ကူကီးလူမျိုး

ကူကီးလူမျိုးတိစွာ တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင် ကူကီး-ချင်းမျိုးနွယ်ဝင်များဖြစ်ပြီးကေ ပြည်ထောင်စု သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်ဧ့ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုတိုင်းရင်းသား လူမျိုးဖြစ်တေ။ ကူကီးလူမျိုးစွာ ချင်းပြည်နန့် အိန္ဒိယနိုင်ငံအရှိမြောက်ပိုင်းဒေသ၊ဘင်္ဂလာဒေ့ နိုင်ငံ ဒေသတချို့မာ နီထိုင်အခြီချကတ်တေ။

ဆင်းသက်လာကတ်ပုံ အကြောင်း

ကိုယ်ရို့ ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ရှီးပဝေသဏီ အချိန်က (Khul) ဂူ မှတဆင့် တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခကတ်တေဆိုပနာ ကူကီးလူမျိုးတိက သမိုင်းစဉ်အဆက်ဆက် အခိုင်အမာ ယုံကြည်လက်ခံလှာခကတ်ရေ။ Khulကို NoiMang-Gam လို့လေ့ ခေါ်ဆိုပြီး NoiMang-Pa ဘွဲ့နာမည်ကိုခံယူကြရေ အကြီးအကဲများ (သျှင်ဘုရင်များ)မှ အုပ်ချုပ်ကတ်တေ။

ကူကီးနာမည်နာမနန့် အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်

ကူကီးဆိုရေ ဝေါဟာရဖို့ ဇာအချိန်မှစပြီးကေ ပေါ်ပေါက်လာကြောင်း ခုနှစ်သက္ကရာဇ် အတိအကျ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ခြင်း မဟိခကေလေ့ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၇ရာစုက လူမျိုးများအကြောင်းကို ရီးသားခကတ်ရေ အနောက်တိုင်းပညာသျှင်ရို့ သုတေသနလုပ်ခကတ်တေ စာအုပ်တိမာ စတင်မှတ်တမ်းတင်ခကတ်ပြီးကေဖြစ်ရာ အိန္ဒိယ−မြန်မာ နယ်စပ်ဒေသတိမာ နီထိုင်ကတ်ရေလူမျိုးတိအနက် ရှီးအကျဆုံး အုပ်စုမာ ပါဝင်ကြောင်း သိရရေ။ ထိုသုတေသီရို့၏ မှတ်တမ်းတိအရ ကူကီးဆိုရေနာမည်နန့် ပတ်သက်ပြီးကေ အဓိပ္ပာယ်အမျိုးမျိုး ဖွင့်ဆိုခကတ်တေ။ တချို့မှတ်တမ်းများမာ ကူကီးဆိုရေဝေါဟာရဖို့ ဘင်္ဂါလီစကားဖြစ်ရေ ကူဆီး(Cuci)မှ ဆင်းသက်လာကြောင်း ဆိုရေ။ ထို CUCI မှတဆင့် KOOKIES ဆိုပနာထပ်မံသုံးစွဲလှာကတ်တေ။ အချိန်ကာလ ကြာလာရေနန့်တတူ ဒေနိ အများစု သိဟိနားလည်ကြရေ KUKI ဆိုရေ ဝေါဟာရ ပေါ်ပေါက်လာရေဆို၏။ သို့အတွက်နန့် မူလဝေါဟာရ Cuciဆိုစွာမှာ ဘင်္ဂါလီစကားအရ ချုပ်ချယ်မှုကို မကြိုက်သူတိ၊ ကိုယ့် သဘောဆန္ဒအရ နီထိုင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရလီရေ။ ဥပမာအနိန်နန့် Mera Cuci He ဆိုရေ ကုလားစကားမာ ကျွန်ုပ်သဘောရာဆိုပနာ အဓိပ္ပာယ် ရဟိပိုင် Upka Cuci He ဆိုစွာမှာလည်း မတ်ဧ့သဘောရာ ဆိုပနာ အနက်ရ၏။ သို့အတွက်နန့် Cuci ဆိုရေ ဝေါဟာရဖို့လွတ်လပ်သူတိ (သို့) လွတ်လပ်မှုကို မြတ်နိုးသူတိဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနှိုင်လီရေ။ ယင်းချင့်အပြင် ရှီးကူကီးလူမျိုးများအနိန်နန့် တောတောင်ဒေသများမာ အုတ်ပြတ်ဖြစ်စီ၊ လုံးချင်းတည်းဖြစ်စီ၊ အမဲလိုက်ခြင်း၊ သားငါးရို့ကိုရှာဖွီခြင်းနန့်တောင်ယာများမာ အလုပ်လုပ်ကိုင်ခကတ်ရင်းအလုပ်စချိန်၊ အလုပ်သိမ်းချိန်ရို့အပြင် အိမ်ပြန်ချိန်ရို့မာ ထိုဘက်ဒေဘက်လူပုဂ္ဂိုလ်အချင်းချင်းအကြားကူးဟု ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ကီး ဆိုပနာပင်ဖြစ်ဖြစ် အပြန်အလှန် အချက်ပီးလေ့ဟိကတ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း ယင်းရို့၏အိမ်နီးချင်းလူမျိုးရို့မှ ထိုအသံကို အစွဲပြုကေး(ကူး)သို့မဟုတ် (ကီး)ဟုကျွီးသူတိဟု ပြောဆိုခကတ်ရာမှ ကူကီးဆိုရေနာမည်နာမ ပေါ်ပေါက်လာခခြင်းဖြစ်တေလို့လေ့သိဟိရလီရေ။ ထိုနည်းတူ တချို့မှတ်တမ်းတိအရ ကူကီးလူမျိုးတိစွာ (Khul)ဂူမှဆင်းသက်လာခကတ်ရေ လူမျိုးများဖြစ်ကတ်တေ နန့်အညီ လူမျိုးခြားများထံ ကိုယ်ရို့ကိုကိုယ်ရို့ မိတ်ဆက်ကတ်ရာမာ ခူလ်မီး(Khulmi) ဆိုပနာပြောဆိုကတ်ကြောင်း သိဟိရလီရေ။ ကူကီး ဘာသာဖြင့် ခူလ်ဆိုရေဝေါ်ဟာရဖို့ မြန်မာဘာသာဖြင့် ဂူဟုအဓိပ္ပာယ်ရဟိပြီး (မီး)မာ လူသား ဆိုပနာအဓိပ္ပာယ်ရဟိရေ။ သို့အတွက်နန့် (Khulmi)ဆိုရေ ကူကီးဝေါ်ဟာရဖို့ မြန်မာဘာသာဖြင့် ဂူသား(သို့မဟုတ်)ဂူမှ ပေါက်ဖွားသူတိဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနှိုင်ပေ ရေ။ ကူကီးလူမျိုးအုပ်စုမာ တချို့လူမျိုးတိစွာ ဒေနိအထိ Khulmi (ဂူသား)ဆိုရေနာမည်ဖြင့်ရပ်တည်နီကြဆဲဖြစ် စွာကို တွိမြင်နိန်ရလီရေ။ ဥပမာအနိန်နန့် မဏိပူပြည်နယ်ဟိ ချန်ဒေလ် ခရိုင်မာနီထိုင်လာခကတ်ရား သုတေသီရို့မှ (Old Kuki)ရှီးကျရေ ကူကီးလူမျိုးများ မှတ်တမ်းတင်ခြင်းခံ ခကတ်ရေ Kom, Chothe, Anal, Maring, Mujol, Lamkang, Khoibu, Monsang,စရေလူမျိုးစုအသီးသီး ရို့စွာ ဒေနိအထိ Khulmi(ဂူသား)ဆိုရေနာမည်ကို ခံယူကြဆဲဖြစ်ရေ အပြင်၊ ယင်းရို့နီထိုင်ရာဒေသကိုလေ့ Khulmi Region ဂူမှဆင်းသက်လာသူတိဧ့ဒေသဆိုပနာပင်သတ်မှတ်ကတ်လီရေ။

ထိုနည်းတူ ကူကီးလူမျိုးတိ၏ဆင်းသက်လှာပုံ သမိုင်းကြောင်းအရ Khul(ဂူ)မှဆင်းသက်လာခကြသူတိအနက် (Pu Vanthang)မှ အုပ်စုဝင်တိစွာ ဒေဒေသကို အဦးဆုံးရောက်ဟိလာခကြရေ အုပ်စုဖြစ်တေဟုခံယူခကတ်တေ။ ထိုကြောင့် လည်း ထိုအုပ်စုဝင်ရို့စွာ ယင်းရို့အား(Milui)လူဟောင်းဟုအဓိပ္ပာယ်ရဟိရေ သီးသန့်နာမည်နာမကိုခံယူ ထားကတ်လီရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်ဖြစ် ကူကီးလူမျိုးတိစွာ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်းမြောက်မြားစွာမှစပြီးကေ ကိုယ်ရို့ဘိုး ဘွားပိုင်နယ်မြီမာ လွတ်လပ် စွာနီထိုင်လာခကတ်ရေ တအူထုံ့ဆင်း ညီရင်းအစ်ကို တော်စပ်သူတိဖြစ်ခကတ်စွာကို ကာယကံရှင်ဖြစ်ရေ Old Kuki, NewKuki ရို့အပြင် Pu Vanthang အုပ်စုရို့၏ တူညီရေနောက်ခံသမိုင်းကြောင်း၊ ပထဝီနယ်မြီဒေသ၊ ကိုယ်ပိုင်စကား ရို့အပြင် ရိုးရာယိုင်ကျေးမှု၊ ဓလိထုံးစံတိကို တွိမြင်ရုံဖြင့်လှောက်မှန်းနှိုင်ရေ။ ထိုနည်းတူ အထက်ပါကူကီးအုပ်စုဝင် အသီးသီးရို့ စွာ ပြည့်ဝရေအမျိုးသားရီးဧ့ ဂုဏ်အင်္ဂါရပ်တိကို ပိုင်ဆိုင် ကတ်တေနန့်အညီ သမိုင်းစဉ်တလျှောက်လုံး ဇာလူမျိုး ခြားရို့ကိုမျှဩဇာခံဖူးခြင်းမဟိခကတ်ရေ လွတ်လပ်ရေ လူမျိုးတိပင်ဖြစ်ကတ်လီရေ။

