဟိပါ။" ဟု အကြောင်း ပြန်ကြားခရေ။ ပဋိပက္ခကြောင့် လူ ၂၀၀ ကျော် သီဆုံးခပြီးကေ ၁,၆၈၅ ဦး ဒဏ်ရာ ရဟိခဲ့ကာ အစားအစာ နန့် အရေးပါသော အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများ ပြတ်လတ်လားခရရေ။ ရုရှား အစိုးရက လူသားချင်း စာနာရေ အကူအညီတိကိုမူ ဒုက္ခရောက်နီရေ နိုင်ငံ အတွက် ပီးပို့လားမေဟု ပြောကြားရေ။[၄၀]
ဒေသမား ဟိသူတိ၏ အဆိုအရ ဒေသမား ဂိုဏ်း ၂ ခုမှ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခရေမှ အစပြုပနာ ကျန်ဟိရေ တမြို့လုံးသို့ အကြမ်းဖက်မှု ပြန့်ပွားလားရေမာ ကောင်းကောင်းမကြာသော အချိန်အတွင်းမှာ ဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။ အချို့ သတင်းတိအရ စစ်တပ်မှ ကာဂျစ်လူမျိုး ဂိုဏ်းများ မြို့မားသို့ ဝင်ရောက်ယောင် ထောက်ပင့်ပီးခရေဟု ဆိုကေလည်း အစိုးရမှ ထိုယိုးစွပ်မှုကို ငြင်းပယ်ခရေ။[၄၀]
အကြမ်းဖက် ပဋိပက္ခမားသည် အိမ်နီးချင်း ဒေသတိသို့ ပျံ့နှံ့လားခသဖြင့် အစိုးရမှ တောင်ပိုင်း ဂျလာအာဘတ် ဒေသ တခုလုံးအား အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာခရရေ။ အခြီအနီကို ထိန်းသိမ်းရန် အတွက် ယာယီ အစိုးရရေ လုံခြုံရီး တပ်တိအား ပစ်သတ်ရန် အမိန့်ပီးခရေ။ ရုရှား အစိုးရမှ ရုရှားရို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုတိကို ကာကွယ်ရန် အတွက် နိုင်ငံအတွင်းကို တပ်ရင်းတရင်း စီလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခရေ။[၄၁]
အိုတွန် ဘာရဲဗာက ဘာကီးယက်ဗ်၏ မိသားစုသည် အကြမ်းဖက်မှုတိကို ဖြစ်ပွားစီရန် မြှောက်ပင့်ပီးရေလို့ ယိုးစွပ်ခရေ။[၄၂] အေအက်ဖ်ပီ၏ သတင်းအရ မြို့တမြို့လုံးကို မီးခိုးများ ဖုံးလွှမ်းနိန်ရေဟု ဆိုရေ။ အိမ်နံပါးချင်း ဥဇဘက် ကစ္စတန်မှ အာဏာပိုင်တိ၏ အဆိုအရ အနည်းဆုံး ဥဇဘက်လူမျိုး ၃၀,၀၀၀ ခန့်သည် အကြမ်းဖက်မှုတိမှ လွတ်မြောက်ဖို့နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်လှာရေလို့ ဆိုရေ။[၄၁] ၂၀၁၀ ဂျုန်လ ၁၄ ရက်မာ အော့ရှ်မာ တိုင်း အီးချမ်းနိန်ရေ်လည်း ဂျလာအာဘတ် ဒေသမာ မီးတိုက်မှုတိကိုမှု ရံဖန်ရံခါ တွိနီရရေ။ ဒေသတခုလုံးသည် အရေးတကြီး အခြီအနီ ကြေညာထားဆဲ ဖြစ်ပြီးကေ ဥဇဘက်တိမာ ဂူရာကျိုင်၏ တိုက်ခိုက်ခံရဖို့ ရန်ကို ကြောက်သဖြင့် အိမ်မားမှ အိမ်ပြင် မထွက်ရဲ ကတ်လီ။ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ အခြီအနီကို စစ်ဆီးရန် အတွက် အထူးသံတမန် စီလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခရေ။[၄၃]
ယာယီအစိုးရ၏ လက်ထောက်ဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ရေ တီမဲ ဆာရီယက်ဗ်က ဒေသမား ပဋိပက္ခမား ဖြစ်ပွားခပြီးကေ အစိုးရ အနေနန့် အခြီအနီကို အားလုံး ထိန်းချုပ်ရန် မဖြစ်နှိုင်ဟု ပြောခရေ။ ယင်းအပြင် အကြမ်းဖက်မှုတိကို နှိမ်နင်းရန် အတွက် လောက်ငှသော လုံခြုံရီး အဖွဲ့တိလေ့ မဟိဟု ပြောကြားခရေ။ မီဒီယာတိ၏ အဆိုအရ ၂၀၁၀ ဂျုန်လ ၁၄ ရက်မာ ရုရှားအစိုးရမှ ကာဂျစ်အစိုးရ၏ မေတ္တာရပ်ခံချက်ကို စဉ်းစားနီကြောင်း ဖော်ပြခရေ။ စုပေါင်းလုံခြုံရီး စာချုပ် အဖွဲ့ (စီအက်စ်တီအို) ကလည်း အရေးတကြီး အစည်းအဝေး တရပ်ကို ထိုနိမှာပင် ကျင်းပခပြီးကေ အကြမ်းဖက်မှုတိကို အဆုံးသတ်ရန် အတွက် အဖွဲ့အနေနန့် ဇာ နီရာမှ ပါဝင်သင့်စွာကို ဆွေးနွေးခရေ။ လူမျိုးရီး အကြမ်းဖက်မှုတိ လျော့ကျလားခဗျားနောက် ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၅ ရက်မာ ကာဂျစ် သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာရဲဗာ မှ သတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲ တရပ်ကို ကျင်းပခပြီးကေ ရုရှားအနေနန့် အကြမ်းဖက်မှုတိကို နှိမ်နင်းရန် အတွက် တပ်များ ပို့လွှတ်ရန် မလိုအပ်တော့ကြောင်း ကြေညာခရေ။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဂျုန်လ ၁၅ ရက် အထိ အနည်းဆုံး လူ ၁၇၀ သီဆုံးခရေလို့ ဆိုကေလည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကြက်ခြေနီ အဖွဲ့မာ ပါစကဲ မေး ဝက်ဂနာက အစိုးရမှ ကြေညာသော သီဆုံးသူ စာရင်းမာ လျှော့တွက်ထားခြင်းသာ ဖြစ်တေဟု ဆိုခရေ။ ကုလသမ္မဂ္ဂ မဟာမင်းကြီးမှ သတင်းထောက်တိအား ဂျနီဗာမာ ပြောကြားရေမာ အကြမ်းဖက်မှုတိသည် ကြိုတင်ပြင်ဆင် ထားပုံ ရရေဟု ဆိုရေ။ ဥဇဘက် လူမျိုးတိက ယင်းရို့အတွက် ကာကွယ်ပီးနိုင်ဖို့ အာမခံချက် မရဟိပါက အော့ရှ်ဟိ ဆီလှောင်ရုံကို ဖောက်ခွဲပစ်ဖို့လို့ မျောက်ခြောက်ခြောက်ရေ။ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ တိုက်ခိုက်မှုတိမာ ကြိုတင်ပြင်ဆင် ပစ်မှတ်ထားပနာ စနစ်တကျ စီစိုင်ထားရေဟု ယုံကြည်ကြောင်း ပြောရေ။ ကာဂျစ် တာဝန်ဟိသူတိက မီဒီယာတိအား ပြောကြားရေမာ ဂျလာအာဘတ်မာ ဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်မှု၏ နောက်ကွယ်မာ ကြိုးကိုင်ရေလို့ သံသယဟိသူအား ထိန်းသိမ်း ထားပြီးသားဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားရေ။ [၄၄]
၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၂ ရက်မာ ကာဂျစ် အစိုးရ၏ စနည်းနာရီး ကော်မသျှင်မှ ပဋိပက္ခ ဖြစ်ရရေ အကြောင်းရင်းတိကို စတင်စစ်ဆီးရေ။ အယင် ပါလီမန်မှ ဦးဆောင်ဆွေးနွေးသူ အက်ဘ်ဒီဂနီ အာကေဘာယက်ဗ် ဦးဆောင်သော အမျိုးသား ကော်မသျှင်၏ အဖွဲ့ဝင်တိက ဥဇဘက်များ အများစု နီထိုင်ရာ အော့ရှ်ဒေသ ကာရာစူး ခရိုင်ဟိ ကျေးရွာတိမှ ရွာသားတိနန့် တွိဆုံ ခရေ။ အမျိုးသား ကော်မသျှင်မာ တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု အဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး သမ္မတ၏ အမိန့်ဖြင့် ဖွဲ့စည်း ခခြင်း ဖြစ်တေ။
သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာယဲဗာက ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လမာ အဓိကရုဏ်း ဖြစ်ရရေ အကြောင်းရင်းကို စစ်ဆီးရန် နိုင်ငံတကာ ကော်မသျှင်လည်း ဖွဲ့စည်းဖို့လို့ ဆိုရေ။[၄၅]
၂၀၁၁ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလမာ ထုတ်ပြန်သော ကော်မသျှင်၏ အစီအစာခံစာမာ ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်းမာ ဖြစ်ပွားသော အဖြစ်အပျက်တိမာ ကြိုတင်စီစိုင်ထားရေ၊ကျယ်ပြန့်စွာ မြှောက်ပင့်ပီးထားရေ၊ ကာဂျစ္စတန်ကို ကွဲထွက် လားလီရန် ရည်ရွယ်သော၊ ပြည်သူ၏ စည်းလုံးမှုကို ဖျက်ဆီးရန် ကြိုးစားသော အဖြစ်အပျက်များ ဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။ ယင်းပိုင် မြှောက်ပင့်ပီးမှုတိကို ဥဇဘက် အသိုင်းအဝိုင်းဟိ အမျိုးသားရီးစိတ်ဓာတ် ပြင်းထန်သော ဂေါင်းဆောင်များမာ တာဝန်ဟိကြောင်း ပြောကြားခရေ။ အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားပြီးကေ ၂၀၁၀ ခုနှစ် သြဂတ်လ ၅ ရက်မာ ကာဂျစ်တပ်တိက မြို့တော် ဘီရှကက်ဟိ ပါလီမန် နံဘေးမာ လူစုလူဝီးဖြင့် ဆန္ဒပြနိန်ရေ ဂူရာကျိုင်ထဲကို ခဲတောင့် မပါရေ သီနတ်ကျည်ဆန်များ ပစ်ထည့်ပြီး ပါတီဂေါင်းဆောင် အာမတ် ဘာရစ်တာဘာဆော့ဖ် အား အစိုးရကို ဖြုတ်ချရန် ကြံစည်ရေလို့ သံသယဖြင့် ဖမ်းဆီးခရေ။ တနားချေတဗွေချေ သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန် ဘာရဲဗာက လုံခြုံရီး အဖွဲ့တိက သူနန့် သူ၏ ထောက်ခံသူ ၂၆ ဦး ပါးက လက်ပစ်ဗုံးများ နန့် သီနတ်တိကို သိမ်းဆည်းရမိရေဟု ဆိုရေ။[၄၆]
နိုင်ငံရီး
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေအရ အစိုးရ အဖွဲ့၏ ပုံစံမာ လွှတ်တော် တရပ်တည်း ဟိရေ ဒီမိုကရက်တ သမ္မတနိုင်ငံ ဟု ဖော်ပြထားရေ။ အုပ်ချုပ်ရီး အစိတ်အပိုင်းမာ တရားဝန်ကြီးချုပ် နန့် လက်ထောက် တရားဝန်ကြီးချုပ် ရို့ ပါဝင်ရေ။ ပါလီမန်မာ လက်ဟိမာ လွှတ်တော် တရပ်တည်းရာ ဖြစ်တေ။ တရားစီရင်ရီး အစိတ်အပိုင်းမာ တရားလွှတ်တော်ချုပ်၊ ဒေသ တရားရုံးများ နန့် ရှိနီချုပ်ရို့ ပါဝင်ရေ။
၂၀၀၂ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ တောင်ပိုင်းဟိ အက်ဆီ ခရိုင်မာ အတိုက်အခံ နိုင်ငံရီး သမားအား အသားလွတ် ဖမ်းဆီးခြင်း ကိစ္စ နန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ဆန္ဒပြသူ ၅ ဦးအား ရဲ မှ အသီပစ်သတ်သဖြင့် နိုင်ငံ တဝှမ်းလုံး ဆန္ဒပြမှုတိ ပေါ်ပေါက်ပါလတ်တေ။ သမ္မတ အက်စကာ ကာယက်ဗ်က ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေ ပြင်ဆင်ခြင်း လုပ်ငန်းစဉ်ကို စတင် ခပြီးကေ အစပိုင်းမာ အစိုးရ၊ ပြည်သူနန့် လူမှုရီး အသိုက်အဝန်းမှ ကိုယ်စားလှယ်တိက လွတ်လပ်စွာ ဆွေးနွေးကတ်ပြီးနောက် ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလမာ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲကို ကျင်းပ နှိုင်ခကေလေ့ မဲမသမာမှုတိကြောင့် ပျက်စီးခရရေ။
ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲမှ ပြင်ဆင်လိုက်သော အခြီခံ ဥပဒေ အသစ်မာ သမ္မတ၏ အာဏာကို ပိုပြီးကေအားကောင်းလာစီပြီး ပါလီမန် နန့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေဆိုင်ရာ ခုံရုံး၏ အခန်းကဏ္ဍကို အားလျော့သွား စီရေ။ အမတ် ၇၅ နီရာ ပါဝင်ရေ ဥပဒေပြု တခုတတည်းသော လွှတ်တော် အတွက် ရွီးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၂၇ ရက် နန့် မာ့ခ်ျလ ၁၃ ရက်ရို့မာ ကျင်းပရာ အများ၏ အမြင်မာ မသမာမှုတိ ပြည့်နှက်နိန်ရေဟု ထင်မြင်ကတ်တေ။ ယပြီးနောက် ထပ်မံ ဖြစ်ပွားသော ဆန္ဒပြမှု တိက တဆင့်သွီးမြေမကျသော အာဏာသိမ်းမှု တခု ဖြစ်ပွားခပြီးကေ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလ ၂၄ ရက်နိမာ ကာယက်ဗ် နန့် သူ၏ မိသားစုရို့ နိုင်ငံမှ ထွက်ဗြီးခပြီးကေ ယာယီသမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်မှ လွှဲပြောင်း အုပ်ချုပ်ခလီရေ။