ဆင်းသက် ပြန့်နှံ့လာခကတ်ပုံ

ကူကီးလူမျိုးများအကြောင်းကို လိ့လာမည်ဆိုခကေ(Khul)မှဆင်းသက်လာရေဟု ခံယူလာကြသူတိနန့် Pu. Vanthang မျိုးဆက်များဟု ခံယူလာခကတ်သူရို့ဧ့ သမိုင်းကြောင်းကို သိဟိဖို့လိုအပ်လီရေ။ ထိုနည်းတူ သမိုင်းကြောင်းအရ ဇာလောက်ပင်ကွဲ ပြားမှုဟိစီကာမူ Vangthang ဧ့မျိုးနွယ်စုဆိုပနာ ခံယူသူတိမာ ထာဒိုဟု သတ်မှတ်ခြင်းခံရရေ မျိုးနွယ်စုတိနန့် ဇာတခုလေ့ မခွဲခြားနိူင်ကြောင်းကို သိဟိခြင်းအားဖြင့် ကူကီးလူမျိုးတိ၏ ထူးခြားမှုအပေါ်တစ်စုံတရီပိုပြီးကေသိဟိနိူင်မည်ဖြစ်တေ။ ဇာပိုင်ပင်ဆိုစေ ကာမူ လူမျိုးတိုင်းအနိန်နန့် ကိုယ်ရို့ဧ့သမိုင်းကြောင်းကို ကိုယ်ရို့ကိုယ်တိုင်လွတ်လပ်စွာဖော်ထုတ်ပိုင်ခွင့်ဟိ စွာနန့်အညီ ကူကီးလူ မျိုးတိနန့် ပတ်သတ်ပြီးကာယကံရှင် အသီးသီးရို့မှ လက်ခံယုံကြည်လာခကြရေ သမိုင်းမှတ်တမ်း တိကိုအခြီခံပြီးတင်ပြလို လီရေ။

ကူကီးအစ ဂူသားက

ကူကီးလူမျိုးများအနိန်နန့် ကိုယ်ရို့လူမျိုးတိက သမိုင်းစဉ်ဆက် ခေတ်အဆက်ဆက်မှစပြီးကေ ယုံကြည်စွာဆုပ်ကိုင်လာခကြရေ ဆင်းသက်လှာပုံသမိုင်းကြောင်း အကျိုင်းချုပ်မာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်တေ ကူကီးလူမျိုးအများစုရို့ ယင်းရို့အား ရှီးပဝေသဏီ အချိန်က khul (ဂူ)မှတဆင့် ဆင်းသက်လာခရေသျှင်ဘုရင်တပါးဧ့ ညီတော်ဖြစ်သူ Pu Songthu ဧ့မျိုးဆက်ဖြစ်ကတ်တေဟု ယုံကြည်လာခကတ်တေ။ ထို (Khul) အားတချို့မှ Noi gam လို့လေ့ခေါ်ဆိုခကတ်ရေ ကူကီးစကားဖြင့် Khul မာ ဂူဟုအဓိပ္ပာယ် သက်ရောက်ယား သဘာဝကျေက်ဂူ၊ လှိုင်ဂူရို့ကိုလည်း Khul ဟုပင်ခေါ်ဆိုရေ။ တချို့မှတ်တမ်းအရ ထိုဂူ khul ကို Noigam လို့လေ့သိဟိရရေ Noigam မာ Noi (အောက်)နန့် Gam (တိုင်းပြည်)ဟု အဓိပ္ပာယ်ရဟိရေဖြစ်ရာ Khul နန့် Noigam မာ အနှစ်သာရအားဖြင့် တူညီနီလီရေ ထိုရာဇဝင်သမိုင်းကြောင်းအရ ထို Khul (သို့)Noigam ကို Noi mangpa မှ အုပ်ချူပ်ခ ရေလို့သိရရေ။ Noi mangpa ဆိုစွာမှာ အောက်ပြည်၊ အောက်နိုင်ငံဧ့ အုပ်ချူပ်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရဟိရေ။ ထို Noi mang pa ရာထူးဆက်ခံခကတ်သူတိအနက် ပထမဆုံးအုပ်ချုပ်သူမာ Tungchin ဖြစ်ပြီ ဒုတိယအုပ်ချူပ်သူမာ ယင်းဧ့သား Chon kim ဖြစ်ကာ တတိယမင်းဆက်မာ Chonkim ဧ့သား Taichin ဖြစ်တေ။ Taichin စွာ Chongthu,Chonghen နန့် Chongmang ဟုခေါ်ရေ သားသုံးယောက်ထွန်းကာခရေ။ ထိုသားသုံးယောက်အနက် Chongthu မာ ကူကီးလူမျိုးများ ဖခင်ဖြစ်ကြောင်း ရာဇဝင်မှတ်တမ်းအရသိရရေ။ ထိုသမိုင်းကြောင်းကိုယုံကြည်လာခကတ်ရေ ထာဒိုကူကီး လူမျိုးတိက ကိုယ်ရို့ စွာ Khul ဟု ခေါ်ရေ ကမ္ဘာ့မြီကြီးဧ့ မြီမျက်နှာပြင်အောက် (Bowels of earth)မာနီထိုင်ခရေ Pu songthu မှဆင်း သက်လာခကြ သူတိဖြစ်တေဟု ခံယူခကတ်တေ။ Pu songthu စွာ Noigam(အောက်ပြည်)မှ အထက်ပြည်အထက်ရွာ (Chunggam)မှ လက်ဟိဒေသရို့ ရောက်ဟိလာခပုံမာ အောက်ပါဖော်ပြထားရေအတိုင်းဖြစ်တေ။ Pu songthu စွာ Khul (သို့) Noigam ဟုခေါ်ရေ အောက်ပြည်အောက်ရွာဟိ ယင်းဧ့ခမည်းတော် Taichin ဧ့အုပ်ချုပ်မှုအောက်မာအစစအရာရာ လိုလီသိမ့်မဟိဘဲ အဆောင်အယောင်အပြည့်ဖြင့် နီထိုင်ပါလတ်တေ။ ထို Taichin ကို Noimangpa လို့လေ့ခေါ်ဆိုရာယင်းကို အောက်ပြည်ဧ့ ပြည့်ရှင်မင်း (သို့) အသျှင်သခင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရဟိရေ။ ဒေပိုင်နန့် Pu songthu စွာ ထိုဒေသမာပျော်ရွင်စွာ နီထိုင်ခကေ တရက်နိခါ သူ၏ခွီးနန့် အမဲလိုက်လားခစွာက နယ်ကျွံပြီး လက်ဟိလူသားတိနီထိုင်ရေ ဒေကမ္ဘာမြီကြီးသို့ ရောက်ဟိခရေလို့ ထိုရာဇဝင်သမိုင်းအရ သိဟိရရေ။ ထိုနီရာရေ အလွန်သာယာရေအပြင်အသားငါးတိပေါများပြိီ နီချင်စဖွယ် ဖြစ်တေအတွက် Pu songthu စွာ ထိုနယ်မြီသစ်မာနီထိုင်ရန် ဆန္ဒဟိလာခလှေးရေ။ ထိုကြောင့်လည်း Pu Songthu စွာဖခင်ဟိရာ Noikhopi ဒေသကို ပြန်လာခပြီး တချိန်တည်းမာလည်း ထိုဒေသကိုရောက်ဟိနှိုင်ဖို့ နည်းလမ်းကို ရှာဖွီ ကြံစည်လာလီရေ။ ဖခင်ဟိရာ Noikhopi သို့ ပြန်ရောက်လှာချိန်မာ Pu Song thu စွာ ယင်းဧ့ ခမည်းတော် Tai chin ခေါ်ရေ Noimangpa (အောက်ပြည်အောက်ရွာကိုအုပ်ချုပ်အစိုးရသူ)နန့် ဦးလေးတော်သူ Pu Chong ja ရို့ပါး မိမိရေ အမဲလိုက်လားရင်အထက်အရပ်မာ နယ်မြီသစ်ကို တွိဟိခကြောင်းနန့် ထိုဒေသမာ အသားငါးတိပေါတိကြွယ်ဝရေ အပြင် တချိန်တည်းမာလည်းမိမိရေ ထိုဒေသကို နီထိုင်လိုသဖြင့် ခွင့်ပြုဖို့တောင်းဆိုခလီရေ။ ယေကေလဲ ယင်းဧ့ဖခင် Noimangpa နန့် ဝရီးတော်သူရို့မှသဘောတူခြင်း မဟိခကတ်ရေကြောင့် စိတ်မကောင်းစွာ ဖြစ်ခရလီရေ။ PU Chongthu စွာ ခမည်းတော်ဧ့ ခွင့်ပြုချက်မရဟိရေလည်းထိုဒေသရို့ အခြီချနီထိုင်လိုစိတ်မာ အလွန်ပြင်းပြခစွာဖြစ်ရာ အချိန်ဟိ သရွီ့ ထိုဒေသ (Chonggam) သို့ အခြီချနိူင်ရန်နည်းမျိုးစုံနန့် အကြံထုတ်ခလီရေ။ ဒေပိုင်နန့်နောက်ဆုံးမှာ Pu songthu စွာ သူ၏အပေါင်းအသင်းရို့၏အကြံပီးချက်အရသူ၏ ခမည်းတော် Noimangpa ပွဲတော်တည်နေအချိန်မာ ပြဿနာ ဖန်တီးပြီး ယင်းကနိန်တဆင့် ကိုယ့်ဖြစ်လိုတော်အခြီအနီသို့ ရောက်ဟိနိုင်ဖို့ဆက်ပနာပြီး မီးစင်ကြည့်ကဗျာယ် မရရယောင် အကောင် အထည်ဖော်ရန်ဆုံးဖြတ်ချက် ချခလီရေ။ ထိုကြောင့်လည်း Pu songthu စွာသူ၏ အစီအစိုင်အတိုင်း ခမည်းတော် Noimangpa ပွဲတော်တည်နေမာ အသုံးပြုဖို့ ယင်းဧ့ဓားအား ဇကုန်သွီးထားကာ ဓားအိမ်ထဲမာ စနစ်တကျသိမ်းထား ခလီရေ။ ထိုပွဲတော်စွာအလွန်စည်းကာတော်ပွဲတော်ဖြစ်တေနန့်အညီ Pu songthu စွာလေ့ထိုပွဲတော်မာ အထူး အစီအစိုင်တရပ်အနိန်နန့် ကရဖို့ဖြစ်တေ။ ဒေပိုင်နန့် Pu songthu စွာ သူကမည်အလဲရောက်ရေအခါ သူ၏ဓားကို ကိုင်ဆောင်ပြီးပွဲတော်သို့ရောက်လှာသူတိကို တယောက်ပြီးတယောက် ပိုင်းလိုက်ရာ ထိုပွဲတော်အတွင်းမှာသွီးချောင်းစီးဗျာယ် ကြည့်အဆိုးမြင်မကောင်းဖြစ်ခကတ်တေ။ ထိုအဖြစ်ကြောင့် ပရိသတ်တိမာ ထိန့်လန့်ကျပြီ ထိုပွဲတော်မာလေ့သော့ ကြောက်မက် ဖွယ်ရာ နိဂုံးချုပ်ခြင်းခံခရ ရေ။ ဒေပိုင်နန့် သားတော်ဧ့ လုပ်စွာကြောင့် လူပုံအလယ်မာအရှက်တကွဲ အကျိုးနညးခရသူ Noimangpa စွာယင်းဧ့ သားတော် Pu songthu အားကော်ဆဲပြီး ထိုပွဲတော်အမာမှ မောင်းထုတ်ခလီရေ။ ဒေပိုင်နန့် ဒီယုန်မြင်လို့ ဒေခြံထွင်ရေ Pu songthu စွာ ခမည်းတော်ဧ့ ဆဲဆိုကတ်ိမ်းမောင်းမှုအပေါ် အခွင့်ကောင်းယူကာ ကိုယ့်ကြိုတင် စီစိုင်ခရေအတိုင်း အခြွီအရံနောက်လိုက်တိနန့် Chungkhopi ဟုခေါ်သော် အထက်အရပ် ဒေသကိုစတင်ထွက်ခွာ လာခကတ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်းသိဟိရရေ။ ဒေပိုင်နန့် Pu songthu နန့် ယင်းဧ့အဖွဲ့သားရို့မာ Chung Kho pi သို့ ရောက်ဟိလာခကတ်ခြင်းဖြစ်ပြီးကေ ထို Chongkhopi မာ ဒေနိ ကျနော်ရို့နီထိုင်ကတ်ရေ ကမ္ဘာမြီကြီးပင်ဖြစ်ကြောင်း ယင်းကနိန်တ်တမ်းအရသိဟိရလီရေ။ Pu songthu စွာ Chungkhopi ခေါ် အထက်အရပ်သို့ ပြောင်းရွေးလာခချိန်မာ သျှင်ဘုရင်တပါးပိုင် အခြွီအရံအဆောင်အယောင်အပြည့်ဖြင့် ရောက်ဟိလာခ ကြောင်းသိဟိရရေ။ Pu songthu နန့် တတူပါလာရေ အခြွီအရံအပေါင်းအသင်းတိမာ 1 .A thu te , 2 . A be te , 3. A soh te, 4. A se mang နန့် ApaChong ရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ အချို့ သမိုင်းမှတ်တမ်းများမာ ဒေကမ္ဘာမြီကြီးထက်တို့ရောက်ဟိရန် ဦးဆောင်သူစွာ ထို Noikhopi( Bowels of earth) ကိုအုပ်ချုပ်ခရေသျှင်ဘုရင်ဧ့ သားတော်ဖြစ်တေဟု မှတ်တမ်းတင်ထားကတ်ရေလည်း တချို့မှတ်တမ်းများမာ ညီဖြစ်တေဟု တွိဟိရလီရေ။ နမူနာအနိန်နန့် Tuck နန့် Betteran ရို့၏ The Chin hill စာအုပ် Vol. 1, Chapter 12 ဖော်ပြချက်မာ သျှင်ဘုရင်ဧ့ညီ (King's brother )ဟုမှတ်တမ်းတင်ထားလီရေ။ ယေကေလဲ (Tarun Goswami )ဧ့ (Kuki life lore) စာအုပ်မှ ဖော်ပြချက်အရ Pu songthu မာ Noimangpa ဧ့ သားတော်ဖြစ်ကြောင်း သိဟိရရေ။ သို့အတွက်နန့် အထက်ပါမတ်တမ်းအသီးသီးရို့ မာ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်ဖြစ် ယင်းမှတ်တမ်းတိအနက် တခုတည်းရေ တူညီမှုကိုအောက်ပြည်ဖြစ်ရေ (Khul)မှ အထက်အရပ် ရို့ ရောက်ဟိလာသူမာ Pu songthu ရာကေဖြစ်ကြောင်းကိုထင်ရှားစွာ မြင်တွိသိဟိနိုင်လီရေ။ ထိုအချက်ကို သုံးသပ်ခြင်းအနိန်နန့် အချိန်ကာလ ကြာရှည်မူကို အုပ်စုတခုနန့် တခုအကြား မှတ်တမ်းများစိကေချေ စီကွဲပြားလာခြင်းဖြစ်နိုင် စွာကိုတွိဟိရရေ။ ယင်းချင့်အပြင် Pu.songthuနန့် တတူပါလာရေ အကြီးအကဲရို့၏ နာမည်နာမတိကို KUKI LIFE AND LORE စာအုပ်မာ အောက်ပါအတိုင်းရီးသားထားလီရေ။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ရို့၏ နာမည်တိမာ--