၂၀၀၅ ခုနှစ် ဂျူလိုင်လ ၁၀ ရက်မာ ယာယီ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်သည် သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲမာ မဲ ၈၈.၉% ဖြင့် အပြတ်အသတ် အနိုင်ရခပြီးကေ သြဂတ်လ ၁၄ ရက်မာ စတင် တာဝန် ထမ်းဆောင်ခရေ။ ယကေလေ့သော့ အစိုးရ အသစ်ထက်မာ ပြည်သူရို့၏ ကနဦး ထောက်ခံမှုသည် နောက်လများမာ သိသိသာသာ လျော့ကျ ပါလတ်တေ။ အကြောင်းမာ ဆိုဗီယက်ရို့၏ လက်အောက် လွတ်လပ်ရီး ရချိန်မှ စပြီးကေ နိုင်ငံတဝှမ်း လှိုင်လှိုင်ပေါများနိန်ရေ အကျင့်ပျက် ခြစားမှု ပြဿနာတိကို မဖြီယှင်းနိုင်ခြင်း နန့် လွှတ်တော် အမတ် တချို့ အသတ် ခံရခြင်းရို့ကြောင့် ဖြစ်တေ။ အတိုက်အခံ ဂေါင်းဆောင်တိက သမ္မတသည် ရွီးကောက်ပွဲအထဲ ကတိသတ်ခရေ နိုင်ငံ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ အခြီခံ ဥပဒေကို ပြင်ဆင်လို့ သမ္မတ၏ အာဏာအများစုကို လွှတ်တော်သို့ လွှဲပြောင်းပါဖို့ ဆိုရေ ကတိအတိုင်း မဆောင်ရွက်နိုင်ဟု ယိုးစွပ်ကာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဧပြီလ နန့် နိုဗန်ဘာလရို့မာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်အား အကြီးအကျယ် ဆန္ဒပြမှုတိ ဖြစ်ပွား ခရေ။[၄၇]
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် နိုင်ငံပေါင်း ၅၆ နိုင်ငံ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ငြိမ်းချမ်းရီး၊ ပွင့်လင်းမြင်ရာမှု ဟိရေး၊ ယူရီးရှား ဒေသအထဲ လူ့အခွင့်အရီးကို ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ရီး အစဟိစွာရို့အတွက် ကတိပြု ဖွဲ့စည်းထားရေ ဥရောပ လုံခြုံရီးနန့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရီး အဖွဲ့ (အိုအက်စ်စီအီး) ၏ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံလည်းဖြစ်တေ။ အိုအက်စ်စီအီးမာ ပါဝင်ရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်ရေ အတွက် ကာဂျစ္စတန်သည် ထိုကတိကဝတ် အတိုင်း ဆောင်ရွက်ခြင်း ဟိမဟိ ဆိုလိုစွာကို ယူအက်စ် ဟယ်လ်စင်းကီး ကော်မသျှင်၏ လုပ်ပိုင်ခွင့် အောက်မာ စောင့်ကြပ်ကြည့်ရှုခြင်းကို လက်ခံရဖို့ ဖြစ်တေ။
၂၀၀၈ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလမာ နိုင်ငံပိုင် အသံရွှင့် ဌာနဖြစ်ရေ ယူတီအာရ်ကေသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ် သဘောတူညီချက် အရ ထုတ်ရွှင့်ရန် သဘောတူထားရေ လွတ်လပ်သော ဥရောပ အသံ/လွတ်လပ်ရီး လေဒီအို ၏ အစီအစိုင်တိကို ထုတ်ရွှင့်ရန် အတွက် ယင်းရို့အား ကြိုတင် တင်ပြဖို့ လိုအပ်ဖို့လို့ ကြေညာခရေ။[၄၈] ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ ယူတီအာရ်ကေသည် လွတ်လပ်သော ဥရောပ အသံ/ လွတ်လပ်ရီး လေဒီအို ၏ အစီအစိုင်တိကို အထက်ဆင့် ထုတ်ရွှင့်ခြင်းအား ရပ်ဆိုင်းခပြီးကေ အောက်တိုဘာလ ရွီးကောက်ပွဲနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ပြောကြားရေ အစီအစိုင် တခုဖြစ်ရေ "ကတ်သီးကတ်သပ် မီးခွန်းတိ" ဆိုရေ အစီအစိုင်ကို ပျောက်လားရေလို့ ဆိုကာ ထုတ်ရွှင့်ရန် ပျက်ကွက်ပြီး တပတ်အကြာမှာ ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာလမာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်မှ ထို အစီအစိုင်အား ဝေဖန် ပြောကြားခပြီး ယူတီအာရ်ကေကလည်း လွတ်လပ်သော ဥရောပအသံ/ လွတ်လပ်ရီး လေဒီအိုအား ထို အစီအစိုင်သည် အဆိုးမြင်လွန်းရေလို့ ဝေဖန်ခရေ။ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် ကိန်းညွှန်းမာ ကာဂျစ္စတန်အား နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၃ နိုင်ငံမာ အဆင့် ၁၁၁ အဖြစ် သတ်မှတ်ခသော နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့ က ထို ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အပြင်းအထန် ဝေဖန်ခရေ။
၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၃ ရက်မာ သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်သည် အလယ်အာသျှမာ တခုတည်း ကျန်ဟိရေ အမေရိကန်၏ စစ်တပ် အခြီစိုက် စခန်း ဖြစ်ရေ မာနာ့စ် လီတပ် အခြီစိုက်စခန်းကို အဂု ပိတ်သိမ်းရန် ကြေညာခရေ။[၄၉] ယင်းပိုင် ပိတ်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်ရေ အစိုးရက နောက်ခံပြုထားရေ ဥပဒေအား ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၁၉ ရက်မာ လွှတ်တော်မှ ၇၈မဲ-၁မဲ ဖြင့် အတည်ပြုခရေ။[၅၀] ယကေလေ့သော့ ရုရှား၊ အမေရိကန် နန့် ကာဂျစ် သံတမန်များ ဇာကလကာ နောက်ကွယ်မာ အပြင်းအထန် ဆွေးနွေးကတ်ပြီးနောက် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ထို ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြန်ပနာ ရုပ်သိမ်းခရေ။ အမေရိကန်ရို့စွာ စာချုပ် အသစ်ဖြင့် ဆက်ပနာ နီထိုင်နှိုင်ရေ်လည်း တနှစ်စာ ငှားရမ်းခကို ၁၇.၄ သန်းမှ သန်း ၆၀ သို့ တိုးမြှင့်ခရေ။[၅၁]
ကာဂျစ္စတန်သည် ကမ္ဘာထက်မာ အမြင့်မားဆုံး သိသာထင်ရှားရေ အကျင့်ပျက် ခြစားမှု ဟိရေ နိုင်ငံ ၂၀ မာ ပါဝင်ရေ။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အကျင့်ပျက် ခြစားမှု သိမြင်နိုင်စွမ်း ညွှန်းကိန်းမာ အများဆုံး ခြစားမှု (အဆင့် ၀) နန့် အနည်းဆုံး ခြစားမှု (အဆင့် ၁၀) ရို့ကြားမာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အဆင့် ၁.၈ မျှ သတ်မှတ်ခြင်း ခံခရရေ။ [၅၂]
၂၀၁၀ ခုနှစ်မာ တခြားသော တော်လှန်ရီး တခုပေါ်ပေါက်လာခပြီး ထိုတော်လှန်ရီးကြောင့် သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ် အနေနန့် ယင်းဧ့ ဆွီမျိုးတိနန့် တတူ [၅၃] ကာဂျစ္စတတန်နိုင်ငံမှ ထွက်ဗြီးခရပြီး ဘဲလာရုစ် နိုင်ငံမာ ခိုလှုံခရရေ။ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာရဲဗာအား ယာယီသမ္မတ အဖြစ် ခန့်အပ်ခကေလေ့ သူမက ၂၀၁၁ သမ္မတ ရွီးကောက်ပွဲမာ ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခြင်း မပြုလိုကြောင်း ကြေညာခရေ။ နိုဗန်ဘာလမာ ရွီးကောက်ပွဲ ကျင်းပခပြီးကေ ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တပါတီ၏ ဂေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီးကေ ယင်းခါက ဝန်ကြီးချုပ်လည်း ဖြစ်သူ အယ်လ်မာဇ်ဘက် ကာတန် ဘာယက်ဗ် မှ အနိုင်ရခရေ။ ကာတန်ဘာယက်ဗ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၁ ရက်မာ သမ္မတ အဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုခပြီးကေ ထိုနိမှာပင် အိုမာဘက် ဘာဘာနော့ဗ်အား ဝန်ကြီးချုပ် အသစ် အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ကာ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၂၃ ရက်မာ အတည်ပြုခရေ။
လူ့အခွင့်အရီး
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]လူ့အခွင့်အရီး အဖွဲ့အစည်းတိကို တပ်လှန့်လိုက်ရေ လှုပ်ယှားမှုမာ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်း အဓိကရုဏ်း အထဲ ထင်ရှားသော ဥဇဘက် ဘာသာရီး နန့် လူမျိုးရီး ဂေါင်းဆောင်တိကို လုံခြုံရီး တပ်ဖွဲ့တိက ဖမ်းဆီး ထိန်းသိမ်းလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပြီးကေ ထင်ရှားသော သတင်းစာ ဆရာ နန့် လူ့အခွင့်အရီး လှုပ်ရှားသူ အဇင်ဇန် အက်စ်ကာရော့ဗ် စွာလေ့ တဦး အပါအဝင် ဖြစ်ခရေ။ [၅၄] ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဂျုန်လမာ ကာဂျစ် လွှတ်တော်မှ အသက် ၂၃ နှစ်အောက် အမျိုးသမီးတိအား မိဘ သို့မဟုတ် အုပ်ထိန်းသူ မပါဘဲနန့် ပြည်ပသို့ တဦးတည်း ခရီးလားခြင်းကို တားမြစ်ရေ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခပြီးကေ ယိုင်ကျေးမှု အစိုင်အလာ ထိန်းသိမ်းခြင်းကို မြှင့်တင်ရန် နန့် မျိုးရိုးဗီဇကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ယှောက်ရန် ဆိုရေ။[၅၅] ၂၀၁၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ ကာဂျစ္စတန် ဥပဒေပြုသူတိက "ရိုးရာမဟုတ်ရေ လိင်မှုဆက်ဆံရီးကို အကောင်းဘက်မှ မြှောက်ပင့်ပီးခြင်း" ကို ဖန်တီးရေ လိင်တူ အခွင့်အရီး လှုပ်ရှားသူနန့် သတင်းစာ ဆရာတိကို ထောင်ဒဏ် ချမှတ်နှိုင်ရေ ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းရေ အခါမှ အမေရိကန် သံတမန်တိက စိုးရိမ်ကြောင်း ပြောကြားခရေ။[၅၆]
စစ်ရီး
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ကာဂျစ္စတန် တပ်မတော်ကို ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲပြီးကေပိုင်းမာ တည်ထောင်ခပြီးကေ ကြည်းတပ်၊ လီတပ် နန့် လီကြောင်းရန် ကာကွယ်ရီးတပ်၊ ပြည်မားတပ်၊ အမျိုးသား အစောင့်တပ် နန့် နယ်ခြားစောင့် တပ်များ ပါဝင်ရေ။ ကာဂျစ္စတန် စစ်တပ်သည် ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ မာနာ့စ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ်မာ မာနာ့စ် တထောက်နား စခန်းဟု နာမည်ရရေ နီရာကို ငှားရမ်းထားရေ အမေရိကန် စစ်တပ်တိနန့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဂျုန်လ အထိ ပူးတွဲ လုပ်ဆောင်ခရေ။ [၅၇] ပရုန်းနရုန်းနှစ်များမာ စစ်တပ်သည် ရုရှားနန့် ပိုပြီးကေကောင်းမွန်သော ဆက်ဆံရီးကို တည်ဆောက်လာယား စစ်တပ်ကို ခေတ်မီ အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ဖို့ အတွက် ၁.၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာတန်သော အရောင်းအဝယ် စာချုပ်ကို လက်မှတ်ရီးထိုးခပြီးကေ ရုရှားတပ်တိနန့် တတူ စစ်ရီး လိ့ကျင့်မှုတိလည်း ပိုပြီးကေ ပြုလုပ်ပါလတ်တေ။[၅၈] အမျိုးသား လုံခြုံရီး အေဂျင်စီသည် စစ်တပ်နန့် တတူ ပူးတွဲလုပ်ဆောင်ပြီး ဆိုဗီယက်ခေတ်က ကေဂျီဘီ ပိုင်ယှောင် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်တေ။ ယင်းသည် အယ်လ်ဖာဟု နာမည်ရရေ အကြမ်းဖက် နှိမ်နင်းရီး အထူးတပ်ဖွဲ့ကိုလေ့ ကွပ်ကဲပြီး ရုရှား နန့် ဥဇဘက်ကစ္စတန် နိုင်ငံရို့မာလည်း ယင်းနည်းပိုင် နာမည်ကို အသုံးပြုရေ။ ရဲတပ်ဖွဲ့အား ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးဌာနမှ အမိန့်ပီးကွပ်ကဲပြီး နယ်ခြားစောင့်တပ်ကိုလေ့ ပြည်ထဲရီး ဝန်ကြီးဌာနမှပင် ကွပ်ကဲရေ။
အုပ်ချုပ်ရီး ဒေသများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံကို ပြည်နယ် ၇ ခု ပိုင်းခြာထားပြီး ခန့်အပ်ထားရေ ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရီးမှူးတိက အုပ်ချုပ်ရေ။ မြို့တော်ဖြစ်ရေ ဘိရှကက်မြို့ နန့် ဒုတိယ အကြီးဆုံး မြို့ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့ရို့စွာ ပြည်နယ်နန့် ညီမျှသော အုပ်ချုပ်ရီး အဆင့်အတန်း ဟိကတ်တေ။
တမ်းပလိတ်:ကာဂျစ္စတန် ခရိုင်တိ၏ မြီပုံ
ပြည်နယ်တိနန့် လွတ်လပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲသော မြို့တော်တိမာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်တေ။
- ဘိရှကက်မြို့
- ဘတ်ကန်ပြည်နယ်
- ချွီးပြည်နယ်
- ဂျလာအာဘတ်ပြည်နယ်
- နာရင်ပြည်နယ်
- အော့ရှ်ပြည်နယ်
- တာလာ့စ်ပြည်နယ်
- အစ်ပါးကူးပြည်နယ်
- အော့ရှ်မြို့
ပြည်နယ်တခုချင်းစီမာ ခရိုင်များ ဟိကတ်ပြီး အစိုးရမှ ခန့်အပ်ထားရေ အရာဟိတိက စီမံခန့်ခွဲ အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။ ကျေးလက်အုပ်ချုပ်ရီး အဖွဲ့များမာ ကျေးရွာ ၂၀ ခန့် အထိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ယင်းရို့ဘာသာ ရွီးချယ်ထားရေ မြို့တော်ဝန်နန့် ကောင်စီတိက အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။
ပထဝီဝင်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
.jpg)
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အလယ်အာသျှဟိ ကုန်းတွင်းပိတ်် နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ တာဂျစ်ကစ္စတန် နိုင်ငံ၊ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံရို့နန့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်ဗျာယ် ဟိရေ။ မြောက်လတ္တီကျု ၃၉° မှ ၄၄° အထဲ၊ အရှိလီာင်ဂျီကျု ၆၉° မှ ၈၁° အတွင်းမှာ တည်ဟိရေ။ တခြားသော နိုင်ငံအားလုံးထက် ပင်လယ်မှ ဝီးကွာပြီး နိုင်ငံအထဲဟိ မြစ်အားလုံးသည် ပင်လယ်သို့ မရောက်သော ကုန်းမားဟိ ရီအိုင်များ အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ထန်ရှန်းတောင်တန်းသည် နိုင်ငံ ဧရိယာ၏ ၈၀% ကို လွှမ်းခြုံထားသဖြင့် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံအား အလယ်အာသျှ၏ ဆွစ်ဇာလန်ဟု တနားတခါ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်း လေ့ဟိကတ်ပြီး[၅၉] ကျန်ဟိရေ အပိုင်းတိမာ တောင်ကြားတိနန့် မြစ်ဝှမ်းချိုင့်ဝှမ်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။
ထန်ရှန်းတောင်တန်း၏ အရှိမြောက်ဘက်ဟိ အစ်ပါးကူး ရီကန်မာ ကာဂျစ္စတန်မာ အကြီးဆုံး ရီကန် ဖြစ်ပြီးကေ ကမ္ဘာထက်မာ တီတီကာကာ ရီကန် ပြီးကေ အကြီးဆုံးသော တောင်ကုန်းထက်ဟိ ရီကန် ဖြစ်တေ။ အမြင့်ဆုံး တောင်ထွဋ်တိမာ ကက်ရှယ်တိုး တောင်တန်းများမာ တည်ဟိပြီး တရုတ်နိုင်ငံနန့် နယ်နိမိတ် အဖြစ် တည်ဟိရေ။ အမြင့်ဆုံး နီရာမာ ၂၄,၄၀၆ ပေ (၇,၄၃၉ မီတာ ) မြင့်သော ဂျင်ဂစ် ချိုကူစူး တောင်ထိပ် ဖြစ်ပြီးကေ ဘူမိဗေဒ ပညာသျှင်တိက မြောက်ဘက်စွန်းမာ ၂၂,၉၆၆ပေ (၇,၀၀၀ မီတာ) ကျော်မြင့်သော အမြင့်ဆုံးတောင် အဖြစ် ယူဆကတ်တေ။ ဆောင်းရာသီမာ နှင်းများ အလွန်အကျွံ ကျရောက်မှုကြောင့် ရီလျှံခြင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး အောက်ပိုင်း ဒေသတိကို အကြီးအကျယ် ထိခိုက် ပျက်စီးစီရေ။ တောင်များပေါ်မှ စီးဆင်းလှာသော ရီတိကို ရေအားလျှပ်စစ် အတွက်လေ့ အသုံးပြုကတ်တေ။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ကကောင်းများလွန်းရေ သတ္တုများ ဟိပြီးး ရွှီ နန့် ယှားပါးသော မြီကြီးထွက် သတ္တုများ လည်း ပါဝင်ရေ။ အများအားဖြင့် တောင်ကုန်းထူထပ်သော မြီမျက်နှာပြင်ဟိရေကြောင့် ၈% ထက် မပိုသော မြေတိကိုရာ ထွန်ယက် စိုက်ပျိုးကတ်ပြီး ထိုမြေတိမာ မြောက်ဘက် ပြားနန့် ဖာဂါးနား တောင်ကြား၏ အစွန်းပိုင်းမာသာ ဟိရေ။
မြောက်ဘက်ပိုင်းဟိ ဘိရှကက်မြို့မာ မြို့တော်နန့် အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်ပြီးကေ ၂၀၀၅ ခုနှစ်မာ နီထိုင်သူပေါင်း ၉၀၀,၀၀၀ ခန့် ဟိရေ။ ဒုတိယမြို့တော်မာ ရှီးဟောင်းမြို့တော် ဖြစ်ရေ အော့ရှ်မြို့ဖြစ်ပြီးကေ ဖာဂါးနားတောင်ကြားမာ တည်ဟိကာ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံနန့် နယ်စပ်နံဘေးမာ တည်ဟိရေ။ အဓိက မြစ်မာ ကာရာ ဒါရီယာမြစ်ဖြစ်ပြီးကေ အနောက်ဘက်ကို ဖာဂါးနားတောင်ကြားကို ဖြတ်ပနာ စီးဆင်းကာ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။ ဥဇဘက် နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်ရားနောက် တခြားသော အဓိက ကာဂျစ် မြစ်တစင်း ဖြစ်ရေ နာရင်မြစ် နန့် ပေါင်းဆုံရေ။
ထိုမြစ်ရို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဆီးဒါရီယာ မြစ်ဖြစ်ပေါ်လှာပြီး အယင်က အေရယ်ပင်လယ်မားသို့ စီးဝင်ရေ ၂၀၁၀ ခုနှစ်မှ စပြီးကေ ပင်လယ်မားသို့ စီးဝင်ခြင်း မဟိဘဲနန့် တာဂျစ်ကစ္စတန်၊ ဥဇဘက်ကစ္စတန် နန့် ကာဇက်စတန် တောင်ပိုင်းဟိ ဝါ စိုက်ခင်းတိသို့ ဆည်မြောင်းသွယ်လို့ ရီပီးဝေထားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ ချူးမြစ်စွာလေ့ ကာဇက်စတန် နိုင်ငံမားသို့ မစီးဝင်မီ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အထဲ စိကေချေလှောက် ဖြတ်သန်း စီးဆင်းရေ။
ရာသီဥတု
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ရာသီဥတုသည် ဒေသအလိုက် ကွဲပြားခြားနားရေ။ အနောက်တောင်ပိုင်း ဖာဂါးနား တောင်ကြားဒေသမာ အပူလျော့ပိုင်း ရာသီဥတုဟိပြီးး နွီရာသီမာ အလွန်ပူပြင်းကာ အပူချိန်သည် ၄၀ ဒီဂရီ ဆဲလ်စီးယပ်စ် အထိ ရောက်ဟိတတ်ရေ။ မြောက်ပိုင်း တောင်ခြီ တောင်ပူစာ ဒေသများမာ အပူအအီးမျှတသော ရာသီဥတုမျိုး ဟိပြီးး ထန်ရှန်းတောင်တန်း ဒေသမာ ခြောက်သွိသော ကုန်းမား ရာသီဥတုမှ ဝင်ရိုးစွန်း ရာသီဥတု အထိ အမျိုးမျိုး ဟိကာ အမြင့်ပေ ထက်မာ မူတည်ပနာ ကွဲပြား ခြားနားရေ။ အအီးဆုံး ဒေသများမာ ဆောင်းရာသီမာ သုည ဒီဂရီအောက် ရောက်သော နိရက် ၄၀ ခန့် ဟိပြီးး ယင်းချိန်တွင် ကန္တာရ ဒေသများမှာပင် နှင်းပုံမှန် ကျဆင်းမှု ဟိရေ
နိုင်ငံမားဟိ နိုင်ငံခြားနယ် နန့် နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ နိုင်ငံခြားမြေ ဝန်းရံနယ် တခု ဟိပြီးး လူဦးရွီ ၆၂၇ ဦးလှောက်ရာ ဟိပြီးး ဖာဂါးနားတောင်ကြားမာဟိရေ ငယ်ရေ ရွာအချေ တရွာ ဖြစ်ရေ ဇာရက်ရွာ ဖြစ်တေ။[၆၀] ထို ကျေးရွာသည် ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံပိုင် နယ်မြီတိက ဝန်းရံဗျာယ် ဟိရေ။ ထိုကျေးရွာသည် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အော့ရှ်ပြည်နယ်မှ ဥဇဘက် ကစ္စတန်နိုင်ငံ ကော့ဒ်ဂျာဘတ်သို့ လားရေ လမ်းထက်မာ ဟိပြီးး ကာဂျစ္စတန် နန့် ဥဇဘက် ကစ္စတန်နိုင်ငံ နယ်နိမိတ်၏ အနောက်မြောက်ဘက် အန်ဒီဂျန်မြို့ဖက်မာ တည်ဟိရေ။[၆၁] ဘာရတ်သည် အုပ်ချုပ်ရီးအနိန်နန့် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အော့ရှ်ပြည်နယ်ဟိ ကာရာစူး ခရိုင် အောက်မာ ဟိရေ။
နိုင်ငံ နယ်နိမိတ် အထဲဟိနိန်ရေ ဥဇဘက်ကစ္စတန် နိုင်ငံပိုင် နိုင်ငံခြားနယ် ၄ ခုဟိရေ။ ထိုနယ် ၄ ခု အနက် ၂ ခုမာ မြို့ ၂ ခု ဖြစ်တေ။ ပထမမြို့မာ ဆုတ်ခ်မြို့ဖြစ်ပြီးကေ ၁၉၉၃ ခုနှစ်မာ လူဦးရွီ ၄၂,၈၀၀ ဦး (အချို့ လှောက်မှန်းချက်မာ ၇၀,၀၀၀ဦး) ဖြစ်ပြီးကေ ၉၉ ရာခိုင်နှုန်းမာ တာဂျစ်လူမျိုးများဖြစ်ကာ ကျန်သူတိမာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ ဖြစ်တေ။ ဒုတိယမြို့မာ ရှက်ခီမာဒန် (တချို့က ရှာဟီမာဒန်၊ ဟိုဟီမာဒွန် သို့ ရှာအိမာဒန်) ဖြစ်ကာ ဧရိယာအနိန်နန့် ၃၅ စတုရန်းမိုင် (၉၀ စတုရန်း ကီလိုမီတာ) ကျယ်ဝန်းကာ ၁၉၉၃ မာ လူဦးရွီအနိန်နန့် ၅,၁၀၀ ဟိရေ။ ၉၁% မာ ဥဇဘက် လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီးကေ ကျန်သူတိမာ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်တေ။ တခြားသော ၂ ခု မာ ငယ်ရေ နယ်မြီကောင်မချေျား ဖြစ်ရေ ချောင်ကာရား (၂ မိုင် (၃ ကီလိုမီတာ) မျှ ရှည်လျှားပြီး ၀.၆မိုင် (၁ ကီလိုမီတာ) မျှ ကျယ်ဝန်းရေ။) နန့် ဂျန်ဂီ အေရယ် ( ၁ မိုင်-၂မိုင် (၂ကီလိုမီတာ-၃ကီလိုမီတာ)) မျှ သာ ကျယ်ဝန်းရေ။ ချောင်ကာရားသည် ဆုတ်ခ် မြစ်ထက်မာ တည်ဟိပြီး ဥဇဘက် နယ်စပ်နန့်ဆုတ်ခ်မြို့ ကြားမာ တည်ဟိရေ။ ဂျန်ဂီအေရယ်ရေ ဘတ်ကန်၏ အရှိဖက် ၃၇မိုင် (၆၀ ကီလိုမီတာ) ခန့် အကွာမာ တည်ဟိပြီး ခယ်မီလွန် အနားဟိ ကာဂျစ်-ဥဇဘက် နယ်စပ်နံဘေး မြောက်ဘက်ကျကျမာ တည်ဟိရေ။
ယင်းအတူ တာဂျစ်ကစ္စတန်နိုင်ငံပိုင်သော နယ် ၂ ခုစွာလေ့ နယ်နိမိတ် အတွင်းမှာ တည်ဟိရေ။ ယင်းရို့မာ အစ်စ်ဖာရာ၏ တောင်ဘက် ၂၈မိုင် (၄၅ ကီလိုမီတာ) အကွာမာ တည်ဟိလို့ ကာရပ်ဖ်ရှင်မြစ်၏ ညာဘက်ကမ်းမာ တည်ဟိရေ ဗိုရုနယ် ( ၃၇မိုင် မှ မိုင် ၅၀( ၉၅ ကီလိုမီတာ မှ ၁၃၀ ကီလိုမီတာ) အထဲ ကျယ်ဝန်း၊ လှောက်မှန်း လူဦးရွီ ၂၃,၀၀၀ မှ ၂၉,၀၀၀ ကြား၊ ၉၅% တာဂျစ် ၅% ကာဂျစ်၊ ရွာ ၁၇ ရွာအထဲ ပျံ့နှံ့တည်ဟိ) နန့် ကာဂျစ် ဘူတာရုံ ကိုင်ရာဂါ နံဘေးမာ တည်ဟိရေ ဒေသအချေ တခု ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။
စီးပွားရီး
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ၏ ဗဟိုဘဏ်မာ ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ အမျိုးသားဘဏ် ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမာ ဒုတိယမြောက် အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်ပြီးကေ ဒေနိခေတ်မာလည်း အလယ်အာသျှမာ ဒုတိယမြောက် အဆင်းရဲဆုံးနိုင်ငံဖြစ်တေ။ စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက် စာအုပ် အရ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ နိုင်ငံ၏ လူဦးရွီ ၃ ပုံ ၁ပုံသည် ဆင်းရဲ မွဲတေမှု မျှိုင်း၏ အောက်မာ နီထိုင်ကတ်ရေ။[၆၂] ကုလသမ္မဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်၏ အဆိုအရ ဖွဲရာကျမှုကို ဆက်ပြီးကေ တိုးပွားလာနှိုင်ရား ၂၀၀၉ ခုနှစ်မာ ဖွဲရာကျမှု သတ်မှတ်ချက်ရေ အောက်မာ နီထိုင်သူ လူဦးရွီ ၃၁% ဟိရာမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ၃၇% သို့ တိုးမြှင့်ပါလတ်တေ။[၆၃]