1. Chongthu (Suppreme-Chief (or)King)
2. Pu.Thangtol,(Semangpa).
3. Khongthang (Khongpo (or)Drummer.)
4. Dalsiempu,(Dahchal Choi(or)Gong player)
5. Sanglhu (Neichingpa,(or)Treasurer
6. Hangmipa ,( Fearles warrior)
7. Jahong General Caretaker
8. Khupngam Care taker of chongthu's dogs.
9. Lankhoul (Road Guide)
10. Thangthudip (Personal attendent)
11. Santhuh (Massenger)
12. Vangalpa Lifter of Store boulders.
13. Thangchoi ( Curry of arrows and poson)ရို့ဖြစ်တေ။

ဒေပိုင်နန့် Pu songthu ဦးဆောင်ရေအဖွဲ့စွာ Chungkhopi သို့ဦးတည်လှာခကတ်ရာ လမ်းခရိီးမာ Gulheupi ဟုခေါ်ရေ ဧရာမမြွီကြီးတကောင်ဧ့ ထီးနှောက်ယှက်ခြင်းကိုခံခကတ်ရေကြောင့် Pu songthu စွာ သူ၏(Joudi-Chem) ဓားကို ထုတ်ပြီးခုတ်ရာ ထိုမြွီကြီးမာခုနှစ်ပိုင်းအတိ ပြတ်လားရေလို့သိဟိရရေ။ ထိုနောက်ခရီးဆက် ခကတ်ရာ Pi nemneh ဟုနာမည်ရရေ မဆမအဘောင်သျှင်မကြီးတဦးရေ။ လမ်းခုလတ်မာယင်းဧ့ အရေးကြီးရေ ပစ္စည်းတချို့ကို မိန့်ကျန်ခရေကြောင့်ထိုပစ္စည်းတိကို ပြန်ယူရန်မူလ Noikhopi သို့ပြန်လားခရေ။ ထိုပစ္စည်းတိမာ-

1. Nihsan (အရဲရောင်အောက်ခံထဘီ)
2. Adumdip (ဆီးရွက်ထည့်စွာအိတ်)
3. Patkong (ခြည်ငင်ရေကိရိယာ)
4. Juchih koi na belbing(အရက်ပြင်းထည့်ရေအိုး)နန့်
5. Muchi Chivo(မျိုးစိ)တိပင်ဖြစ်ကတ်တေ။

ဒေပိုင်နန့် Pu.Chongthu နန့် အဖွဲ့စွာ Pi nemneh ကိုမစောင့်ဘဲ Khulkot (ဂူဧ့ထွက်ပေါက်) ကိုကမ္ဘာလောက်မား ရေကျောက်တုံးဖြင့်ထီးကာထိုခရီးကိုဆက်ခကတ်လီရေ။khulkotကိုထီးခကတ်ရေထိုဧရာမ ကျောက်တုံကြီးမာ Vangalpa ရာကေမနှိုင်ရေဖြစ်ရာ Pu.songthu စွာ သူ၏လက်ကိုလေ့ရိုက်ချိုးခလီရေ။ ယင်းပိုင်ပြုလုပ်ရခြင်းကာလည်း Noimangpa နန့်ယင်းဧ့အဖွဲ့သားတိစွာ ကိုယ်ရို့နောက်ကိုမလိုက်နိုင်ဖို့ပင်ဖြစ်တေ။

ဒေပိုင်နန့် အချိန်အတန်ကြာရားနောက် ကိုယ့်မိန့်ကျန်ခရေ ပစ္စည်းတိကို ပြန်ယူခရေ Pi.Nemneh စွာမူလနီရာသို့ ပြန်ပနာရောက်ဟိလာခသော်လည်း Pu.Songthu နန့်အဖွဲ့စွာ မစ္စည်းမိန့်ကျန်ခသူ Pi.Nemneh ကိုမစောင့်ရုံမျှမကဘဲနန့် ထိုထွက်ပေါက်ကိုပါ ထပ်မံထီးထားခကတ်ရာ ကာယကံရှင် Pi.Nemneh စွာအလွန်မာန်ပါပြီး ကိုယ့်ကို ချန်ရစ်ခကတ်ရေ Pu.Songthuအုပ်စုအားအောက်ပါအတိုင်းကြိမ်ဆိုခရေ။                                                                                      " Netnan juiin, Satna juijui, gunat changnat nan juijun, Hitse gausen juijun, Gamin tup min, juijun,gelkel dangchah in juijun"ဆိုပနာကျိန်ဆိုခခြင်းဖြစ်တေ။ အဓိပ္ပာယ်မာ ရောက်ရာနီရာတိုင်းမာ ဖျားနာခြင်း၊ သီဆုံးခြင်း၊ ငတ်ပြတ်ခြင်းနန့် ဒုက္ခဆင်းရဲအပေါင်းတိကို ရှိဆိုင်ကတ်ရား ဖိစီးမှုမျိုးစုံရို့စွာ လားလီရာနီရာတိုင်းမာ အရိပ်လိုကပ်ပါစီဟု ဆီလျှော်အောင်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနှိုင်လီရေ။ ဒေပိုင်နန့် Pi.Nemneh စွာ အထက်ပါအတိုင်း ခပစာတိုက်ပြီးကေ (Khulkot)ခေါ် ဂူဧ့ထွက်ပေါက်ကိုထီးရေ ကျောက်တုံးအားသူ၏ တွန်းဆီး။ဖြင့်ထွေးရာ ထိုတွန်းဆီး။မာ ကျောက်တုံးနန့်ထိတွိပြီး မီးတောက် လာရေဟုသိဟိရရေ။ အထက်ပါအတိုင်း ကျိန်ဒက်ရုံးပြီးကေ Pi.Nemneh စွာထိုနီရာမှတဆင့် မူလနီရာ Noikhopiသို့ပြန်လားခကြောင်းသိဟိရလီရေ။ 											 အထက်ပါသမိုင်းကြောင်းနန့် ပတ်သက်ပြီးကေထိုအချိန်က ဖြစ်ပေါ်ခရေကာလ၊ ဒေသနန့် ပယောဂအခြီအနီများအပါ် ဆက်စပ်ကြည့်ကေ ကူကီးလူမျိုးတိစွာ Pu.Songthu မခွဲထွက်ခင် ကာလကပင် မိခင်အုပ်စိုးရေ ကာလကိုကျော်လွန်ခပြီး ဖခင်အုပ်စိုးရေကာလသို့ ရောက်ဟိနီကတ်ရားဖြစ်ကြောင်းသိဟိနှိုင်ရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ Pu.Songthuဧ့ ခမည်းတော် ဖြစ်ရေ Noimangpa မှပွဲတော်တည်ခြင်း(သို့) အလှူမင်္ဂလာပြုလုပ်ချိန်မာ ဓားလှံတိကို ကြွယ်ဝစွာအသုံးပြုခကတ်ရား ဖြစ်ရေ အပြင် ဝတ်ဆင်ခကတ်ရေ အဝတ်အစားများ အပါအဝင် လူအသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများပါ ပြည့်စုံကြွယ်ဝခကတ်ရာဖြစ်ကြောင်း Pu.Songthu မျိုးဆက်ရို့၏ Lapi ခေါ်ရဲရင့်ကျူးကဗျာအရ ထင်ရှားစွာ သိဟိနိုင်လီရေ။ ထိုရဲရင့်ကျူးကဗျာမာ-