နိုင်ငံတကာ ငွီကြေးရန်ပုံဖေသာ အဖွဲ့၊ ကမ္ဘာ့ဘဏ် အပါအဝင် အဓိက အနောက်တိုင်း ချီးဖေသာ အဖွဲ့အစည်းများ နန့် အာသျှဖွံ့ဖြိုးရီးဘဏ်ရို့မှ ထောက်ပင့်ပီးထားရေ်လည်း လွတ်လပ်ရီး ရယားနောက်မာ ကာဂျစ္စတန်မာ စီးပွားရီး အကျပ်အတည်းများ ရှိဆိုင်ရရေ။ အကြောင်းမာ ဆိုဗီယက် ကုန်သွယ်ရီး အုပ်စုမှ ကွဲထွက်လှာခြင်းကြောင့် စျီးကွက်များ ဆုံးရှုံးခပြီး ထိုအကြောင်းက နိုင်ငံ၏ ဝယ်လိုအားပေါ် အခြီတည်သော စီးပွားရီး စနစ်သို့ ကူးပြောင်းရာမာ အဟန့်အတား ဖြစ်စီခရေ။
အစိုးရရေ အသုံးစရိတ်တိကို လျှော့ချခပြီး ကုန်ဈီးနှုန်း ကျဆင်းရန် အတွက် အစိုးရက အိတ်စိုက်ပေးရေ အစီအစိုင် အများစုကို ရပ်တန့်ခဲ့ကာ သုံးစွဲခွန် ကောက်ခံခြင်းကို စတင်မိတ်ဆက်ခရေ။ အားလုံး ခြုံကြည့်မည် ဆိုကေ အစိုးရအနေနန့် စျီးကွက်စီးပွားရီး သို့ ကူးပြောင်းရန် အတွက် အမှန်အကန် အားစိုက်ထုတ် လုပ်ဆောင်ရေကို မြင်နှိုင်ရေ။ စီးပွားရီး တိုင်းရန် ဆောင်ရွက်ခြင်း နန့် ပြုပျင်ပြောင်းလဲရီး တိက တဆင့် အစိုးရ အနေနန့် ရေရှည် တသမတ်တည်း ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးဖို့ စီးပွားရီးကို တည်ဆောက်ရန် ကြံရွယ်ခရေ။ ပြုပျင်ပြောင်းလဲရီးတိကြောင့် ၁၉၉၈ ဒီဇန်ဘာ ၂၀ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ ကုန်သွယ်ရီး အဖွဲ့ သို့ ဝင်ရောက်ခွင့် ရဟိခရေ။
ကာဂျစ် စီးပွားရီးမာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု လဲပြိုခြင်းနန့် ထိုအကျိုးဆက်ကြောင့် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သော စျီးကွက် ဆုံးယှုံးမှုရို့ကြောင့် ကြီးစွာ ထိခိုက်ခရေ။ ၁၉၉၀ မာ ၉၈% သော ကာဂျစ်၏ တင်ပို့ကုန်ရို့မာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု၏တခြားသော အပိုင်းတိသို့ တင်ပို့ခြင်း ဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် ၁၉၉၀ ခုနှစ်တိ၏ အစောပိုင်းမာ နိုင်ငံ၏စီးပွားရီး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို စစ်ဖီးဒဏ် ခံခရရေ အာမေးနီယား၊ အဇာဘိုင်ဂျန် နန့် တာဂျကစ္စတန် နိုင်ငံရို့မှလွဲလို့ တခြားသော ဆိုဗီယက် သမ္မတနိုင်ငံတိထက် ဆိုးရွားခရေ။ အကြောင်းမာ စက်ရုံတိနန့် နိုင်ငံပိုင် လယ်ယာမြီများ ပျက်သုဉ်းလို့ အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမာ တည်ဟိနီခရေ သမာရိုးကျ စျီးကွက် ကွယ်ပျောက်သွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ စီးပွားရီး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုကို အယင်နှစ် စိကေချေ အထဲ အထူးအားဖြင့် ၁၉၉၈ မှစပြီးကေ သိသာစွာ တိုးတက်လာခရေ်လည်း ဘဏ္ဍာဖေသာ ရဟိရီး နန့် လောက်ငှသော လူမှုရီးဆိုင်ရာ ကာကွယ်စောင့်ယှောက်မှု ပီးနှိုင်ရီး အတွက် အခက်အခဲများ ရှိဆိုင်နိန်ရဆဲ ဖြစ်တေ။ ရုရှားမာ လားရောက် အလုပ်လုပ်ကိုင်နီကတ်သော ကာဂျစ် ရွှိပြောင်း အလုပ်သမား ၈၀,၀၀၀ ခန့်၏ လွှဲပို့ဖေသာ သည် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ ဂျီဒီပီ၏ ၄၀% ကို ပံ့ပိုးပေးဗျာယ် ဟိရေ။[၆၄][၆၅]
စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသည် ကာဂျစ္စတန် စီးပွားရီး၏ အရေးပါသော ကဏ္ဍတခု ဖြစ်တေ။ ၁၉၉၀ ခုနှစ်တိ၏ အစောပိုင်းမာ ကာဂျစ္စတန်၏ ပုဂ္ဂလိက စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍသည် စိုက်ပျိုးရဟိသော သီးနှံ၏ သုံးပုံ တပုံမှ တဝက် အထိ ပံ့ပိုးပီးနှိုင်ခရေ။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်မာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသည် ဂျီဒီပီ၏ ၃၅.၆% ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အလုပ် အားလုံးပေါင်း၏ တဝက်ခန့် ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်၏ မြီပြင် အနိန်အထားမာ တောင်ကုန်း ထူထပ်သဖြင့် သိုး၊ ဆိတ် အစဟိရေ ခြံမွေးတိရစ္ဆာန်များ မွိးမြူနှိုင်ရား ယင်းမာ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ကဏ္ဍမာ အကြီးမားဆုံး လုပ်ငန်းဖြစ်ကာ သိုးမွှီး၊ အသား နန့် နို့ထွက်ပစ္စည်းရို့မာ အဓိက ထွက်ကုန်များ ဖြစ်ကတ်တေ။ အဓိက သီးနှံများမာ ဂျုံ၊ သကြားမုန်လာ၊ အာလူး၊ ဝါ၊ ဆီးရွက်ကြီး၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်နန့် သစ်သီးများ ပါဝင်ရေ။ တင်ပို့ကုန်ဖြစ်ရေ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီးသုံး ဓာတုပစ္စည်းတိနန့် ဓာတ်ဆီ ရို့၏ ဈီးနှုန်းမာ ကြီးမြင့်ရေ အတွက်ကြောင့် လယ်ယာလုပ်ငန်းကို အယင် မျိုးဆက်များ အတိုင်း လက်ဖြင့် ဖြစ်စီ မြင်းဖြင့် ဖြစ်စီ လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး လုပ်ငန်းသုံး ပစ္စည်းများ ပြုပျင်ထုတ်လုပ်ခြင်း လုပ်ငန်းမာ ကုန်ထုတ်လုပ်ရီး ကဏ္ဍ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ပိုင် နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတိအား သိမ်းသွင်းနှိုင်ရေ ကဏ္ဍလည်း ဖြစ်တေ။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် သတ္တုမားထွက်များ ပေါများရေ်လည်း ဓာတ်ဆီ နန့် သဘာဝ ဓာတ်ဖေသာ့ ပြောပလောက်ယောင် မဟိပေ။ ယင်းအတွက်နန့် ဓာတ်ဆီ နန့် သဘာဝဓာတ်ဖေသာ့တိကို တင်သွင်းရရေ။ သတ္တုမားထွက်များမာ ကျောက်မီးသွီး၊ရွှီ၊ ယူရေနီယမ်၊ ခနောက်စိမ်း နန့် အရာ အဖိုးတန် သတ္တုများ မကန်မဝှန် ဟိရေ။ သတ္တုဗေဒ လုပ်ငန်းမာ အရေးပါသော လုပ်ငန်း ဖြစ်ပြီးကေ အစိုးရ အနေနန့် ထိုကဏ္ဍမာ နိုင်ငံခြား ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုတိ ရနိုင်စီရန် မျှော်လင့်ရေ။ အစိုးရရေ ကွန်မ်တာ ရွှီတွင်းနန့်အရာဒေသတိက ရွှီထုတ်ယူခြင်း နန့် သန့်စင်ခြင်း လုပ်ငန်းရို့မာ နိုင်ငံခြား ပါဝင်ပတ်သတ်မှုကို တက်ကြွစွာ အားပီးရေ။ နိုင်ငံ အထဲ ပေါတဗျင်းများလွန်းသော ရေအရင်းအမြစ်တိနန့် တောင်ကုန်း ထူထပ်သော မြီပြင် အနိန်အထားရို့ကြောင့် ရေအားလျှပ်စစ် စွမ်းအင်တိကို များပြားစွာ ထုတ်ယူနှိုင်ရား နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချနှိုင်ရေ။
နိုင်ငံအတွင်းမှာမူ စီးပွားရီးသည် အဓိကကတော့ခါ အသီစား လုပ်ငန်းတိရာ ဖြစ်တေ။ ဒေသမား ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီး အများစုကတော့ခါ စျီးများနန့် ကျေးလက်ဒေသများမာ ကျေးရွာဟိ ဈီးဆိုင်ငယ်ကောင်မချေျားမာသာ လုပ်ကိုင်လေ့ ဟိကတ်တေ။ ကုန်သွယ်ရီး၏ သိသာထင်ရှားသော အစိတ်အပိုင်းမာ စည်းကြပ်မှု မဟိပေ။ ဝီးလံခေါင်းပါးသော ကျေးရွာငယ်များမာ နိစိုင်သုံး ပစ္စည်းတိပင် ရဟိရန် ခက်ခဲလေ့ ဟိရေ။ အိမ်ထောင်စု အများစုကတော့ခါ စားသောက်စရာနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ကိုယ့်ဘာသာ လောက်ငှပြည့်စုံအောင် ဖန်တီးနှိုင်ကတ်ရေ။ မြို့ပြ နန့် ကျေးလက် စီးပွားရီးမာ ထင်ရှားသော ကွဲပြားခြားနားမှု ဟိရေ။
အဓိက ပို့ကုန်မာ သံမဟုတ်ရေ သတ္တုနန့် သတ္တုမားထွက်များ၊ သိုးမွှီးပစ္စည်းများ နန့် တခြားသော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရီး ပစ္စည်းများ၊ လျှပ်စစ် စွမ်းအင် နန့် တခြားသော အိန်ဂျန်နီယာဆိုင်ရာ ကုန်ပစ္စည်းများ ဖြစ်တေ။ တင်သွင်းကုန်များမာ ဓာတ်ဆီနန့် သဘာဝဓာတ်ဖေသာ့၊ သံသတ္တုများ၊ ဓာတုပစ္စည်းများ၊ စက်ကိရိယာများ၊ သစ် နန့် စာရွက်များ၊ အချို့ စားသောက်ကုန် နန့် ဆောက်လုပ်ရီး ပစ္စည်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ယင်းဧ့ အဓိက ကုန်သွယ်ဖက် နိုင်ငံတိမာ ဂျာမနီ၊ ရုရှား၊ ကာဇက်စတန် နန့် ဥဇဘက်ကစ္စတန် ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။
နိုင်ငံတနိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရီးနန့် သတင်းအချက်အလက်ဆိုင်ရာ နည်းပညာ ဖွံ့ဖြိုးမှုကို ညွှန်ပြသော ကမ္ဘာ့စီးပွားရီး ဖိုရမ်၏ ကွန်ယက် အသင့်ဖြစ်မှု ညွှန်းကိန်းမာ ကာဂျစ် သမ္မတ နိုင်ငံ၏ ဆက်သွယ်ရီး အခြီခံ အဆောက်အအုံသည် အလယ်အာသျှမာ နောက်ဆုံး ဖြစ်တေ။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်မာ တကမ္ဘာလုံး အဆင့် ၁၁၄ ရဟိပြီး ၂၀၁၃ ခု ညွှန်းကိန်းမှ ပြောင်းလဲမှု မဟိပေ။
လူဦးရွီပျံ့နှံ့နီထိုင်ပုံ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ကာဂျစ္စတန်၏ လူဦးရွီမာ ၂၀၁၃ ခုနှစ် မာ ၅.၆ သန်းမျှ ဟိဖို့ဟု လှောက်မှန်းရရေ။[၆၆]ယင်းရို့ထဲမာ ၃၄.၄% မာ အသက် ၁၅ နှစ်အောက် ဖြစ်ပြီးကေ ၆.၂% မာ အသက် ၆၅ နှစ် အထက် ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံသည် ကျေးလက်နေ လူဦးရွီ အများစု ဖြစ်ပြီးကေ လူဦးရွီ၏ ၃ ပုံ ၁ ပုံသာ မြို့ပြမာ နီထိုင်ကတ်ရေ။ ပျမ်းမျှ လူဦးရွီ သိပ်သည်းမှုကို ၁ စတုရန်း ကီလိုမီတာလျှင် ၂၅ ယောက် ဖြစ်တေ။
လူမျိုးကွဲများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]နိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံး လူမျိုးစုမာ တာ့ခ် အနွယ်ဝင်များဖြစ်ရေ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်ပြီးကေ ၂၀၁၃ ခုနှစ် လှောက်မှန်း ချက်အရ လူဦးရွီ၏ ၇၂% မျှ ဟိရေ။ အရာ လူမျိုးစုတိမာ မြောက်ပိုင်းမာ နီထိုင်ကတ်တေ ရုရှားလူမျိုး (၉.၀%) နန့် တောင်ဖက်မာ နီထိုင်ကတ်တေ ဥဇဘက် လူမျိုး(၁၄.၅%) များ ဖြစ်ကတ်တေ။ လူနည်းကေလေ့ သိသာထင်ရှားသော လူမျိုးစုတိမာ ဒန်ဂန် (၁.၉%)၊ ဝီဂါ (၁.၁%)၊ တာဂျစ် (၁.၁%)၊ ကာဇက် (၁.၁%) နန့် ယူကရိန်း (၀.၅%) နန့် တခြားသော လူမျိုးစုငယ်များ (၁.၇%) ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံအတွင်းမှာ နီထိုင်သော လူမျိုးစုပေါင်း ၈၀ ကျော် ဟိရေ။[၆၇]
ကာဂျစ်လူမျိုးတိမာ သမိုင်းကြောင်းအရ ရံဖန်ရံခါ လှည့်လည်လားလာ နီထိုင်သော တိရစ္ဆာန် ကျောင်း သူတိဖြစ်ပြီးကေ ယတ် ဟုခေါ်သော တဲဝိုင်းငယ်တိနန့် နီထိုင်ကတ်ကာ သိုးများ၊ မြင်းများ နန့် စာမရီ တိကို ထိန်းကျောင်း မွိးမြူလေ့ ဟိကတ်တေ။ ယင်းပိုင် လှည့်လည်လားလာသော ထုံးစံမာ ရာသီဥတုအလိုက်ဖြစ်ပြီးကေ နွီရာသီမာ တိရစ္ဆာန် မွိးမြူ ထိန်းကျောင်းသော မိသားစုတိစွာ တောင်ကုန်းမြင့်ပေါ်ဟိ ဂွက်တိသို့ ပြန်လားလေ့ ဟိကတ်တေ။ တနီရာတည်းမာ ထိုင်ပနာ အလုပ်လုပ်သော ဥဇဘက် နန့် တာဂျစ် တိမှာမူ ဖာဂါးနားတောင်ကြားဟိ မြေနိမ့်ဒေသ ဆည်မြောင်းဖောက်ထားရေ နီရာတွင် ယာခင်းများ ဟိကတ်တေ။[၆၈]