" Khula kapennin kachunle kajon thangnam chembang ei-oie. kajon eichoi e thangnam chemphabangin eichoije, Thangnam eichoiie, Nam chempha bangin eichoie, Thangnam eichoie, Namchem eichoie."ဆိုပနာ သီဆိုကြွီးကြော် လာကတ်လီရေ။

   ထိုရဲရင့်ကျူးဧသံဖြစ် ကဗျာလင်္ကာဧ့ အဓိပ္ပာယ်မာ ကျွန်ုပ် Khul (ဂူ)မာ ဖွားမြင်ခယင့်အချိန်မာ ကျေးဇူးသျှင်မိဘနှစ်ပါးရို့မှ အစွမ်းထက်ရေ ဓားလက်နက်ပမာ အားကိုးသမှုပြုခကတ်တေဟု ကိုယ့်မွီးဖွားခြင်းအပေါ် ဂုဏ်ဖော်ခြင်းပင် ဖြစ်တေ။ ထိုအချက်ကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် Pu. Songthu နန့်သူ၏ အဖွဲ့သားတိမာ အထက်အရပ် (Chungkhopi)သို့ ရောက်လှာကတ်ရေ အခါ အဂုဆိုပိုင် အိမ်ရာဆောက်လုပ်နိုင်ခြင်းမဟိသိမ့်ဘဲ အိမ်မဟိယာမဟိဘဝဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ရေဘဝ သို့ပြန်ရောက်ခကြ ဟန်တူလီရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ အဂယင့်ရှီးဦး ကျောက်ခေတ်လူသားဘဝမာ လူသားတိစွာ အချင်းချင်းစကား တိပင်မပေါက်ကြဘဲ ကိုယ်ဟန်လက်ဟန်ဖြင့်သာ အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်နီခကတ်တေဖြစ်ကေလေ့ Pu.Songthu အုပ်စုစွာ ဂူ (Khul) မှတဆင့် အထက်အရပ်သို့ ရောက်ဟိချိန်မာ အချင်းချင်းအကြား ဘာသာစကားကို တတ်ကျွမ်းပိုင်နိုင်စွာ ပြောဆိုနီခကတ်ရား ဖြစ်ရုံမျှမက မင်းဘုရင်ပိုင်အဆောင်အယောင် အခြွီအရံရို့နန့် ထွက်ခွါလာခကတ်ကြောင်း ယင်းကနိန်တ်တမ်း အရသိဟိရလီရေ။ ယကေလေ့သော့ကိုယ်ရို့ရောက်ဟိလာကြရေ နယ်သစ်ပယ်သစ်မာ သဘာဝရာသီဥတုဖီးဒဏ်နန့် သားရဲတိရစ္ဆာန်ရို့၏ ဖီးရန်မှကာကွယ်တိမ်းရှောင်နိုင်ဖို့ ဂူအောင်းရင်း မူလဘဝသို့ ပြန်ပနာ ရောက်ဟိကတ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ဘွယ်ရာ ဟိလီရေ။ အထူးအနိန်နန့် အမျိုးသမီးတိစွာ အချေမွီးဖွားရာမာ ဝေဒနာပြင်းပြစွာ ခံစားကတ်စွာနန့်အညီ ယင်းချိန်တွင် ယင်းရို့အတွက် ခိုလုံရန်အရိပ် အာဝါပိုင်အပ်လာမည်ဖြစ်တေ။ သို့အတွက်နန့် ယင်းရို့အနိန်နန့် လီဒဏ်မိုးဒဏ်ရို့မှ ရည်ရှည်မာ အကာအကွယ်ရဟိစီရန်ကျောက်ဂူ၊ ကျောက်ကြား၊ သစ်ခေါင်း၊ လှိုင်ခေါင်းကြီးတိကို အိမ်ရိပ် ပိုင်ပြုလုပ် ကတ်ခြင်းဖြစ်တေမာ ယုံမားသံသယ ဟိစရာမလိုရေ ဆင်ခြီနန့် ကြောင်းကျိုးဆက်နွယ်မှုပင်ဖြစ်လီရေ။ ဧပိုင် ဖြစ်လှာရခြင်းကာလည်း Noikhopi မှထွက်ခွါလာစဉ် အချိန်က Pi.Nemneh ဧ့ကျိန်ဆိုခြင်းကို ခံခရေကြောင့် ဒုက္ခရောက်ကတ်ရခြင်း ဖြစ်တေဟုယုံကြည်ကတ်တေ။ ဇာပိုင်ပင် ဆိုစီကာမူ Pu.Songthu 2မှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာခကြရေ မျိုးဆက်ရို့စွာ ဇာလောက်ပင် များပြားပြီး ဇာနီရာသို့ ရောက်ဟိကြစီကာမူ ယင်းရို့၏ကြွီးကြော်သံကို ကြားရခြင်းနန့် အချင်းချင်းအကြား နားလည်သိဟိနိုင် ကတ်လီရေ။ Pu.Songthu မျိုးဆက်ရို့စွာ ကိုယ်ရို့ကြုံတွိခကတ်ရေ ပြဿနာတိကို မကြောက်မရွံ့ ရှိဆိုင်ရန် ဆုံးဖြတ်ခကြချိန်မာ ရဲရင့်ကျူးအဖြစ် " Tah chapa Pu.Songthu tupa Khulla Kon" ဆိုပနာ ဇာတိဂုဏ်ကိုဖော်ကျူးခကတ်ပေ ရေ။ အဓိပ္ပာယ်မာ ငါဟဲ့ခင်ပွန်း Pu.songthu ၏မျိုးရိုး၊ ငါ့ကိုဇာသူနိူင်းဝံ့လဲဆိုပနာ ဆိုလို ခြင်းဖြစ်တေ။ ထို့ပိုင် ကြွီးကြော်ခြင်းနန့် ကိုယ်ရို့ဧ့သတ္တိနန့် ရဲရင့်မူတိကို ဂုဏ်ဖော်ခကတ်ခြင်းဖြစ်တေ။ ထိုနည်းတူ Pu.Songthu မျိုးဆက်ရို့စွာ၊ ကျား၊ ဆင်၊ ခြင်္သေ့ အစဟိရေ သားရဲတိရစ္ဆာန်တိကို သတ်ဖြတ်ကြချိန်မားယင်း၊ ရန်သူတိကို အောင်ပွဲခံခကတ်ချိန်များမာယင်း၊ အောက်ပါအတိုင်း ကြွီးကြော်လာခကတ်တေ။

" Kathange Kathange , Namtin Khovaiphei laija. Chonghi tuson kathange. Kajon eichoie, Namchem phabang eichoie. Chunnin eichoie. Aikep pha bang eichoie." "(Khovaiphei ရွာသားငါစွာ ကမ္ဘာတလွှားဟိ လူမျိုးတိုင်းရို့၏ အလယ်မာဘုန်းတန်ခိုး ထွန်းတောက်ကျော်ကြားရေ Pu.Songthu ဧ့မျိုးဆက်ဖြစ်တေ။ ကျွန်ုပ်၏ဖခင် မှအစွမ်းထက်ရေ ဓားရတနာပိုင်၊ မိခင်မှ Aikep ပမာမြတ်နိုးယုယစွာဖြင့် အငါ့ကို မွီးခရကျိုးနပ်လီရေ" ဟု အဓိပ္ပာယ် ရဟိရေ။ ထိုကြွီးကြော်သံမာ Pu.Songthu ဧ့မြေးဖြစ်သော် Pu.Thangpiဧ့ Chon ပွဲတော်ကျင်းပချိန်မှစလို့ ကြွီးကြော်လာ ခခြင်းဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင်အစိုင်အလာအရ Thangpi ခေတ်မှစပြီးကေ သားရဲတိရစ္ဆာန်တိနန့် ရန်သူတိကိုသတ်ဖြတ် ကြချိန်မာ ထိုအလောင်းဖီးမာအောက်ပါအတိုင်းဂုဏ်ယူဝံ့ကြွားစွာဖြင့်ကြွီးကြော်လာခကတ်လီရေ။ " Tahchapa Chongthu chapa, Napu kei pujou lou napa keipa joulou nangin la keinei joulou"ဆိုပနာဖြစ်တေ။ အထက်ပါ ကြွီးကြော်သံဧ့ အဓိပ္ပာယ်မာ "ခင်ပွန်းဘသား Pu Chongthu ၏အမျိုး မင်းဧ့အဘိုးစွာ ငါ့အဘိုးကိုမယှဉ်နှိုင်ခ၊ မင်းအဖစွာ ငါ့အဘာကိုမယှဉ်နှိုင်ခ၊ အသင်လည်းငါ့ကိုနိူင်းနှိုင်ဖို့မဟုတ်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုနှိုင်ရေ။ နောက်ပိုင်းမာ လူဦးရွီများပြားလာရေနန့်တတူ ဆွီမျိုးစုအလိုက်ရွာတည်လှာကတ်ရာ ယင်းကနိန်တဆင့် ယင်းရို့စွာကိုယ်ရို့ဆွီမျိုးနာမည်နန့် နီထိုင်ခရေ ရွာတိကို အခြီခံလာ ခကတ်ကေကြောင့် ကြွီးကြော်သံတိမာလေ့ ဆွီမျိုးအလိုက်ကွဲပြားလာခရလီရေ။