ကာဂျစ္စတန်သည် လွတ်လပ်ရီး ရယားရေ အချိန်မှစပြီးကေ လူမျိုးစု တိ၏ ရာခိုင်နှုန်း အနည်းအတိမာ သိသာစွာ ပြောင်းလဲခရေ။[၆၉] ကာဂျစ်လူမျိုးတိ၏ ရာခိုင်နှုန်းမာ ၁၉၇၉ ခုနှစ် မာ ၅၀% လှောက်သာ ဟိရာမှ ၁၉၇၉မာ ၇၀% အထိ မြင့်တက်လာခဲ့ကာ ဥရောပ လူမျိုးစုများ ဖြစ်ကတ်သော ရုရှား၊ ယူကရိန်း နန့် ဂျာမန် လူမျိုးများ အပါအဝင် တာတာ လူမျိုးတိမာ ၃၅% မှ ၁၀ % အထိ ကျဆင်းလားခီရေ။[၆၆] ရုရှားလူမျိုး ရာခိုင်နှုန်းမာ ၁၉၇၀မာ ၂၉.၂ % မျှ ဟိရာမှ ၁၉၈၉ မာ၂၁.၅% အထိ ကျဆင်း လားခီရေ။[၇၀] ၁၉၈၉ ခုနှစ်မာ ၁၀၁,၀၀၀ ဦးဟိရေ များရေ ဂျာမန်လူမျိုးတိမာ ဂျာမနီသို့ ပြောင်းရွိနီထိုင်ဗျာယ် ဟိကတ်တေ။[၇၁] ၁၉၉၀ ခုနှစ်များမာ လူဦးရွီ ၆၀၀,၀၀၀ မျှ နိုင်ငံခြားသို့ ပြောင်းရွိနီထိုင်ခပြီးကေ အမျာစုမာ လူနည်းစုလူမျိုးများ ဖြစ်ကတ်တေ။ [၃၀]
| လူမျိုးစု group |
၁၉၂၆ လူဦးရွီစာရင်း၁ | ၁၉၅၉ လူဦးရွီစာရင်း၃ | ၁၉၈၉ လူဦးရွီစာရင်း၆ | ၁၉၉၉ လူဦးရွီစာရင်း၇ | ၂၀၁၄ လူဦးရွီစာရင်း၇ | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| လူဦးရွီ | % | လူဦးရွီ | % | လူဦးရွီ | % | လူဦးရွီ | % | လူဦးရွီ | % | |||||||||
| ကာဂျစ် | ၆၆၁,၁၇၁ | ၆၆.၆ | ၈၃၆,၈၃၁ | ၄၀.၅ | ၂,၂၂၉,၆၆၃ | ၅၂.၄ | ၃,၁၂၈,၁၄၇ | ၆၄.၉ | ၄,၁၉၃,၈၅၀ | ၇၂.၆ | ||||||||
| ဥဇဘက် | ၁၁၀,၄၆၃ | ၁၁.၁ | ၂၁၈,၆၄၀ | ၁၀.၆ | ၅၅၀,၀၉၆ | ၁၂.၉ | ၆၆၄,၉၅၀ | ၁၃.၈ | ၈၃၆,၀၆၅ | ၁၄.၄ | ||||||||
| ရုရှား | ၁၁၆,၄၃၆ | ၁၁.၇ | ၆၂၃,၅၆၂ | ၃၀.၂ | ၉၁၆,,၅၅၈ | ၂၁.၅ | ၆၀၃,၂၀၁ | ၁၂.၅ | ၃၆၉,၉၃၉ | ၆.၄ | ||||||||
| 1 Source: . 3 Source: . 6 Source: . 7 Source: Archived 13 November 2013 at the Wayback Machine.. | ||||||||||||||||||
ဘာသာစကားတိ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]အလယ်အာသျှမာ ဟိရေ အယင် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု၏ သမ္မတနိုင်ငံများမာ ရုရှား ဘာသာစကားကို ရုံးသုံးဘာသာ စကား အဖြစ် အသုံးပြုရေ နိုင်ငံ ၂ ခုသာ ဟိပြီးး ယင်းရို့မာ ကာဂျစ္စတန် နန့် ကာဇက်စတန် နိုင်ငံရို့ ဖြစ်တေ။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် စတ်တင်ဘာလမာမှ ကာဂျစ်ဘာသာ စကားကို ရုံးသုံးဘာသာ စကား အဖြစ် ထပ်မံပြဋ္ဌာန်းပြီး ရုံးသုံးဘာသာစကား ၂ခု သုံးသော နိုင်ငံ ဖြစ်လာခရေ။
ကာဂျစ်ဘာသာစကားသည် တာ့ခ် ဘာသာစကားတခု ဖြစ်ပြီးကေ ကစ်ပ်ချက် ဘာသာစကားခွဲ ဖြစ်ကာ ကာဇက်ဘာသာစကား၊ ကာရာကယ်လ်ပက် ဘာသာစကား၊ နိုဂေးတာတာ ဘာသာစကားရို့နန့် နီးစပ်စွာ ဆင်တူစွာ ၂၀ ရာစု အထိ အာရပ် အက္ခရာကို သုံးလို့ ရီးသားပြီး လက်တင် အက္ခရာတိကို ၁၉၂၈ မာ စတင် မိတ်ဆက် အသုံးပြုခရေ။ ယပြီးနောက် မကြာခင်မာ ဆိုင်ရီးလစ် အက္ခရာဖြင့် အစားထိုး အသုံးပြုခရေ။
၂၀၀၉ ခုနှစ် လူဦးရွီ စာရင်းအရ[၇၂] လူဦးရွီ ၄.၁ သန်းသည် ကာဂျစ်ဘာသာစကားကို မိခင် ဘာသာစကား သို့မဟုတ် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးပြုကတ်ပြီး ၂.၅ သန်းမာ ရုရှားဘာသာစကားကို မိခင် ဘာသာစကား သို့ မဟုတ် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် အသုံးပြုကတ်တေ။ ဥဇဘက်မာ ဒုတိယ အများဆုံး ပြောဆိုကတ်တေ ဒေသသုံး စကား ဖြစ်ပြီးကေ ရုရှား ဘာသာစကားမာ နောက်ခါလိုက်ရေ။ ရုရှားသည် ဒုတိယ ဘာသာစကား အဖြစ် ဒုတိယမြောက် ပြောဆိုကတ်တေ ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီးကေ ကာဂျစ်၊ ဥဇဘက် နန့် အိန်းဂလိချ်ဘာသာရို့က နောက်ခါ လိုက်ရေ။
စီးပွားရီး နန့် နိုင်ငံရီး ကိစ္စ အများစုကို ရုရှား ဘာသာစကားကို အသုံးပြုပနာ လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။ ပရုန်းနရုန်း ထိအောင်ပင် ကာဂျစ် ဘာသာစကားသည် အိမ်မာသာ သုံးသော ဘာသာစကား ဖြစ်ပြီးကေ အစည်းအဝေးများ နန့် အရာ အခမ်းအနား များမာ အသုံးပြုမှု ယှားပါးရေ။ ယကေလေ့သော့ လက်ဟိ လွှတ်တော် အစည်းအဝေးတိကို ကာဂျစ်ဘာသာစကား ဖြင့် ကျင်းပပြီး ကာဂျစ်ဘာသာစကား မပြောသူတိ အဖို့ အဂု ဘာသာပြန်ပီးခြင်းမျိုး ဟိရေ။
| ဘာသာစကားနာမည် | မိခင်ဘာသာအဖြစ် ပြောဆိုသူ | ဒုတိယ ဘာသာအဖြစ် ပြောဆိုသူ | စုစုပေါင်း ပြောဆိုသူ |
|---|---|---|---|
| ကာဂျစ် | ၃,၈၃၀,၅၅၆ | ၂၇၁,၁၈၇ | ၄,၁၂၁,၇၄၃ |
| ရုရှား | ၄၈၂,၂၄၃ | ၂,၁၁၀၉,၃၉၃ | ၂,၅၉၁,၆၃၆ |
| ဥဇဘက် | ၇၇၂,၅၆၁ | ၉၇,၇၅၃ | ၈၇၀,၃၁၄ |
| အိန်းဂလိချ် | ၂၈,၄၁၆ | ၂၈,၄၁၆ | |
| ပြင်သစ် | ၆၄၁ | ၆၄၁ | |
| ဂျာမန် | ၁၀ | ၁၀ | |
| အရာ | ၂၇၇,၄၃၃ | ၃၁,၄၁၁ |
လူဦးရွီ အများဆုံး ဒေသများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုတိ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ကာဂျစ္စတန်မာ လူအများဆုံး ကိုးကွယ်ရေဘာသာမာ အစ္စလာမ်ဘာသာ ဖြစ်တေ။ ၈၀% သော လူဦးရွီမာ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ကတ်ပြီး ၁၇% မာ ရုရှားရှီးရိုး ခရစ်ယာန်ဘာသာ ကို ကိုးကွယ်ကြကာ ၃% မာ အရာ ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။[၇၃] ၂၀၀၉ ခုနှစ် ပြူး သုတေသန ဌာန၏ လိ့လာချက်အရ မွတ်စလင် ရာခိုင်နှုန်း ပိုပြီးကေများပြီး ကာဂျစ္စတန် လူဦးရွီ၏ ၈၆.၃% သည် အစ္စလာမ်ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကတ်တေ။[၇၄] မွတ်စလင် ၆၄% မာ ဇာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲမှ မဟိကြဘဲ ၂၃% မာ ဆွန်နီ မွတ်စလင်များ ဖြစ်ကတ်ကာ ဟာနာဖီ ဂိုဏ်း၏ အတွေးအခေါ်ကို ကျင့်သုံးကတ်ရေ။[၇၅] အမာဒိယ မွတ်စလင် တချို့ဟိကေလေ့ နိုင်ငံမှ အသိအမှတ် မပြုပါ၊၊[၇၆]
ဆိုဗီယက်ခေတ်ကာလက နိုင်ငံတော် အနေနန့် ဘာသာမဲ့ခြင်းကို အားပီးခရေ။ ဒေနိခေတ် ကာဇက်စတန်မာ နိုင်ငံရီးမာ ဘာသာရီး ဆက်နွယ်မှု မဟိရေ လောကီသီးသန့်ဝါဒကို ကျင့်သုံးကေလေ့ အစ္စလာမ်ဘာသာ အနေနန့် နိုင်ငံရီးမာ လွှမ်းမိုးမှု ဟိလာစွာကို တွိရရေ။[၇၇] နမူနာ အနေနန့် ပြရဖို့ ဆိုကေ အစိုးရအရာဟိ တိကို အခွန်အခမဲ့ အစီအစိုင်ဖြင့် ဟာ့ဂျ် လားဖို့ အတွက် ကြိုးပမ်းမှုတိ ဟိရေ။
ကာဂျစ္စတန်မာ အစ္စလာမ်ဘာသာ ကိုးကွယ်မှုကို ရိုးရာယိုင်ကျေးမှု နောက်ခံမာသာ အခြီခံပြီး အများစုကတော့ခါ နိစိုင် ကျင့်သုံးခြင်း မပြုကတ်လီ။ ယကေလေ့ လူသိများ ထင်ရှားသူတိက ဘာသာရီး တန်ဖိုးတိကို ပြန်ပနာကျင့်သုံးရန် ထောက်ခံ ပြောဆိုလှာကတ်တေ။ ဥပမာအနိန်နန့် အစိုးရမှ ခန့်အပ်ထားရေ လူ့အခွင့်အရီး ထောက်ခံသူ တာဆန်ဖီး ဘာကာ-အူလူးက "အဂုပိုင် လွတ်လပ်လာလတ် အချိန်အခါမာ ကာဂျစ္စတန် တခုတည်း မဟုတ်။ အခြားသော ကွန်မြူနစ်လွန် သမ္မတ နိုင်ငံတိမာ ဘာသာရီး ကိုင်းဟိုင်းမှုတိ ပြန်ဖြစ်လာစွာ အံ့ဩစရာ ကိစ္စ မဟုတ်။ စျီးကွက်ကို အခြီခံတဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်း တခုကို လူမှုကျင့်ဝတ်တွေ မပါပဲနန့် တည်ထောင်ရရေ ဆိုစွာ လူမဆန်တဲ့ကိစ္စပါရာ။" ဟု ပြောခရေ။[၇၇]
ယင်းအပြင် ကာဂျစ္စတန် သမ္မတဟောင်း အက်စကာ ကာယက်ဗ်၏ သမီး ဘာမက် ကာယဲဗာက ၂၀၀၇ ဂျူလိုင် အင်တာဗျူးမာ အစ္စလာမ် ဘာသာသည် နိုင်ငံ အနှံ့ ပိုပြီးကေ အမြစ်တွယ်လာယာ ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခရေ။ [၇၈] သူမက ဗွေယူ ပြောကြားရေမာ ကုလားမသိတ်များစွာကို ပရုန်းနရုန်းမာ တည်ဆောက်ခပြီးကေ ကာဂျစ်ရို့စွာ အစ္စလာမ် ဘာသာ တရားကို ပိုပြီးကေ ကိုင်းဟိုင်းလာကတ်တေဟု ဆိုရေ။ သူမက ဆက်ပနာ ပြောကြားရေမာ "သိပ်တော့ မဆိုးကား။ ဒေချင့်ကြောင့် လူ့အဖွဲ့အစည်းက ပိုလို့ လူသားဆန်လာရေ။ ရှင်းသန့်လာရေ။" ဆိုပနာ ဖြစ်တေ။[၇၈] ဂုချိန်ခါမာ ခေတ်သစ် ဆူဖီဂိုဏ်း တခု ပေါ်ထွက်လှာပြီး ယင်းရို့၏ ကျင့်သုံးမုမာ ကွဲပြားခြားနားရေ အစ္စလာမ် ပုံစံ တမျိုး ဖြစ်ပြီးကေ ရှီးရိုးအစ္စလာမ် ဘာသာနန့် မတူပါ၊၊ [၇၉]
ကာဂျစ္စတန်မာ ကိုးကွယ်ကတ်တေ အရာဘာသာ တရားများမာ ရုရှား ရှီးရိုး ပုံစံ နန့် ယူကရိန်း ရှီးရိုးပုံစံ ခရစ်ယာန် ဘာသာတိ ပါဝင်ကတ်ပြီး အဓိကအနိန်နန့် ရုရှားလူမျိုးများ နန့် ယူကရိန်းလူမျိုးတိက ကိုးကွယ်ကတ်တေ။ ဂျာမန် လူနည်းစုမာလေ့သော့ ခရစ်ယာန်များ ဖြစ်ကတ်ပြီး လူသီယန်၊ နောက်ထပ်နှစ်ခြင်း နန့် ရိုမန်ကက်သလစ် ရို့ ဖြစ်ကတ်ကာ လှောက်မှန်းခြေအနိန်နန့် ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ၆၀၀ ခန့် ဟိရေ။ [၈၀][၈၁]
တျံတြစ် အယူဝါဒ တိလေ့ ကျန်ဟိနီပိုင် ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ လွှမ်းမိုးမှု တိလေ့ ဟိရေ။ မြင့်မြတ်သော သစ်ပင်ထက်မာ အောင်လံတိ ချိုင်နှောင်ခြင်းကို ယင်းပိုင်သော အယူဝါဒတိက လာရေဟု ဆိုကတ်ကေလေ့ တချို့က ဆူဖီ အစ္စလာမ် ဘာသာ၏ အစိုင်အလာဟု ဆိုကတ်ပြန်ရေ။[၈၂] ဘူခေးရီးယန်းဂျူး လူမျိုး စိကေချေလှောက် ကာဂျစ္စတန်မာ နီထိုင်ကတ်တေ်လည်း ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲရေ အခါမှ အများစုကတော့ခါ အရာနိုင်ငံများ အထူးအားဖြင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နန့် အစ္စရီး သို့ ထွက်ဗြီးလားကတ်တေ။ ယင်းအပြင် အက်ရှ်ကီနာဇီးဂျူးလူမျိုး လူနည်းစု ဟိကေလေ့ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အထဲ အရှိဥရောပ နိုင်ငံတိသို့ ထွက်ဗြီး လားခကတ်တေ။
၂၀၀၈ ခုနှစ် နိုဗန်ဘာလ ၆ ရက်မာ ကာဂျစ္စတန် လွှတ်တော်မှ ဥပဒေတခုကို တညီတညွတ်တည်း အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခပြီးကေ ထိုဥပဒေအရ ဘာသာတရားကို အသိအမှတ် ပြုဖို့ အနည်းဆုံး ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ဦးရေ ကို ၁၀ ဦး မှ ၂၀၀ ဦးသို့ တိုးမြှင့်ခကတ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် ဘာသာကူးပြောင်းရန် အားဒမ ကြိုးစားခြင်းကို ဥပဒေမဲ့ လုပ်စွာဟု သတ်မှတ်ခပြီး ကျောင်းတိမာ ဘာသာရီး ဆောင်ရွက်မှုတိကို တားမြစ်ခဲ့ကာ မှတ်ပုံတင်မထားရေ အဖွဲ့အစည်းတိ၏ လှုပ်ယှားမှုတိကိုလည်း တားမြစ်ခရေ။ သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်မှ ထိုဥပဒေကို ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလ ၁၂ ရက်မာ အတည်ပြု ပြဋ္ဌာန်းခရေ။[၈၃]
ယိုင်ကျေးမှု
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]အစိုင်အလာ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ ဂျန်နဝါရီလ ၁ ရက်နိမာ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ဆင်နွှဲလေ့ ဟိပိုင် ကာဂျစ္စတန်သည် နွီဦးရာသီ အစ တရက်နိမာ နောင်းရပ်ဇ်ခေါ် ရိုးရာ နှစ်သစ်ကူးပွဲကို ကျင်းပကတ်တေ။ နွီရာသီ အားလပ်ရက်မာ စားသောက်ပွဲကြီးများ နန့် အူလက် တာတခေါ် မြင်းစီးကစပ်ပွဲ ပွဲတော်တိကိုလည်း ကျင်းပလေ့ ဟိကတ်တေ။
တရားမဝင်ကေလေ့ အဂုထက်တိုင် ပြုလုပ်နီကတ်သော အစိုင်အလာ တခုမာ သမီးသျှင်ကို အလိုမတူဘဲ ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်း ဖြစ်တေ။ [၈၄]
သမီးသျှင်ကို အလိုမတူပဲ ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်းကာ အစိုင်အလာ ဟုတ်မဟုတ်မှာမူ အငြင်းပွားဖွယ် ဖြစ်တေ။ ဝါးတားတား ဖြစ်စရာ အချက်တချက်မာ မိဘမှနစပ်ခြင်းကာ အစိုင်အလာဖြစ်ပြီးကေ မိဘနစပ်ဖို့သူကို မယူချင်လို့ ကလိန့်မေသျှေမှ စိတ်ဝင်စားစွာ ခိုးရာလိုက်ခြင်းနန့် ခိုးယူပေါင်းသင်းခြင်းကာ အစိုင်အလာ ဖြစ်လှာရေ ပမာပင် ဖြစ်တေ။[၈၅]
အောင်လံ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ရောင်ခြည်တန်း အဂု ၄၀ ဖြာထွက်နိန်ရေ နီလုံး ပုံမာ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု တိုးတက်ထွန်းကားစဉ်က ရုရှားရို့ ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ခြင်း မပြုမီ ကာဂျစ် ယိုင်ကျေးမှု တခုလုံးကို ပေါင်းစပ်ဖြစ်ပေါ်စီရေ လူမျိုးစု ၄၀ ကို တက်စားပြုရေ။ နီလုံးအထဲမှ မျှိုင်းကြောင်းတိမာ ယတ် တဲအိမ်ငယ်၏ ခေါင် ကို ဖော်ပြပြီးကေ ကာဂျစ်ဗိသုကာပညာ မာလည်း အသုံးပြုလေ့ ဟိကတ်တေ။ အရဲရောင်မာ ကာဂျစ္စတန်၏ ငြိမ်းချမ်းရီး နန့် ပွင့်လင်းမြင်ရာမှုကို တက်စားပြုရေ။
.jpg)
မြင်းစီးခြင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ရိုးရာ အမျိုးသား အားကဇပ်နည်းတိက ကာဂျစ်ယိုင်ကျေးမှုမာ မြင်းစီးခြင်း က ဇာလောက် အရေးပါစွာကို ထင်ဟပ်ပြနိန်ရေ။
အလယ်အာသျှမာ အလွန်စွံသော ကစပ်နည်း တမျိုးမာ အူလက် တာတရှ်ဟု ခေါ်သော အသင်းလိုက် ကစပ်နည်း တမျိုး ဖြစ်ပြီးကေ ပိုလို နန့် ရပ်ဂ်ဘီ ကစပ်နည်းရို့ ပေါင်းစပ်ထားရေနန့် ဆင်တူစွာ ထိုကစပ်နည်းမာ မြင်းစီး အသင်း နှစ်သင်း ခေါင်းမပါရေ ဆိတ်သေကို လုယူကတ်ပြီး ပြိုင်ဘက်၏ ဂိုးစည်းနောက် သို့မဟုတ် ပြိုင်ဘက်၏ ဂိုးအတွင်းကို ဝင်အောင် သွင်းရခြင်း ဖြစ်တေ။ မြီကြီးထက်မာ စက်ဝိုင်းပုံ စည်းမျှိုင်းတားပြီး ကစပ်ရေ ကစပ်နည်း ဖြစ်တေ။
အရာ မြင်းစီးယှဉ်ပြိုင်ရရေ ကစပ်နည်းများမာ အောက်ပါကစပ်နည်းရို့ ပါဝင်ရေ။
- "အက် ချာဘစ်" ခရီးရှည် မြင်းစီးပြိုင်ပွဲ၊ တခါတရံ အကွာအဝီး ၅၀ ကီလိုမီတာ ကျော်ရေ။
- "ဂျမ်ဘီ အက်တ်မိုင်" တိုင်တတိုင်မာ ဂျမ်ဘီဟုခေါ်ရေ တန်ဖိုးကြီးရေ သတ္တု ဘားတန်းတခုကို အရစ်ဖော် ချိတ်ဆွဲထားပြီးသား ပြိုင်ပွဲဝင်တိက ထိုအရစ်ကို မြင်းကဆုန်ပေါက်စီးရင်း ပစ်ခတ်ရရေ။
- "ကစ်ဇ် ကူးမိုင်" အမျိုးသမီးမှ မြင်းကို ကဆုန်စိုင်း ထွက်ဗြီးစဉ် အမျိုးသားမှ အမျိုးသမီးပါးက အနမ်းကို ရရန် လိုက်ဖမ်းရရေ။ တကယ်လို့ ယင်းပိုင် လိုက်ဖမ်းခြင်း ယှူရေပါက အမျိုးသမီးမှ အမျိုးသားကို နောက်ထပ် လိုက်ဖမ်းပြီး ကမ်ချိခေါ် မြင်းရိုက်ရေ ကျာပွတ်ဖြင့် လိုက်သတ်သည်။
- "အူးဒါရစ်ရှ်" ပြိုင်ဖက်နှစ်ဦး မြင်းပေါ်မှ သတ်ပုတ်ကတ်ပြီး အခြား တဖက်သားကို မြင်းပေါ်မှ ပြုတ်ကျရန် ကြိုးပမ်းရရေ။
- "တျင်း အမ်မိုင်" မြင်းကို အပြင်းဆုံး ကဆုန်စိုင်း ပြေးနေစဉ် မြီကြီးပေါ်မှ ဒင်္ဂါးပြားကို ကောက်ရန် ကြိုးစားရရေ။
အများပြည်သူ ရုံးပိတ်ရက်တိ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကာဂျစ္စတန်ဟိ အများပြည်သူဆိုင်ရာ ရုံးပိတ်ရက်တိမာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်တေ။
- ဂျန်နဝါရီ ၁ ရက် - နှစ်သစ်ကူးနိ
- ဂျန်နဝါရီ ၇ ၇က် - ရှီးရိုး ခရစ္စမတ်နိ
- ဖေဖဝါရီ ၂၃ ရက် - အဖနိုင်ငံ ကာကွယ်သူရို့၏ အနိ
- မာ့ခ်ျလ ၈ ရက် - အမျိုးသမီးများနိ
- မာ့ခ်ျလ ၂၁ ရက် - နောင်းရပ်ဇ် ပါရှန်းနှစ်သစ်ကူးနိ - နွီဦးပွဲတော်
- မာ့ခ်ျလ ၂၄ ရက် - အမျိုးသား တော်လှန်ရီးနိ
- မေလ ၁ ရက် - အမျိုးသားနိ
- မေလ ၅ ရက် - ဖွဲ့စည်းပုံအခြီခံဥပဒေနိ
- မေလ ၈ ရက် - သတိရဖွယ်နိ
- မေလ ၉ ရက် - အောင်ပွဲနိ (ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အဆုံးသတ်ခြင်း)
- သြဂတ် ၃၁ ရက် - လွတ်လပ်ရေးနိ
- နိုဝင်ဘာ ၇ ရက် - မဟာ အောက်တိုဘာ ဆိုရှယ်လစ် တော်လှန်ရီးနိ
အရာ မွတ်စလင် ရုံးပိတ်ရက် နှစ်ရက်ဖြစ်ရေ အိုရိုဇို အစ် နန့် ကာမန် အစ် ရို့မာ လ ပက္ခဒိန်ထက်မာ မူတည်ပနာ အလုပ်လုပ်ရေ။
ခရီးလားလုပ်ငန်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကာဂျစ္စတန်ဟိ ခရီးလားရို့ အများဆုံး လားရောက် လည်ပတ်ရေ နီရာမာ အစ်ပါးကူး ရီကန် ဖြစ်တေ။ ရီကန်၏ မြောက်ဘက် ကမ်းထောင်းထက်မာ ဟိုရေများ၊ အားလပ်ရက် အပန်းဖြီ စခန်းများ၊ တည်းခိုဆောင်တိနန့် ဘိုးဘွားရိပ်သာများ ဟိရေ။ အထင်ရှားဆုံး ကမ်းခြီ ဇုန်တိမာ ချိုလ်ပွန်အာတာ မြို့ နန့် နံဘေးအနားဟိ ကာရာအွီး(ဒိုလင်ကာ)၊ ဘော့စ်ရေရီ နန့် ကိုရမ်ဒီ ရို့မာ ဟိရေ။ ၂၀၀၆ ခုနှစ် နန့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်ရို့မာ ကမ်းခြီ သို့ လာရောက် လည်ပတ်သော ခရီးလား ၁ သန်း ကျော် ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ဒေသ အထဲ စီးပွားရီး နန့် နိုင်ငံရီး မတိုင်းမှုရို့ကြောင့် ပရုန်းနရုန်းနှစ်များ အထဲ လာရောက်လည်ပတ်သူ ကျဆင်းလှာရေ။[၈၆]
တောတွင်း ခရီးလားခြင်းနန့် စခန်းချခြင်းရို့ကို စိတ်ပါသူတိ အတွက် ဒေသတိုင်းမာ သိမ်းသွင်းနှိုင်ရေ နီရာတိနန့် ခေါ်တောင်းနှိုင်ရေ နီရာများ ဟိရေ။ စခန်းချ နီထိုင်ခြင်း အတွက် စွံသော နီရာတိမာ အော့ရှ်ဒေသ တောင်ပိုင်း နာရင်မြို့ နန့် တိုရူဂတ် တောင်ကြားဒေသကြား နီရာ နန့် အစ်ပါးကူးဟိ ကာရာကော မြို့ကို ဝန်းရံနီရေ တောင်နန့် ရီခဲမြစ်များ ဟိရာ နီရာ ရို့ ဖြစ်တေ။ ဒေသခံ ခရီးလားလမ်းညွှန်များ နန့် အထမ်းသမားတိကို ဘိရှကက် နန့် ပြည်နယ်မြို့တော်များဟိ ခရီးလား လုပ်ငန်း ကုမ္ပဏီများမာ ငှားရမ်းနှိုင်ရေ။
စကီးစီးခြင်းကာမူ ခရီးလား လုပ်ငန်းအတွက် အစပျိုးရေ အခြီအနီမာပင် ဟိသိမ့်ရေ။ ယကေလေ့သော့ ဘိရှကက်မှ နာရီဝက်ခန့် လားရရေ နီရာတွင် စျီးပေါပြီး ပစ္စည်းကိရိယာ အစုံအလင် ဟိရေ စကီး စီးနှိုင်ရေ နီရာ တခု ဟိရေ။ တိုဂုဇ် ဘူလတ် စကီး စခန်းမာ ဘိရှကက်မှ ၂၈ မိုင် (၄၅ ကီလိုမီတာ) အကွာမာ တည်ဟိရေ။ ကာရာကောမြို့ အပြင်ဘက်ဟိ ကာရာကော တောင်ကြား အမျိုးသား ဟင်းခင်းမာလည်း စကီးစခန်း တခု ဟိရေ။
အားကဇပ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ဘောလုံး ကစပ်နည်းသည် ကာဂျစ္စတန်မာ လူကြိုက် အများဆုံး ကစပ်နည်း တခု ဖြစ်တေ။ တရားဝင် အုပ်ချုပ်ရေ အဖွဲ့အစည်းမာ ၁၉၉၂ ခုနှစ် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ပြီးနောက် တည်ထောင်ခရေ ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ် ဖြစ်တေ။ ထို အဖွဲ့အစည်းမှ ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ဘောလုံး အသင်းကို အုပ်ချုပ်ရေ။[၈၇]
နပမ်းသတ်ခြင်းစွာလည်း ကာဂျစ္စတန်မာ အလွန်ထင်ရှားသော အားကဇပ်နည်း တမျိုး ဖြစ်တေ။ ၂၀၀၈ နွီရာသီ အိုလံပစ် ကစပ်ပွဲ အတွင်းမှာ ကာဂျစ္စတန်မာ အားကဇပ်သမား နှစ်ဦးသည် ဂရိ-ရိုမန် နပမ်းသတ် ကစပ်နည်းမာ ဖေသာတံဆိပ် နန့် ကြီးတံဆိပ် ရဟိခကတ်တေ။[၈၈]
ရီခဲပြင် ဟော်ကီ ကစပ်နည်းမာ အယင်က ကာဂျစ္စတန်မာ လူကြိုက်မများခရေမာ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ရီခဲပြင် ဟော်ကီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ မကျင်းပမီ အချိန် အထိပင် ဖြစ်တေ။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်မာ ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းမှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် အာသျှ ဆောင်းရာသီ အားကဇပ်ပွဲအား အဆင့်မြင်တန်းမာ အနိုင်ရခပြီးကေ ၆ ပွဲစလုံးမာ အနိုင်ရခခြင်း ဖြစ်တေ။ ထို ကစပ်ပွဲမာ ကာဂျစ္စတန် ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်း ပထမဆုံး ပါဝင်ကစပ်သော နိုင်ငံတကာ ကစပ်ပွဲ ဖြစ်တေ။[၈၉] ကာဂျစ္စတန် အမျိုးသား ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းစွာ ၂၀၁၁ ဂျူလိုင်လမာ နိုင်ငံတကာ ရီခဲပြင် ဟော်ကီ အသင်းချုပ်သို့ ဝင်ရောက်ခရေ။
ဘန်ဒီ ကစပ်နည်းစွာလေ့ နိုင်ငံအထဲ စွံလာရေ။ ကာဂျစ် အမျိုးသား အသင်းစွာ အာသျှ ဆောင်းရာသီ အားကဇပ်ပွဲမာ ကြီးတံဆိပ်ဖြင့် ပထမဆုံး အကြိမ် ဆုတံဆိပ် ရဟိခရေ။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်မာ ဘန်ဒီ ကမ္ဘာ့ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲမာ ဝင်ရောက်ကစားခပြီး ပထမဆုံး အကြိမ် ဝင်ရောက်ခြင်း ဖြစ်တေ။[၉၀]
ပညာရီး
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကာဂျစ္စတန်၏ ပညာရီး စနစ်မာ မူလတန်းမာ ၁ တန်းမှ ၄ တန်း အထိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အထက်တန်းမာ ၅ တန်းမှ ၁၁ တန်း (တချို့နီရာများမာ ၁၂ တန်း) အထိ ကျောင်းတကျောင်းတည်းမာ ဟိရေ။ အချေတိကို မူလတန်းမာ ၇ နှစ်မှ စတင် လက်ခံရေ။ အချေတန်း ၉ တန်း အထိ အောင်မြင်ရန် လိုအပ်ပြီး အောင်လက်မှတ် ရဟိရဖို့ ဖြစ်တေ။ ၁၀ တန်း နန့် ၁၁ တန်းမာ မတက်မနီရ မဟုတ်လီ။ ယကေလေ့ ကျောင်းဆင်း ဒီပလိုမာ ရဟိရန် အတွက်မူ ထို ၂ တန်းကို အောင်မြင်ရန် လိုအပ်ရေ။ ယင်းပိုင် အောင်မြင်ရန် ကျောင်းသားတိစွာ ၁၁ နှစ် သင်ခန်းစာကို ပြီးဆုံးရဖို့ ဖြစ်ပြီးကေ နိုင်ငံတော်မှ ဦးစီး ကျင်းပသော စာရီး၊ သင်္ချာ၊ သမိုင်း နန့် နိုင်ငံခြား ဘာသာ စာမိန်းပွဲ ၄ ခုကို အောင်မြင်ရဖို့ ဖြစ်တေ။