        Pu. Songthu အုပ်စုအနိန်နန့်လူဦးရွီတိုးပွားလာရေနန့်အညီ Khovaiphi မှတဆင့်အရာရွာတိကိုလေ့ထူထောင် နှိုင်ခကတ်ရာ ပထမဆုံးတည်ထောင်ခရေရွာတိမာ ManHaom, ManChuh နန့် Makong အစဟိစွာရို့ဖြိုက်ကတ်ပြီး ထိုရွာသုံးရွာမာ Laili တောင်နံဘေးမာ ခုံတောက်ဆိုင်ကတ်ကြောင်း သိဟိရရေ။ 
      အထက်ပါသမိုင်းကြောင်းနန့်ပတ်သတ်လို့ ဆန်းစစ်ပါက ဂူ(Khul)မာ ကမ္ဘာဦးကျောက်ခေတ်လူသားဘဝက ကျောက်ဂူလိုဏ်ဂူ များမာနီထိုင်ခကတ်ရေ ကျောက်ခေတ်လူသားဘဝကိုဆိုလိုခြင်းဖြစ်လီဖို့ဟုတချို့ပုဂ္ဂိုလ်ရို့မှယုံကြည်ကတ်တေ။
   ယကေလေ့သော့ထိုသမိုင်းအကြောင်းအရ ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ဂူ(Khul) မာ နီထိုင်စဉ်ကပင် ဓား၊လှံ၊လေးမြားအစဟိစွာ ရို့ကို အသုံးပြုခကတ်ရာဖြစ်တေကို ဆန်းစစ်ခြင်းအားဖြင့် ယင်းရို့အနိန်နန့် ကျောက်ကြမ်းခေတ်ကို ကျော်ဖြတ်လာခပြီးဖြစ်ကြောင်း သိဟိ နိုင်လီရေ။ ထိုနည်းတူတချို့သုတေသီရို့၏ သုံးသပ်ချက်အရ ကူကီးလူမျိုးတိမာ တိဘက်တို ဘာမင်အုပ်စုဝင်ဖြစ်ကတ်တေနန့် အညီ ဂူ(Khul)ဆိုစွာမှာ ကိုယ်ရို့ မွန်ဂိုလီယန်း ကုန်ပြင်မြင့်မာ လှည့်လည်ခစဉ်က နီထိုင်ခကတ်ရေသဘာဝကျောက်ဂူ (သို့) တချို့ ပုဂ္ဂိုလ်ရို့ အနိန်နန့်လည်း ဂူ(Khul)ဆိုစွာမှာ တရုတ်နိုင်ငံဟိ ဂရိတ်ဝေါ(Greatwall) ကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်နှိုင်ရေဟုသုံးသပ် ကတ်လီရေ။ 
    ရှီးကူကီးလူမျိုးများအနိန်နန့် ကိုယ်ရို့စွာဘုရားသခင်ဧ့ အလိုတော်အရကမ္ဇာယှင့်ဧ့ မြီမျက်နှာပြင်အောက်ဘက်ဟိ ဂူ (Khul)ဟု ခေါ်ဆိုကေ နီရာမှဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာခကတ်ခြင်းဖြစ်တေဟု ခေတ်အဆက်ဆက်မှစပြီးကေ ယုံကြည်လာခ ကတ်တေ။ ထိုကြောင့်လည်းကူကီးရိုးရာအရ ကိုယ်ရို့လူမျိုးများအတွင်းမှာ ဝါစဉ်ကိုလိုက်ပြီး ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် အုပ်ချုပ်သော် အုပ်ချူပ်ရီးစနစ်ကို ကျင့်သုံးလာခကတ်ရာမာ ဝါငယ်သူမှ ဝါကြီးသူအား ယင်းရို့သတ်ဖြတ်ခကြရေ သားကောင်ဧ့ ကျောသား ကိုဆက်သရလီရေ။ ယင်းပိုင် ဝါစဉ်အလိုက် တဆင့်ပြီးတဆင့် ဆက်သကတ်ရာမာ ဝါအကြီးဆုံဖြစ်သူဟု သတ်မှတ်ခြင်း ခံရသူအနိန်နန့်ယင်းရို့ ရဟိကတ်ရေ သားကောင်ဧ့ကျောသားကို ကျောက်ဂူ လိုဏ်ဂူရို့နန့် လိုဏ်ခေါင်း သစ်ခေါင်းများ အထဲ ချထားခကတ်လီရေ။ ယင်းပိုင် ပြုလုပ်ရရေအကြောင်းမာလေ့သော့ ယင်းရို့စွာ ဝါအကြီးဆုံးဖြစ်တေနန့် အညီယင်းရို့ဆင်းသက် ခကတ်ရေနီရာမာ ဂူ (Khul)ဟုခေါ်ရေ ယင့်ချင့်မြေဂူ၊ လိုဏ်ဂူ အစဟိရေ နီရာဒေသတိဖြစ်တေဟု ခံယူလာကတ်ရေ  ကြောင့် ယင်းပိုင် ပြုလုပ်ကတ်ခြင်းရာဖြစ်တေ။                

Pu. Vang Thang မျိုးဆက်များဆင်းသက်လာကတ်ပုံ

    ကူကီးလူမျိုးများအတွင်းမှာ Pu. Vang Thang ဧ့မျိုးနွယ်စုတိစွာ Pu. Songthu မျိုးဆက်တိနန့်သမိုင်းကြောင့်အရ ကွဲပြားခြားနားမူများဟိကတ်လီရေ။ယင်းရို့၏မှတ်တမ်းရ ကိုယ်ရို့မာအစောပိုင်းကာလကပင် ဒေဒေသကိုရောက်ဟိခကတ်ရာဖြစ် ရေလို့ခံယူခကတ်တေ။ ယင်းရို့အနိန်နန့် ဂူ(Khul)မှဆင်းသက်လာခရေအဖြစ်ကိုမူ တချို့မှလက်ခံခြင်းမဟိကတ်လီ။ သို့အတွက်နန့် ဒဏ္ဍာရီပုံပြင်ဆန်လှရေ Pu . Vangthang မျိုးနွယ်စုဧ့ဆင်းသက်လှာပုံသမိုင်းကြောင်းနန့်ပတ်သက်ပြီး ကာယကံသျှင်ရို့မှ မှတ်သားလာခကြရေအတိုင်း အောက်မာ အကျိုင်းခြုံးပြီးဖော်ပြလိုက်လီရေ။ 
      လွန်ခရေနှစ်ပေါင်းမြောက်မြားစွာအချိန်မာ ကြယ်တာရာအသွင်သဏ္ဌာန်တခုစွာ အာကာမှမြီကြီးထက်တို့ကျလှာ ခရေ။ ထိုကြယ်တာရာသဏ္ဌာန်အရာရေ (Twisoget)ဟု ခေါ်ရေ ပင်လယ်ကမ်းထက်တို့ကျလှာခရေ ထိုအရာမာ လူတဦးအဖြစ်ကိုပြောင်းလဲခရေ။ ယင်းပိုင်အာကာမှကျလှာရေကို အစွဲပြုပြီး Vangthang ဟုနာမည်မာခလီရေ။ Vangthang စွာ(Doithu) ဂါထာမန္ဒရားအတတ်ပညာတတ်ကျွမ်းပြီးကိုယ့်ဖြစ်လိုရေ အရာကိုဖြစ်နှိုင်ရေကြောင့် ကြယ်တာရာ သဏ္ဌာန်ဖြင့် အာကာမှမြီကြီးသို့ ကျလှာနှိုင်ခခြင်းဖြစ်တေဟု သိဟိရရေ။ ဒေပိုင်နန့် ကမ်းစသို့ကျလှာရေ Vangthang စွာ Twisoget ပင်လယ်ကမ်းစမာ နေထိုခရေ။ တနိသော်အခါ ယင်းသူမာကမ်းနံချင်းပြိုင်ဟိ တုံးတခုထက်မာ အိပ်ပျော်နေစဉ် ထိုပင်လယ်ဟိမြွီနဂါး(နတ်မြွီ)တကောင်မှ ယင်းဧ့ကိုယ်ခန္ခာကို ရစ်ပတ်ထားရေ။ သို့အတွက်နန့် ဦးVangthang နိုးလာရေအခါ ယင်းဧ့ကိုယ်ခန္ခာအား ဧရာမမြွီကြီးဧ့ ရစ်ပတ်ထားခြင်းခံရရေအဖြစ်ကြောင့်အလွန်စိုးရိမ်ချောက်ချားခလေ ရေ။ ယေကေလဲ သူစွာ(Doithu) ဂါထာမန္ဒရားအတတ်ပညာတတ်ကျွမ်းသူဖြစ်တေအတွက် သူ၏ဂါထာပညာဖြင့် ထိုမြွီကို တိုက်ရန်ကြံရွယ်ခရေ ထိုဧရာမမြွီကြီးမာ အဂုမြွီအဖြစ်မှ အလွန်ချောမောလှပရေ အပျိုအသွင်သို့ကူးပြောင်းလှာခ လီရေ။ သို့အတွက်နန့် Pu.Vangthang မာယင်းကို မသတ်ရက်ရုံမျှမကဘဲနန့် ထိုအပျိုကို အဂုပင်သံယောဇဉ်ငြိတွယ် လာခလီရေ။ 
           ဒေပိုင်နန့် Pu.Vangthang စွာလေ့ ထိုကလိန်မေအားဇာသူဇာဝါဖြစ်ကြောင်းကို မီးမြန်ခရေ ထိုကလိန်မေမှ ကိုယ့်မာ Twisoget ပင်လယ်ဧ့အောက်ခြီဟိ မြီလွှာခုနှစ်ထပ်ဧ့အောက်ခရင်းအထပ်မားနီထိုင်ကြောင်း ပြောပြပြီးကေဗြုန်းခနဲပျောက် ကွယ်လားလီလီရေ။ 
        ထိုအချိန်မှစပြီးကေ Pu.Vangthang စွာ ခဏတာအထဲ တွိဆုံခရေထိုကလိန်မေကို ကကောင်းချစ်ကြိုက်ရေစိတ်ကြောင့် မနီနှိုင်လောက်ယောင်ဖြစ်ကာ ထိုပင်လယ်ကမ်းစနီရာအဝှမ်းသို့ လှည့်လည်ရှာဖွီလေလီရေ။ ဧပိုင်နီရာအနှံ့ရှာ ဖွေခရေလည်းမတွိရှိသဖြင့် နောက်ဆုံးမှာပင်လယ်ကမ်းခြီဟိညောင်ပင်တပင်ဧ့ အကိုင်းထက်မာအိပ်ပျော်လီရေ။ ယင်းပိုင် အိပ်ပျော်နေချိန်ခါး သူ၏အိပ်မက်မာ ယောကျာ်းတဦးရောက်လှာပြီး ယင်းမှသင်လိုက်ယှာနိန်ရေကလိန်မေမာ Twisoget အသျှင်သခင်ဧ့ သမီးဖြစ်ကြောင်းယင်းသူမကို တွေ့လိုကေဒေနီရာမှ အတန်ကြာလားကေ မြင်းဖြူတကောင်ကိုတွေ့မည်ဖြစ်ပြီးကေ ထိုမြင်းဖြူကိုစီးဗျာယ် နနောင်းဆုပ်ကိုင်ပါက နောက်ဆုံးမှာသင်လိုက်ယှာနိန်ရေကလိန်မေထံရောက်ဟိလိမ့်မေဟု ကြားလီရေ။
     ဒေပိုင်နန့် Pu.Vangthang စွာအိပ်ရာမှနိုးလာရေအခါ အိပ်မက်ကိုအောက်မိအတွက်နန့် ထိုနီရာမှစိကေချေ ဆက်လားခရေ မြင်းဖြူတကောင်ကိုအမှန်အကန်ပင်တွိဟိလီရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း အိပ်မက်မားကြားခရေအတိုင်း ထိုမြင်းဖြူကိုစီးရင် နနောင်းတွယ်ဖက်ခရေ ထိုမြင်းစွာပင်လယ်ပြင်အတွင်းကို ခုန်ဆင်းပြီး နောက်ဆုံးမှာ ကိုယ့်အမြဲတမ်းတရေ ကလိန်မေထံကို ရောက်ဟိခလီရေ။ ထိုကလိန်မေမာ Tuisoget အသျှင်သခင်ဧ့ တဦးတည်ရေ သမီးပျိုဖြစ်ရေအပြင် သူမဧ့ နာမည်မာ Lhangminu ဟုခေါ်ဆိုရေ။ Pu.Vangthang မာ Lhangminu နန့် တွိဆုံယပြီးနောက်ပိုင်းမာ ကာလအတန်ကြာ တတူတူနီထိုင်ကတ်ရာမှ တဦးပေါ်တဦး အပြန်အလှန်ချစ်ကြိုက်ခရေ။ သို့အတွက်နန့် Pu.Vangthang စွာ Lhangminu ကိုထိမ်းမြားရန် သူ၏မိဘတိထံ တောင်းရမ်းခလီရေ။ Lhangminu ဧ့ ဖခင်စွာ ငြင်းပယ်ဖို့ မကောင်းတတ် အတွက်နန့် တကယ်လို့သူ၏သမီးကို ထိမ်းမြားလိုကေ အောက်ပါရို့ကိုဆောင်ရွက်မှရာ ထိမ်းမြားခွင့်ပြုဖို့လို့ မဖြစ်နှိုင်ရေအရာ တိကိုတောင်းဆိုခလီရေ။ ထိုတောင်းဆိုချက်တိမာ-