ဘိရှကက်မြို့မာ အစိုးရကျောင်းပေါင်း ၇၇ ကျောင်းဟိပြီးကေ အရာနီရာများမာ ၂၀၀ ကျော် ဟိရေ။ ကာဂျစ္စတန်မာ အဆင့်မြင့် ကောလိပ်နန့် တက္ကသိုလ် ၅၅ ခု ဟိပြီးး ၃၇ ခုမာ အစိုးရမှ ဦးစီးရေ။
ကာဂျစ္စတန်ဟိ အဆင့်မြင့် ပညာရီး ကောလိပ်နန့် တက္ကသိုလ်များမာ အောက်ပါကျောင်းတိ ပါဝင်ရေ။
- ကာဂျစ္စတန် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တက္ကသိုလ်
- အလယ်အာသျှ တက္ကသိုလ်
- အလယ်အာသျှ အမေရိကန် တက္ကသိုလ်
- ဘိရှကက် လူသားရီးရာ တက္ကသိုလ်
- အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ အာတာအွတ်-အာလာတူး တက္ကသိုလ်
- စီးပွားရီး နန့် စီးပွားရီး လုပ်ငန်း တက္ကသိုလ်
- ကာဂျစ် နိုင်ငံတော် ဆောက်လုပ်ရီး၊ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး နန့် ဗိသုကာ တက္ကသိုလ်
- ကာဂျစ် အမျိုးသား တက္ကသိုလ်
- ကာဂျစ် နည်းပညာ တက္ကသိုလ်
- ကာဂျစ်နိုင်ငံတော် သင်ကြားရီး တက္ကသိုလ် (အယင်က နိုင်ငံတော် အာရာဗျက် ကာဂျစ် တက္ကသိုလ်)
- ကာဂျစ် ရုရှား ဆလာဗိုးနစ် တက္ကသိုလ်
- ကာဂျစ်-တူရကီ မာနာ့စ် တက္ကသိုလ်
- လူမှုရီး တက္ကသိုလ် (အယင်က ကာဂျစ်-ဥဇဘက် တက္ကသိုလ်)
- မော်စံဂိုး့ဗ် ဥပဒေနန့် စီးပွားရီး လုပ်ငန်း တက္ကသိုလ်
- အော့ရှ် နိုင်ငံတော် တက္ကသိုလ်
- အော့ရှ် နည်းပညာ တက္ကသိုလ်
- ပလီတိုး စီမံခန့်ခွဲမှုပညာ နန့် ဒီဇိုင်း တက္ကသိုလ်
- အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆီးတက္ကသိုလ်
သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် တောင်ကုန်းတောင်တန်း ထူထပ်သော မြီမျက်နှာသွင်ပြင် ဟိရေကြောင့် လမ်းပန်း ဆက်သွယ်ရီးမာ အလွန်ခက်ခဲရေ။ လမ်းတိမာ တန်းတင် တောင်ကြားများမာ မြွီလိမ်မြွီကောက် လားရပြီး ၉,၈၀၀ပေ( မီတာ ၃,၀၀၀) ကျော် မြင့်သော နီရာများမာ တောင်ပြိုခြင်းနန့် နှင်းခဲကြီးများ ကျဆင်းခြင်းရို့ဖြင့် တနားတခါ ကြုံတွိရလေ့ ဟိရေ။ ပိုပြီးကေ ဝီးလံခေါင်းပါးသော ဒေသတိနန့် အမြင့်ပိုင်း ဒေသများမာ ဆောင်းရာသီ ခရီးလားရန်မာ မဖြစ်နှိုင်သလောက် ဖြစ်တေ။
လမ်းတိနန့် ရထားလမ်းတိမာ ဆိုဗီယက် ခေတ်က ဆောက်လုပ်ခခြင်း ဖြစ်တေအတွက် ဒေနိခေတ်မာ နိုင်ငံတကာ နယ်စပ်တိကို ဖြတ်သန်း လားရသဖြင့် နယ်စပ် ပိတ်မထားရေ နီရာများမာ အဝင်အထွက် ပြုလုပ်ရာမာ အချိန်ကုန်ဆုံး ရရေ။ မြင်းမာ အများစု အသုံးပြုဆဲဖြစ်ရေ သယ်ယူပို့ဆောင်ရီး နည်းလမ်း တခု ဖြစ်ပြီးကေ အထူးအားဖြင့် ကျေးလက် ဒေသများမာ ဖြစ်တေ။ ကာဂျစ္စတန်၏ လမ်းတိမာ ကျယ်ပြန့်စွာ မဟိသဖြင့် မော်တော်ကား မလားနှိုင်ရေ နီရာတိကို မြင်းဖြင့် လားရောက်နှိုင်ရေ။ မြင်း အသုံးပြုခြင်းနန့် စျီးခက်ပြီး နိုင်ငံခြားမှ တင်သွင်းရရေ ဓာတ်ဗားကိုလည်း အသုံးပြုဖို့ မလိုအပ်ပါ၊၊
လီဆိပ်များ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဆိုဗီယက်ခေတ် အပြီးမာ ကာဂျစ္စတန်မာ လီဆိပ်နန့် လီယာဉ်ပြေးလမ်းပေါင်း ကျန်ဟိခပြီး အများစုကတော့ခါ စစ်ရီးကိစ္စများ အတွက် တရုတ်နိုင်ငံနန့် နီးသော နယ်စပ်ဒေသမာ ဆောက်လုပ်ထားခြင်း ဖြစ်တေ။ ထိုအထဲက တချို့မာရာ ဂနိထက်တိုင် ဆက်ပနာအသုံးပြုဗျာယ် ဟိရေ။ ကာဂျစ္စတန် လီကြောင်း ကုမ္ပဏီသည် တရုတ်နိုင်ငံ၊ ရုရှားနိုင်ငံ နန့် အရာ ဒေသမား နိုင်ငံမျာသို့ လီကြောင်းပို့ဆောင်ရီး လုပ်ငန်းကို ဆောင်ရွက်ရေ။
- ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ မာနာ့စ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ်မာ အဓိက အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လီဆိပ် တခု ဖြစ်ပြီးကေ မော်စကို၊ တက်ရှ်ကန့်၊ အော်လ်မေတီ၊ ဘေဂျင်း၊ အူရမ်ကွီ၊ အစ္စတန်ဘူလ်၊ လန်ဒန်၊ ဘာကူ နန့် ဒူဘိုင်းမြို့တိသို့ လီယာဉ်ခရီးစိုင်များ ဟိရေ။
- အော့ရှ် လီဆိပ်သည် နိုင်ငံတောင်ပိုင်းဟိ အဓိက လီဆိပ်ဖြစ်ပြီးကေ ဘိရှကက်သို့ နိစိုင် လီကြောင်းခရီးစဉ်များ ဟိရေ။
- ဂျလာအာဘတ် လီဆိပ်သည် သည် ဘိရှကက်မြို့ကို နိစိုင် လီကြောင်းခရီးစဉ်တိနန့် ဆက်သွယ်ထားရေ။ နွီရာသီလများမာ ဂျလာအာဘတ်မှ အစ်ပါးကူးပြည်နယ်သို့ အပတ်စိုင် ခရီးစိုင်များ ဟိရေ။
- ဆိုဗီယက်ခေတ်မာ တည်ဆောက်ခဲ့သော အရာ လီယာဉ်ကွင်းတိမာ ပိတ်သိမ်းခြင်း၊ ရံဖန်ရံခါသာ အသုံးပြုခြင်းနန့် စစ်ရီးကိစ္စများ အတွက်ရာ အသုံးပြုခြင်းရို့ ဟိရေ။ (ဘိရှကက်မြို့ နံဘေးဟိ ကန့် လီတပ်စခန်းအား ရုရှားလီတပ်မှရာ အသုံးပြုရေ။)
လီကြောင်းလိုင်း ပိတ်ပင်ခံထားရခြင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကာဂျစ္စတန်သည် ဥရောပသမဂ္ဂ၏ ပိတ်ပင်ထားရေ လီကြောင်းလိုင်း မှတ်ပုံတင်နိုင်ငံများမာ တခု အပါအဝင် ဖြစ်တေ။ အဓိပ္ပာယ်မာ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံမာ မှတ်ပုံတင်ထားရေ ဇာ လီကြောင်းလိုင်းမဆို ဥရောပသမဂ္ဂ အထဲ လီကြောင်းခရီးစဉ် ပြေးဆွဲခွင့် မဟိပေ။ ဖီးအန္တရာယ် ကင်းရှင်းရီး စံနှုန်းတိမာ ဥရောပမှ သတ်မှတ်ထားရေ စည်းမျှိုင်းစည်းကမ်းတိကို မမှီပြီးကေ ဖြစ်တေ။[၉၁]
ရထားပို့ဆောင်ရီး
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]မြောက်ပိုင်းဟိ ချွီးတောင်ကြားနန့် တောင်ပိုင်းဟိ ဖာဂါးနားတောင်ကြားရို့စွာ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ရထားလမ်းစနစ်၏ အလယ်အာသျှ ခရီးဆုံး နီရာများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ဆိုဗီယက်ခေတ် လွန်လားပြီးနောက် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများ အဖြစ် ပေါ်ပေါက်လာရေ အခါမှ အယင်က နိုင်ငံအလိုက် ထည့်မစဉ်းစားထားခသော ရထားလမ်းတိမာ နယ်စပ်တိကြောင့် ပိတ်လားပြီးကေ အလွန်ကျုံ့သွား လီရေ။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ အထဲ ၂၃၀ မိုင် (၃၇၀ ကီလိုမီတာ) လှောက်ရာ ရှည်လျားသော ရထားလမ်းသည် အယင်ကပိုင် တပ်ရှ်ကန့်၊ အော်လ်မေတီ နန့် အရာ ရုရှားဟိ မြို့တိသို့ ခရီးရှည် လားလာခြင်း မပြုနိုင်တော့သဖြင့် စီးပွားရီး အရ အသုံးဝင်မှု အနည်းငယ်ရာ ဟိလီရေ။
မြောက်ပိုင်းဟိ ဘာလစ်ချီ မှ တောင်ပိုင်းဟိ အော့ရှ်မြို့မှ တဆင့် တရုတ်ပြည်သို့ ရထားလမ်းဖြင့် ဆက်သွယ်ရန် အစီအစိုင် ဟိကေလေ့ မရေမရာပင် ဖြစ်ပြီးကေ တကယ်လို့ ဆောက်ဖြစ်လီဖို့ ဆိုခကေလည်း ကုန်ကျစရိတ် အလွန်အကျွံ များပြားလိမ့်မေ ဖြစ်တေ။
အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံတိနန့် ဆက်ထားရေ ရထားလမ်းများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်းဟိပြီးး ဘိရှကက်မှ တဆင့် ဖြစ်တေ။ ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။
- ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်းဟိပြီးး အော့ရှ်မြို့မှ တဆင့် ဖြစ်တေ။ ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။
- တာဂျစ်ကစ္စတန်နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်း မဟိရေ်လည်း ရထားလမ်း အကျယ် တူညီရေ။
- တရုတ်နိုင်ငံ နန့် ဆက်သွယ်ထားရေ ရထားလမ်း မဟိပိုင် ရထားလမ်း အကျယ်လည်း မတူညီပါ။
အဝီးဗြီးလမ်းမများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
အာသျှဖွံ့ဖြိုးရီးဘဏ်၏ အကူအညီနန့် ဘိရှကက်မြို့မှ အော့ရှ်မြို့ကို ဆက်သွယ်ထားရေ မြောက်ဘက် မှ အနောက်တောင်ဘက်ကို သွားရေ အဓိကလမ်းမကြီးမာ ပရုန်းနရုန်းမာ ပြီးစီးလားခရေ။ ထို့အတွက်ကြောင့် နိုင်ငံဟိ လူဦးရွီအများဆုံး မြို့ကြီး နှစ်မြို့ကို ဆက်သွယ်ရာမာ သိသာစွာ လွယ်ကူလားခဗျား မြောက်ဘက်ဟိ ချွီးတောင်ကြားမှ တောင်ဘက်ဟိ ဖာဂါးနား တောင်ကြား အထိ လားလာရီး လွယ်ကူ လားခီရေ။ ထိုလမ်းမှ ထပ်မံလားပနာ ရရေ လမ်းမာ မီတာ ၃,၅၀၀ မြင့်သော တောင်ကို ကျော်ဖြတ်ပနာ အနောက်မြောက်ဘက်ဟိ တာလာ့စ် တောင်ကြားသို့ ဝင်ရောက် လားခီရေ။ ဂုချိန်ခါ အော့ရှ်မြို့မှ တရုတ်နိုင်ငံသို့ အဓိကလမ်းများ ဖောက်လုပ်ဖို့ အစီအစိုင်ဆွဲဗျာယ် ဟိကတ်တေ။
- စုစုပေါင်း: ၂၁,၁၂၇ မိုင် (၃၄,၀၀၀ ကီလိုမီတာ) (၈၇ မိုင် (၁၄၀ ကီလိုမီတာ)) ရှည်လျားသော အပြင်းလမ်း အပါအဝင်
- ခင်းထားရေလမ်း: ၁၄,၀၄၃ မိုင် (၂၂,၆၀၀ ကီလိုမီတာ) (ရာသီဥတုတိုင်းမာ အသုံးပြုနှိုင်ရေ သွင်ကျောက်လမ်းတိလေ့ ပါဝင်ရေ။)
- ခင်းမထားရေလမ်း: ၄,၇၈၅ မိုင် (၇,၇၀၀ ကီလိုမီတာ) (ထိုလမ်းတိမာ မညီညာသော မြီကြီးဖြင့် ခင်းထားပြီးသား စွတ်သော ရာသီဥတုမာ အသုံးပြုဖို့ ခက်ခဲရေ။)
ရီလမ်းများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ရီကြောင်းလားလာရီးမှာ အစ်ပါးကူးရီကန်မာသာ ဟိပြီးး ဆိုဗီယက်ခေတ် အပြီးမာ သိသာစွာ ကြီ့ဆင်းခရေ။
ဆိပ်ခုံများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]အစ်ပါးကူး ရီကန်မာ ဘာလစ်ကူး ဆိပ်ခုံ ဟိရေ။
ကိုးကား
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ↑ Kyrgyzstan's Constitution of 2010 with Amendments through 2016။ 2 September 2020 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ (XLS) (in ru,ky,en)။ Bureau of Statistics of Kyrgyzstan (2019)။ 13 November 2018 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 13 September 2021 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- 1 2 Основные итоги естественного движения населения январе-августе 2020г.။ stat.kg။
- ↑ https://t.me/seychas_kg/7613
- ↑ History of Central Asia။ 12 March 2021 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- 1 2 3 4 Kyrgyz Republic။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်။ 16 August 2016 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 14 December 2019 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ GINI index (World Bank estimate) - Kyrgyz Republic။ ကမ္ဘာ့ဘဏ်။ 22 March 2020 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). ကုလသမဂ္ဂ ဖွံ့ဖြိုးမှု အစီအစိုင်. 15 December 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Retrieved 16 December 2020.