၁။ တိရစ္ဆာန်နန့် ငှက်သတ္တဝါများ ထိတွိဘူးခြင်းမဟိရေ ရီကြိုင်(၇)အိုးကိုဇာသတ္တဝါမျှထိတွိဘူးခြင်းမဟိရေ နှပျိုးဖက်နန့် သယ်လာရန်၊ ၂။ ချုပ်ရိုးမဟိရေ စောင်တထည်ကိုယူလာရန်၊ ၃။ အဖြူရောင်အမွီးပါရေ ဘဲတကောင်ကိုယူလာရန်။ စသည်အနိန်နန့် ထိုအချက်တိအပေါ်ဆောင်ရွက်နိုင်မှကျကေကိုယ့်သမီးကို ထိမ်းမြားနှိုင်ဖို့ဟုပြောကြားခလီရေ။ Vangthang မာ (Doithu) ဂါထာပညာတတ်ကျွမ်းသူဖြစ်တေနန့်အညီ ထိုအရာ အားလုံးကို အခက်အခဲမဟိဘဲ ဖြည့်စွက်နိုင်ခရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း Vangthang စွာ Lhangminu အားထိမ်းမြားကာ ယင်းဧ့နီအိမ်သို့ခေါ်လာလတ်ကတ်တေ။ Vangthang နန့် Lhangminu စွာသားနှစ်ယောက်ထွန်းကာခကာ ယင်းရို့၏နာမည်တိမာ Dathang နန့် Dapa ရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ Dathang နန့် Dapa ရို့မွီးဖွားပြီးကေ Lhangminu သီဆုံးခရေ Pu.Vangthang စွာ Meithainu ဟုခေါ်ရေ အမျိုးသမီးတဦးနန့် ထပ်မံနီစပ်ခလီရေ။ ထို Meithainu စွာ Pu.Vangthang ဧ့သားနှစ်ယောက်ဖြစ်ရေ Dathang နန့် Dapa ကို အလိုမဟိရေကြောင့် နိစိုင်နန့်အမျှ အပြစ်ယှာပြီး အမျိုးမျိုးနှိပ်စက်ခလေ ရေ။ ထိုမျှမကဘဲနန့် သူ၏ယောကျာ်း Pu.Vangthang ထံမာလည်း ထိုအချေနှစ်ယောက်ကိုမောင်းထုတ်ရန် အမြဲပူဆာခရေ Pu. Vangthang စွာနောက်ဆုံးမှာ သူ၏သားနှစ်ယောက်အားယင်းရို့မသိနှိုင်ရေ တောနက်ရာဒေသကိုခေါ်ဆောင်လားပြီး ချန်ရစ်ကာ သူတယောက်တည်း ပြန်ခလီရေ။ ယင်းသူနှစ်ဦးစွာ ငယ်ရွယ်သူတိပီပီ အိမ်ကိုမပြန်တတ်ဘဲ တောထဲဟိသစ်သီး ဝလံတိကို စားသောက်ရင်း ရပ်တည်လှာခကတ်ရေ။ ဒေပိုင်နန့်တရက်နိခါ ယင်းရို့နှစ်ဦးစွာ အစာရှာကတ်ကေး အောက်ချင်းငှက် (Vaphol)ဧ့ အသိုက် တခုကိုတွိဟိကတ်ရာအချေဖြစ်သူ Dapa မာထိုအပင်ထက်တို့မတက်နှိုင်ရေကြောင့် အကြီးဖြစ်သူ Dathang စွာ ထိုအပင်ထက်တို့တက်ကာ ထိုအပင်ထက်မာငှက်ဥကိုတွိဟိအတွက်နန့် ရေက်ကြည့်ရာ အမွီးများပေါက်လာယားအဂုပင်အောက်ချင်း ငှက်အဖြစ်ကူးပြောင်းခလီရေ။ ယပြီးနောက်ညီဖြစ်သူDapa မာထိုတောထဲ မာတယောက်ထဲလှည့်လှည်ခရေ ထိုညီငယ်ဖြစ်ရေ Dapa မာ ဘုရားသခင်ပါးကကောင်းကြီးကို ခံစားရရေကြောင့် ထိုတော ထဲကတဆင့် လူသူနိန်ရှိရေ ရွာတရွာသို့ ရောက်ဟိကာ နောက်ဆုံးမှာသူ၏အစွမ်းသတ္တိကြောင့် နယ်မြီတခုကိုအုပ်ချုပ်ရေ အကြီးအကဲ ဖြစ်လှာခလီရေ။ ဒေပိုင်နန့် ယင်းဧ့မျိုးဆက်တိမာလေ့ အမြောက်အမြားဟိပါလတ်တေဟု ထိုရာဇဝင်မာ ပါဟိလီရေ။

Pu.Vangthang စွာ Dathang နန့် Dapa ကိုတောထဲကိုသွားပို့ပြီးကေ Meithainu နန့်သားနှစ်ယောက်ထပ်မံရဟိခရေ ယင်းရို့နာမည်မာ Tomlou နန့် Tamang ရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ ဒေပိုင်နန့် ဒေနိ Khongsai ဟုကိုယ့်ကိုယ် ကိုယ်ရို့ ခေါ်ဆိုကတ်သူအားနူံး မာ Pu.Vanthang ဧ့ ပထမမမာ့နန့် ဒုတိယမမာ့ရို့မှ ရဟိခရေ ယောက်ျား(သုံးယောက်) ရို့၏ မျိုးဆက်တိပင် ဖြစ်ကတ်ကြောင်း ထိုရာဇဝင်အရသိဟိရရေ။

ကူကီးလူမျိုးအဖြစ်ခံယူသူတိအတွင်းမှာ Pu.Vanthang ဧ့ မျိုးနွယ်စုတိဖြစ်တေဟု ခံယူလာကြသူတိနန့် Pu.Songthuအုပ်စုအဖြစ် ခံယူလာခကြသူတိကို လိ့လာသုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် ဆင်းသက်လှာပုံ သမိုင်းကြောင်းမာ ကွဲပြားမှုတိဟိကတ်ကေလေ့ ယင်းရို့၏ ဘာသာစကား၊ ကိုးကွယ်မူ၊ ရိုးရာယိုင်ကျေးမူနန့် ဓလိထုံးစံအစဟိစွာရို့မာ ကွဲပြားခြားနားမူမဟိကြောင်း သိဟိရရေ။ ထိုနည်းတူ ထိုအုပ်စုနှစ်စုရို့စွာ နယ်မြီတခုအတွင်းမှာ နှစ်ပေါင်းမြောက်မြားစွာ အချိန်မှစပြီးကေ တမြေထဲနေတရီထဲရေက် သုံးလာကြသူတိ ဖြစ်တေနန့်အညီ တိမာယင်းရို့အား Khongsai အုပ်စုဟုခံယူကတ်တေနန့်အညီ ယင်းရို့အနိန်နန့် တူညီရေ သမိုင်းအကြောင်းတိကိုတတူတကွ ပိုင်ဆိုင်လာကြသူတိလည်းဖြစ်ကတ်လီရေ။

ဆန်စပါး၊ ဆား၊ အိမ်မွီးတိရစ္ဆာန်တိကို တွိဟိလာခကတ်ခြင်း

ကူကီးရာဇဝင် သမိုင်းကြောင်းအရ ယင်းရို့မာဇာလူမျိုးခြား ရို့နန့် တတူတကွနီထိုင်ခခြင်း မဟိခကတ်ကြောင်းမှတ် သားလာခကတ်တေနန့်အညီ ကိုယ်ရို့ဧ့သမိုင်းမှတ်တမ်းမာ လူသားတိအတွက် မဟိမဖြစ်ရေ လိုအပ်ချက်တိဖြစ်ကတ်ရေ ဆန်စပါး၊ ပြောင်း၊ ဂျုံအစဟိစွာရို့အပြင် နွားနောက်၊ ဆိတ်၊ ကြက်နန့် တခြားသော အိမ်မွီးတိရစ္ဆာန်တိအား ဇာမျိုးဇာပိုင် တွေ ဟိလာခကတ်ကြောင်းကိုခေတ်အဆက်ဆက်မှစပြီးကေ မှတ်သားလာခကတ်ရာမာ Pu.Chongthu နန့် Pu. Vanthang တှို့ဧ့ သမိုင်းမှတ် တမ်းရို့အကြားမာ ကွဲပြားခြားနားမူများဟိခကတ်တေ။ ယေကေလဲ ထိုသမိုင်းကြောင်းအသီးသီးရို့မာ အပြင်ပန်းအားဖြင့် ကွဲပြား နေသယောင်ယောင် ထင်မြင်ရကေလေ့ အနှစ်သာရအားဖြင့် တူညီနီကြောင်းကိုတွိဟိရလီရေ။ Pu.Chongthu အုပ်စုဧ့ မှတ်တမ်းအရ အထက်ပြည်သို့ရောက်ဟိလာခကတ်ရေ Pu.Chongthu အုပ်စုရို့စွာ လူဦးရွီ တိုးပွား လာရေနန့်အညီ Man haom,Manchuh နန့် Makong အစဟိရေ ရွာသုံးရွာရို့မာ ဖိုခနောင်ဆိုင်ပြီး နီထိုင်ခကတ်စဉ် Pu.Chongthu နန့် Khul မှတဆင့် တတူတူရောက်ဟိလာခသူဖြစ်ရေ Pu.Khupngam ဟုခေါ်သူမှ ထိုရွာသုံးရွာနံဘေးဟိ Laili တောင်ထက်မာ နွားနှောက်တကောင်ကို တွိဟိပြီး ထိုနွားနှောက်ကို စတင်မွိးမြူကတ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထိုရာဇဝင်အရ သိဟိရ ရေ။ ဒေပိုင်နန့် Pu.Songthu အုပ်စုစွာကိုယ်ရို့ မျိုးနွယ်စုအထဲဟိ သာရီး၊ နာရီးအစဟိရေ လူမူကိစ္စများမာနွား နောက်ကို စတင်အသုံးပြုလာခကတ်ခြင်းဖြစ်တေဟု ထိုရာဇဝင်အရတွိဟိရရေ။ ယင်းကနိန်တဆင့် ကူကီးလူမျိုးတိစွာ သာရီး၊နာရီးစရေ လူမူကိစ္စမှန်သမျှမာ ရာမကဘဲ အမျိုးသမီးတိကို အသွင်းပီးရာမာလည်း အသုံးပြုလာခကတ်လီရေ။

ယင်းချင့်အပြင် Pu.Songthu အုပ်စုစွာ ကိုယ်ရို့ဒေသအထဲ လှည့်လှည်နီကတ်စဉ် တရက်သောခါ Twihat ဆိုရေမြစ်တခုမှ သစ်တုံး တတုံးမျိုးပါလာရန် ထိုသစ်တုံးထက်မာ Juthel (ရှဥ့်)တကောင်စွာ ယင်းဧ့ အသိုက်မမြုံနန့် ပါလာစွာကိုတွိဟိကတ်တေ။ သို့အတွက်နန့်သစ်တုံးကိုဆယ်ယူရန် ထိုကိုပါလာရေ Juthel ဧ့အသိုက်ထဲမာ စပါးစိတိကို တွိဟိခကတ်ရေ။ ဒေပိုင်နန့် Pu.Songthu အုပ်စုယေမှ ဆန်စပါးကို စတင်စိုက်ပျိုးလာခကတ်ခြင်းဖြစ်တေဟု ရာဇဝင်မာဖော်ပြထားလီရေ။

     ယေကေလဲ PuVangthang မှစတင်တွိဟိခကတ်ပုံမာ အောက်ပါအတိုင်းပင်ဖြစ်လီရေ။ PuVangthangစွာ Twinanghem ခေါ်မြစ်ကမ်းနားဖီးတလျှောက်မာ လှည့်လည်လားလာခရေမှ တရက်တမာ ထိုမြစ်မာ ရှဉ့်(Juthel)တကောင်မျှောပါ လာစွာကိုတွိဟိလီရေ။ ထိုရှဉ့်မှယင်းဧ့အမှီးကိုခွေထားခရာ Pu Vangthang ဧ့အမြင်မာ ကောင်းကောင်းလှပရေ ပန်းပွင့်တပွင့် ဟု ယူဆအတွက်နန့် ယင်းအရာကိုဆယ်ယူခရာ ရှဉ့်တကောင်မှ ယင်းဧ့အမှီးကိုခွေနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း တွိဟိရရေ။ သို့အတွက်နန့် Pu Vangthang စွာလေ့ ထိုရှဉ့်ဧ့ခွေနိန်ရေ ပတုံးကိုဖြေကြည့်ရာ စပါး၊ပြောင်း၊ဂျူံအစဟိရေ မျိုးစိတိကိုတွိဟိခလေ ရေ။ ယပြီးနောက် Pu Vangthang စွာလေ့ ထိုရှဉ့်ကို သတ်ပြီး ယင်းမှသယ်ယူလာရေ မျိုးစိတိကို အိမ်ကိုယူလားရန် စိတ်ကူးဟိခရေနန့်အညီ Pu Vangthangမှ ထို Juthel ကို သတ်ဖြတ်ခရာ ယင်းပိုင်သတ်ဖြတ်ရေနန့်တပြိုင်တည်း ပတ်ဝန်းကျင်မှာ မဲမိုက်လာယား အဟိန်ပြင်းစွာရေ မုန်တိုင်းနန့်အတူ မိုးရွာခလီရေ။ တချိန်တည်းမာလည်း Pu Vangthang စွာ အာကာကလာရေ အသံတသံကို ထူးခြားစွာကြားခလီရေ။ ထိုအသံရှင်မှ ပြောပြခဲကပင်ာ "သင်ရေ Juthel ပါးကရဟိရေ မျိုးစိတိကိုစိုက်ပျိုးရဖို့။ ယင်းပိုင်စိုက်ပျိုးရာမာ ထိုမျိုးစိများရှင်သန်ကြီးထွားစီရန် Daiphuကို ပြုလုပ်ရဖို့ဖြစ်ပြီးကေ ထိုDaiphu ပြုလုပ်ရာမာကြက်ဥကိုနှစ်ခြမ်းခွဲရဖို့ဟု မိန့်ကြာခလီရေ။" Pu Vangthang စွာလေ့ ကိုယ့်ကြားနီရရေ အသံရှင်အားဇာသူဇာဝါဖြစ်ကြောင်းမီးမြန်းခရေ ထိုအသံရှင်မှ ကိုယ့်မာ ဘုရား(၇)ဆူကိုတက်စားပြုရေ သင်မြင်ရရေ သတင်းရီသောက်(၇)ရောင်ဖြစ်တေဟု မိန့်တော်မူခလီရေ။ သို့အတွက်နန့် Pu Vangthang စွာလေ့ အသံရှင်ပါးက ကြားသိရရေအတိုင်းမိုးအာကာကိုလှည့်ကြည့်ရာ အရောင်ခုနှစ်မျိုးဖြာထွက်လှာရေ သတင်းရီသောက်ရောင်စုံအား တွိဟိခလေ ရေ။ ထိုအချိန်မှစပြီးကေ Pu Vangthang မှဆန်စပါးကို စတင်ပြီးစိုက်ပျိုးလာခခြင်းဖြစ်တေဟု ထိုရာဇဝင်မာပါဟိလီရေ။

Pu Songthu နန့် Pu Vanthang မျိုးနွယ်စုရို့၏ဆက်စပ်ပုံ

Pu Songthuအုပ်စုဧ့ သမိုင်းမှတ်တမ်းအရ ကိုယ်ရို့စွာ အထက်အပ်ဒေသကို ရောက်ဟိလာရေအခါ ကိုယ်ရို့မာ မီးမဟိသဖြင့် မီးကိုရှာဖွီကတ်ရာမာ မီးခိုးထွက်နိန်ရေတောင်ပို့တခုကို တွိခကတ်ရား ထိုတောင်ပို့အထဲမာ ဗုံသံတိကိုလည်း ကြားကတ်ရေကြောင့် ထိုတောင်ပို့ကို တူးဖော်ကြည့်ကတ်ရာ အထဲမာ Pu Lunkim အုပ်စုကိုတွိဟိကတ်တေ။ သို့အတွက်နန့် Pu Songthu အုပ်စုစွာ Pu Lunkim အုပ်စုနန့် အဆွီခင်ပွန်းဖွဲ့ပြီးကေ Pu Lunkim ရို့အုပ်စုပါးက မီးကိုရဟိခကတ်ရေလို့ သိဟိရရေ။ ထိုဖြစ်စိုင်အရ ယင့်ချင့်အုပ်စုနှစ်ခုရို့မာ တွေ့တွေ့ခြင်း မီးကိုတောင်းယူခြင်း၊ အဆွီခင်ပွန်းဖွဲ့ခြင်းများ ဟိခကတ်စွာကို ဆန်းစစ်ခြင်းအားဖြင့် ထိုအုပ်စုနှစ်ခုစလုံး အနိန်နန့် ဘာသာစကားတခုတည်းကို အခြီခံပြီးပြောဆိုခကတ်ကြောင်းကို ပေါ်လွင်စေလီရေ။ ထိုနည်းတူ အထက်ပါရာဇဝင်နှစ်ခုကိုကြည့်ခြင်းအားဖြင့် ဆန်စပါး၊ ဆပ်၊ ပြောင်း၊ ဂျုံ အစဟိစွာရို့အား စတင်တွိဟိခကတ်ပုံ ကို ဆန်းစစ်ကြည့်ပါက Pu Songthu မျိုးဆက်တိနန့် Pu Vanthang မျိုးဆက်များအကြားမာ ဖော်ပြချက်စိကေချေကွဲပြားမှု ဟိခကတ်ကေလေ့ အနှစ်သာရအားဖြင့် တူညီနီလီရေ။ ဥပမာအနိန်နန့် ထိုစပါးကို သယ်ဆောင်လာသူမာ Juthel ဖြစ်တေကို ထိုသမိုင်းကြောင်းနှစ်ခုစလုံးအရသိဟိရရေ။ ထိုနည်းတူ ထိုJuthel မျှောလာရေ မြစ်မာ Pu Songthuဧ့ သမိုင်းအရ Twihat ဖြစ်ပြီးကေ Pu Vangthangဧ့ သမိုင်းအရ Twinanghem ဟုခေါ်ဆိုလီရေ။ Twinanghem မာ နှီးပိုင်ထက်ရေမြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရဟိပြီး Twihat မာလေ့သော့ ရီစီးသန်ရေမြစ်ဆိုပနာ အဓိပ္ပာယ်ရဟိရာ ထိုမြစ်နှစ်ခုဧ့ သဘောသဘာဝနန့် အနှစ်သာရ ရို့မာလည်း တတူတူပင်ဖြစ်ကြောင်းသိဟိနိုင်လီရေ။ သို့အတွက်နန့် ယင်းရို့အချင်းချင်းစွာ သီးသန့်စီအဖြစ်ခံယူခကတ်ရား ဇာလောက်ပင် ဝိဝါဒကွဲပြားနီကတ်စီကာမူ ခွဲခြားပနာမရနှိုင်ရေ တူညီချက်တိဟိကတ်လီရေ။ သို့အတွက်နန့် Pu Songthu မျိုးဆက်တိနန့် Pu Vanthang ဧ့ မျိုးဆက်များမာ ဘာသာစကား၊ ရိုးရာထုံးစံနန့် ကိုးကွယ် ယုံကြည်မှုရို့အရ ကွဲပြားခြားနားမှုမဟိပေ။ ထိုနည်းတူသမိုင်းစဉ်တလျှောက်မှစပြီးကေ ဒေနိအထိကြုံတွိလာရေဒုက္ခ၊သုခ အသီး သီးရို့အား အီးအတူပူအမျှ၊ ဆိုးတူကောင်းဘက်မျှဝီခံစားလာစွာကို သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် ကိုယ်ရို့မာ ဇာလောက်ကွဲပြားရေဟု ယူဆကြစီကာမူ တချိန်ကတအူတုံဆင်း ညီရင်းအစ်ကိုတိပင်ဖြစ်ခကတ်ကြောင်း မှန်ကန်လို့အဖြီထုတ်ယူ နိုင်လီရေ။

ကမ္ဘာမြီကြီးမာ အမိုက်ထုလွမ်းမိုးခခြင်း(Thimjin)