- ↑ BBC News – Kyrgyzstan profile – Leaders။ Bbc.co.uk (14 December 2011)။ 26 March 2013 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Investigating Kyrgyzstan's ethnic violence: Bloody business"၊ The Economist၊ 12 May 2011။ 26 March 2013 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Foreigners in Kyrgyzstan: 'Will We Be Banned, Too?'။ EurasiaNet.org (15 June 2011)။ 26 March 2013 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyz private armies incite "permanent revolution" — RT။ Rt.com (17 March 2012)။ 26 March 2013 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyzstan: Economy globalEDGE: Your source for Global Business Knowledge။ Globaledge.msu.edu (20 December 1998)။ 26 March 2013 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyz Republic Economy: Population, GDP, Inflation, Business, Trade, FDI, Corruption။ Heritage.org။ 25 February 2021 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 26 March 2013 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ BBC News – Kyrgyzstan profile – Timeline။ Bbc.co.uk (10 October 2012)။ 26 March 2013 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyz Unrest။ EurasiaNet.org။ 26 March 2013 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Chapter 1: Religious Affiliation". The World's Muslims: Unity and Diversity. Pew Research Center's Religion & Public Life Project. 9 August 2012. Retrieved 4 September 2013
- ↑ Forty tribes and the 40-ray sun on the flag of Kyrgyzstan Archived 7 October 2009 at the Wayback Machine., SRAS–The School of Russian and Asian Studies
- ↑ King, David C (2005). Kyrgyzstan. Marshall Cavendish. p. 144. ISBN 0-7614-2013-4.
- ↑ "Kyrgyzstan timeline"၊ BBC News၊ 12 June 2010။
- ↑ Mirfatyh Zakiev, Origins of the Turks and Tatars, Part Two, Third Chapter, sections 109–100, 2002. Retrieved on 15 May 2009
- ↑ V.V. Bartold, The Kyrgyz: A Historical Essay, Frunze, 1927. Reprinted in V.V. Bartold, Collected Works, Volume II, Part 1, Izd. Vostochnoi Literatury, Moscow, 1963, p. 480
- ↑ "The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity" (2001). Proceedings of the National Academy of Sciences 98 (18): 10244–10249. doi:. PMID 11526236. PMC:56946.
- ↑ Kyrgyzstan။ Encyclopædia Britannica (2010)။ 14 April 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ doi:10.1086/342096
This citation will be automatically completed in the next few minutes. You can jump the queue or expand by hand - ↑ "A Genetic Landscape Reshaped by Recent Events: Y-Chromosomal Insights into Central Asia" (2002). The American Journal of Human Genetics 71 (3): 466–82. doi:. PMID 12145751. PMC:419996.
- ↑ "Kyrgyzstan–Mongol Domination" Library of Congress Country Studies.
- ↑ "Uzbekistan – The Jadidists and Basmachis". Library of Congress Country Studies.
- ↑ Djumataeva၊ Venera (11 December 2009)။ 1989 Kyrgyz Protests Verged On Ethnic Conflict။ Rferl.org။
- 1 2 "KYRGYZSTAN: Economic disparities driving inter-ethnic conflict"၊ IRIN Asia၊ 15 February 2006။
- ↑ "Ethnic Uzbeks in Kyrgyzstan Voice Complaints Over Discrimination, Corruption Archived 14 June 2010 at the Wayback Machine.". EurasiaNet.org. 24 January 2006.
- ↑ Tkachenko, Maxim။ "Kyrgyz president says he won't resign"၊ CNN၊ 9 April 2010။ 17 April 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Expert: Kyrgysztan could face civil war။ UPI.com (9 April 2010)။ 17 April 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ AFP (10 April 2010)။ Ousted Kyrgyz president is offered 'safe passage'။ asiaone။ 14 December 2013 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 9 August 2013 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Kyrgyz President Bakiyev 'will resign if safe'"၊ BBC News၊ 13 April 2010။ 17 April 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Ousted Kyrgyz president quits, leaves country"၊ CNN၊ 16 April 2010။
- ↑ Leonard, Peter (7 April 2010)။ Kyrgyz Opposition Controls Government Building။ The Associated Press via ABC News။ 11 April 2010 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 24 October 2015 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "There are clashes in the Kyrgyzstan again"၊ BBC၊ 11 June 2010။ 11 June 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Shuster, Simon. (1 August 2010) "Signs of Uzbek Persecution Rising in Kyrgyzstan" Archived 17 August 2013 at the Wayback Machine.. Time.com. Retrieved on 6 December 2013.
- 1 2 "Kyrgyz president asks for Russian help"၊ BBC၊ 12 June 2010။ 12 June 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- 1 2 "Situation worsens in Kyrgyzstan"၊ bbc.co.uk၊ 13 June 2010။ 13 June 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Ousted Kyrgyz President's family blamed"၊ Associated Press via The Indian Express၊ 12 June 2010။ 13 June 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Osh gets relatively calmer but Jalalabad flares up"၊ BBC၊ 14 June 2010။ 14 June 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "UN and Russian aid arrives"၊ BBC၊ 16 June 2010။ 16 June 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyz Commission Begins Investigating Ethnic Clashes. Rferl.org (2 August 2010). Retrieved on 6 December 2013.
- ↑ Siegel, Matt and Namatabayeva, Tolkun (5 August 2010) Attempted coup rocks tense Kyrgyzstan Archived 27 February 2014 at the Wayback Machine.. AFP.
- ↑ "Clashes erupt in Kyrgyz capital"၊ BBC Online၊ 7 November 2006။ 21 November 2007 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Refworld | Demand for prior approval of RFE/RL programmes called "intolerable"။ United Nations High Commissioner for Refugees (17 December 2008)။ 17 April 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Proposal to close the Manas Air Base"၊ BBC News၊ 4 February 2009။ 2 May 2010 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyz Parliament Approves U.S. base closure. Associated Press. 19 February 2009
- ↑ Schwirtz, Michael and Levy, Clifford J. (23 June 2009) In Reversal, Kyrgyzstan Won't Close a U.S. Base. New York Times
- ↑ 2008 Corruption Perception Index။ Transparency International။ 11 March 2009 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 14 March 2009 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Maksim Bakiyev tracked not only in Bishkek, but also in the States?" Archived 12 December 2015 at the Wayback Machine.. Ferghana Information agency, Moscow. 16 October 2012.
- ↑ Kramer, Andrew E.။ "Uzbeks Accused of Inciting Violence in Kyrgyzstan"၊ 1 July 2010။ 16 April 2011 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyzstan Passes Controversial Girl Travel Ban. EurasiaNet.org (13 June 2013). Retrieved on 2 October 2014.
- ↑ "Kyrgyzstan moves towards adoption of Russia's anti-gay law"၊ The Guardian။ 17 October 2014 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ First troops move through new US transit point in Romania။ Stars and Stripes (5 February 2014)။ 5 February 2014 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Ott, Stephanie (18 September 2014)။ Russia tightens control over Kyrgyzstan။ The Guardian။
- ↑ Escobar၊ Pepe (26 March 2005)။ The Tulip Revolution takes root။ Asia Times Online။ 20 November 2015 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 26 October 2015 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ The exclave of Barak, Kyrgyzstan in Uzbekistan. Retrieved on 2 May 2009
- ↑ Map showing the location of the Kyrgyz exclave Barak. Retrieved on 2 May 2009
- ↑ CIA World Factbook. "Percentage of population below the poverty line by country" Archived 21 December 2016 at the Wayback Machine.. Cia.gov. Retrieved on 6 December 2013.
- ↑ "The Level of Poverty in Kyrgyzstan Will Continue to Grow"၊ Satrapia၊ 24 December 2012။
- ↑ "Kyrgyz unrest plays into regional rivalry"၊ Reuters၊ 8 April 2010။
- ↑ "Kyrgyzstan: Returning Labor Migrants are a Cause for Concern"၊ EurasiaNet.org၊ 2 April 2009။ 27 October 2015 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။ Archived from the original on 11 May 2011။
- 1 2 Ethnic composition of the population in Kyrgyzstan 1999–2014 (in ru)။ National Statistical Committee of the Kyrgyz Republic။ 13 November 2013 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 14 April 2014 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ 10 Things You Need To Know About The Ethnic Unrest In Kyrgyzstan။ RFERL (14 June 2010)။
- ↑ "Kyrgyzstan – population". Library of Congress Country Studies.
This article incorporates text from this source, which is in the public domain. - ↑ KYRGYZSTAN: Focus on post-Akayev Russian exodus။ IRIN Asia (19 April 2005)။
- ↑ Flynn, Moya (1994). Migrant resettlement in the Russian federation: reconstructing 'homes' and 'homelands'. p. 15. ISBN 1-84331-117-8.
- ↑ Kokaisl, Petr and Kokaislova, Pavla (2009). The Kyrgyz – Children of Manas. Кыргыздар – Манастын балдары. NOSTALGIE Praha. p. 132. ISBN 978-80-254-6365-9.
{{cite book}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ↑ Перепись населения и жилищного фонда Кыргызской Республики (Population and Housing Census of the Kyrgyz Republic), 2009။ NSC of Kyrgyzstan။ 21 January 2013 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 9 October 2012 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyzstan။ State.gov။ 17 April 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ MAPPING THE GLOBAL MUSLIM POPULATION Archived 19 May 2011 at the Wayback Machine.. A Report on the Size and Distribution of the World’s Muslim Population. Pew Research Center. October 2009
- ↑ Pew Forum on Religious & Public life. 9 August 2012. Retrieved 29 October 2013.
- ↑ Kyrgyz Officials Reject Muslim Sect။ RFE/RL (6 January 2012)။ 7 January 2012 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 6 June 2014 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- 1 2 ISN Security Watch – Islam exerts growing influence on Kyrgyz politics။ Isn.ethz.ch။ 2 May 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- 1 2 EurasiaNet Civil Society – Kyrgyzstan: Time to Ponder a Federal System – Ex-President's Daughter။ Eurasianet.org (17 July 2007)။ 6 November 2010 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2 May 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Religion and expressive culture – Kyrgyz။ Everyculture.com။ 2 May 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kirguistán la Iglesia renace con 600 católicos။ ZENIT (2 October 2008)။ 7 October 2008 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 28 October 2015 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Religion in Kyrgyzstan။ Asia.msu.edu (4 March 2010)။ 2 July 2007 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2 May 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Shaikh Muhammad Bin Jamil Zeno, Muhammad Bin Jamil Zeno, 2006, pg. 264
- ↑ Human Rights Activists Condemn New Religion Law။ Eurasianet.org (16 January 2009)။ 29 April 2009 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2 May 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Lom၊ Petr (March 2004)။ Synopsis of "The Kidnapped Bride"။ Frontline/World။
- ↑ "Reconciled to Violence: State Failure to Stop Domestic Abuse and Abduction of Women in Kyrgyzstan" Archived 4 March 2016 at the Wayback Machine.. Human Rights Watch Report. September 2006, Vol. 18, No.9.
- ↑ Issyk-Kul: Chasing short-term profit။ New Eurasia။ 3 May 2011 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Kyrgyzstan။ FIFA။ 12 December 2018 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 3 May 2011 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ "Kyrgyzstan Olympic Medals"၊ USATODAY၊ 16 September 2008။ 3 May 2011 တွင် ပြန်စစ်ပြီး။
- ↑ Lundqvist၊ Henrik (5 February 2011)။ Kyrgyzstan wins the Asian Winter Games Premier Division 2011။ EuroHockey။
- ↑ Team picture with Japan after their first meeting in the World Championships Archived 19 August 2012 at the Wayback Machine.. bandy.or.jp.
- ↑ List of banned E.U. air carriers။ 2 May 2010 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
ပြင်ပလင့်ခ်များ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
| ဝီသျှန်နရီမှ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်တိ |
| Commons မှ မီဒီယာတိ |
| ဝီကီးသတင်းမှ သတင်းတိ |
| ဝီကီးကိုးကားချက်မှ အဆိုအမိန့်တိ |
| ဝီကီးရင်းမြစ်မှ ရင်းမြစ်စာသားတိ |
| ဝီကီးစာအုပ်မှ ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်တိ |
| ဝီကီးတက္ကသိုလ်မှ လိ့လာနှိုင်ရေ အကိုးအကားတိ |
- အစိုးရ
- President of Kyrgyzstan Archived 2 February 2009 at the Wayback Machine. official site
- Government of Kyrgyzstan official site
- Parliament of Kyrgyzstan Archived 29 November 2020 at the Wayback Machine. official site
- Laws of the Kyrgyz Republic
- အထွေထွေ
- Country Profile from BBC News
- Kyrgyzstan Archived 7 June 2008 at the Wayback Machine. at UCB Libraries GovPubs
- တမ်းပလိတ်:Wikivoyage-inline
- Kyrgyz Publishing and Bibliography Archived 5 April 2010 at the Wayback Machine.
- Key Development Forecasts for Kyrgyzstan from International Futures