Pu Vanthang မှ ဆင်းသက်ပေါက်ဖွားလာခကြရေ အုပ်စုဝင်တိ၏ သမိုင်းကြောင်းမာ ကိုယ်ရို့စွာ(Thimjin) ဟုခေါ်ရေ အမိုက်ထုလွမ်းမိုးမှုကို ရှိဆိုင်ကျော်လွှားနှိုင်ခကြသူတိ ဖြစ်တေဟု ဂုဏ်ယူဝင့်ကြွားခကတ်ရေ။ ထိုသမိုင်း မှတ်တမ်းအရ Pu Vanthang သား Dapa ဧ့ ဒုတိယမြောက်သား Pallen မှ အိပ်မက်တခုမက်ခရေ ထိုအိပ်မက်အရ ကမ္ဇာယှင့်ကို အမိုက်ထုမှ လွမ်းမိုးမည်ဖြစ်ပြီးကေ ယင်းချိန်တွင် မျက်စိမှိတ်သူနန့် အိပ်ပျော်သူတိ သီဆုံးလိမ့်မေဟု အသိပီးခလီရေ။ ထိုယောင်ပြီး မကြာခင်မာ ကမ္ဇာယှင့်ကိုအမိုက်ထုမှလွမ်းမိုးခလီရေ။ ထိုအမိုက်ထုလွမ်းမိုးခချိန်ခါ လူသားတိမှ သတ်ဖြတ်ခကတ်ရေ သားကောင်များအနှက်(Sa-Ai)ပွဲတော်မပြုလုပ်ရသိမ့်ရေ သားကောင်ရို့၏ အဂေါင်းနန့်ဂြိုတိပင်လျှင် မူလပးကောင်ဘဝသို့ပြန်ပနာရောက်ဟိခကတ်ရေ။ ယင်းနည်းတိုင်း ထိုအချိန်အထဲ မျက်စိမှိတ်သူတိနန့်ငိုက်မြည်းအိပ်ပျော် သူရို့မာ သစ်ငုပ်နန့် ကျောက်ရုပ်တိအဖြစ်သို့ရောက်ဟိကတ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း Pu Lunkim အုပ်စုစွာ အသက်မသေဘဲ အမိုက်ထုကို ကျော်ဖြတ်နိုင်ဖို့မီးဖိုကာ ဗုံတီးခြင်း၊ တေးချင်းဆိုခြင်းရို့ဖြင့် အချိန်ကုန်လွန်စီရန် ကြိုးစားခကတ်တေ။ ယေကေလဲ ထိုအမိုက်ထုလွမ်းမိုးချိန်မာ (၇)ရက်အတိ ရှည်ကြာခစွာဖြစ်ရာ ထိုလှောက်ရှည်ကြာရေကာလအထဲ ကိုယ်ရို့မီးဖိုသုံးထင်း ချောင်းများ ကုန်ဆုံးထိအောင် ထိုအမိုက်ထုမာ မကုန်ဆုံးနှိုင်ရေကြောင့် ထရံမာချိတ်ဆွဲထားရေ Sa-Ai ပွဲတော်ပြု လုပ်ပြီးရေ သားကောင်ဧ့ အဂေါင်းနန့်ဂြိုရို့ကို မီးစိုက်ခကတ်လီရေ။ ယေကေလဲ Pu Lunkim အုပ်စုစွာ အချိန်ကြာ လာရေနန့်တတူ ညောင်းညာလာခကတ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း ယင်းရို့အနိန်နန့် မျက်စိမမှိတ်စီရန် ယင်းရို့၏ မျက်ခွံနှစ်ဘက်ကို အထက်အောက် နှီးဖြင့်ထောက်ထားခကတ်ရာ အိပ်ပျော်နီကတ်စီကာမူ မျက်စိမှိတ်ခြင်းမဟိကတ်တော့ဘဲ အမိုက်ထုကိုကျော်ဖြတ် ခကတ်ရေကြောင့် သီခြင်းမှလွတ်မြောက်ခကတ်ရေလို့ ထိုရာဇဝင်မှတ်တမ်းအရ သိဟိရလီရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း pu Lunkim ရို့စွာ။ Mujin kheh-nin အမိုက်ထုလွမ်းမိုးချိန်မာ(Laapi)ကို သီဆိုကတ်ရင်းကိုယ့်ကို ကိုယ့်ဂုဏ်ဖော်လာခကတ်တေ။

ထာဒို အစ ဟန်လင်းက

ကူကီးလူမျိုးတိအနက် ထာဒိုကူကီးအနွယ်ဝင်များအနိန်နန့် ကိုယ်ရို့မာ မြင့်မြတ်ရေ မင်းမျိုးမင်းနွယ်မှဆင်းသက် လာခသူတိဖြစ်ကတ်တေဟု သမိုင်းစဉ်ဆက်တလျှောက်လုံးခံယူလာခကတ်တေ။ ယင်းပိုင်ခံယူကတ်ရာမာ ပုဂံခေတ်မရောက်ခင်က ပေါ်ပေါက်ခရေ ဟန်လင်းခေတ်ကို အခြီခံခကတ်လီရေ။ သို့အတွက်နန့် ထိုဟန်လင်းနိုင်ငံစွာ ကူကီးလူမျိုးများဇာမျိုး ဇာပုံဆက်နွယ်မှုတိဟိခရေကို တင်ပြလိုက်ရလီရေ။ ကူကီးရာဇဝင်အရ BC(၁)ရာစုခန့်မာ သတိုး(Thado)ဟုနာမည်ရရေမင်းတပါးစွာ ကိုယ်ရို့ဧ့ဆွီမျိုးအသိုင်းအဝိုင်း တိနန့်နီးစပ်ရာ မိတ်ဆွီသင်္ဂဟတိကိုစုစည်းပြီး တိုင်းပြည်တခုကို ထူထောင်ခရေ ထိုတိုင်းပြည်ကို (Hantlen)ဟတ်လင် ဟု အမည်ပီးခကြောင်းသိဟိရရေ။ ဟတ်လင်ဆိုစွာမှာ ကြီးမြတ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေဖြစ်ရာ ထိုနိုင်ငံမာ ကြီးမြတ်ရေ တိုင်းပြည်(သို့မဟုတ်)ဘုန်းတန်ခိုး ထွန်းတောက်ရေတိုင်းပြည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရဟိရေ။ ဒေပိုင်နန့် ကူကီးအနွယ်ဝင်ဖြစ်ရေ Thado -Kuki လူမျိုးစုတိက ဟံလင်းမာကိုယ်ရို့ဧ့ရှေးဟောင်းနိုင်ငံဖြစ်ခကြောင်း ခေတ်အဆက်ဆက်မှစပြီးကေ မှတ်သားလာခကြ လီရေ။ ထာဒိုကူကီးရာဇဝင်အရ(Hatlen)နိုင်ငံစတင်တည်ထောင်ခရေ သျှင်ဘုရင်ဧ့နာမည်မာ (Thado)သတိုးမင်းဖြစ်ပြီးကေ ထိုသျှင်ဘုရင်အား ယင်းဧ့မျိုးဆက်များဖြစ်ခကတ်ရေ ရန်ပေါင်(Yampao), ရမ်ခိုင်(Yamkhai),ရန်မန်(Yammang)ရို့မှ ဆက်ခံ ခကတ်ရေအပြင် ထိုဟန်လင်းနိုင်ငံကို မင်းဆက်ရေ(၆)ဆက်ကြာမျှ ထိမ်းနှိုင်ခကတ်တေဟု သိဟိရရေ။ ထိုသမိုင်းကြောင်းအရ ဟန်လင်းခေါ်(Hatlen)တိုင်းပြည်စွာ တခေတ်ပြီးတခေတ် ပိုပြီးကေတိုးတက်ပါလတ်တေနန့်အညီ နောက်ဆုံးမင်းလက်ထက်မာ ထိုနိုင်ငံတော်ဟိ မင်းမျိုးမင်းနွယ်အတွင်းမာ ကလိန့်မေသျှေတဦးစွာ ထူးခြားစွာဖွားမြင်ခရာ ထို အချေကို ထုံးစံအရ သီတင်းပတ်အပြီးမာ နာမည်နာမကင်ပွန်းတပ်ခြင်းနန့် နှားဖောက်မင်္ဂလာပွဲကို စည်ကားစွာကျင်းပခကတ် ရေ။ ထိုကောင်မချေှာမင်းမျိုးမင်းနွယ်ဖြစ်ရာမကဘဲ ထူးဆန်းစွာမွီးဖွားခရေကြောင့် (Hatlen)ကို အစွဲပြုပနာ Lenchonghoi ဟုအမည်ပီးခကတ်ရေ။ ဒေပိုင်နန့် Lenchonghoiစွာ အရွယ်ရောက်လှာစွာနန့်အမျှ တစ်နိတခြားချောမောလှပလာခရာမှ ယင်းဧ့သတင်းမာလည်း နိချင်းညချင်းပြန့်နှံ့ခလီရေ။ ဒေပိုင်နန့် ထိုနိုင်ငံစွာလေ့ Lenchonghoi ဧ့ လှပမှုအဟိန်ကြောင့်ပိုပြီးကေထင်ပေါ်လှာခလီရေ။ တရက်သောခါ ထိုမင်းသမီး Lenchonghoi စွာ သူမဧ့အခြွီအရံတိနန့်တတူချောင်းသို့ဆင်းပြီးရီချိုးခရေမှ ယင်းဧ့ဆံပင်တပင်စွာ ထိုချောင်းဧ့ရီစီးအတိုင်းမျိုးပါလားခလီရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်းထိုချောင်းဧ့အောက်အရပ်မာနန်းစိုက်ရေ Khalvompu ဟုခေါ်ရေမင်းတပါးဧ့ရီးချိုးချိန်နန့် တိုက်ဆိုင်နီခရေဖြစ်တေအတွက် ထိုဆံပင်အား Khalvompuမှတွိဟိခလီရေ။ သို့အတွက်နန့် Khalvompu စွာလေ့ ဒေလောက်ရှည်လျားရေဆံပင်ကို တခါမျှပင်တွေ့ဘူးခခြင်းမဟိစွာဖြစ်ရာ ဆံပင်ပိုင်သျှင်အား သိဟိလိုစိတ်ပြင်းပြခလီရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း Khalvompu3 စွာ ယင်းဧ့အခြွီအရံတိကို ထိုချောင်းအတိုင်းဆန်တက် စီရင်း ဆံပင်ပိုင်သျှင်အမျိုးသမီးကို ယှာပုံတော်ဖွင့်စေကတ်ရေကြောင့် နောက်ဆုံးမှာ ထိုဆံပင်ပိုင်သျှင်ကို ဟန်လင်း(Hatlen) တိုင်းပြည်မာတွိဟိခကတ်ရေ။ ယင်းပိုင်တွိဟိပြီးကေ ထိုမင်းမူမင်းထမ်းတိစွာ အကြောင်းစိုကို လျှောက်ထားခကတ်ရာ မင်းကြီးစွာ မင်းမူထမ်းတိကို ထိုဟပ်လင်းပြည်သို့စေလွတ်ခပြီး လက်ဆောင်းပဏာတိကို ဆက်သစေကြရေအပြင် မကြာခင်မာ ယင်းကိုယ်တိုင်လေ့ ဟံလင်းမင်းနန့် အဆွီခင်ပွန်းဖွဲ့ခကတ်ရေ။ ယင်းပိုင်လည်ပတ်ရခြင်းကာလည်း Lenchonghoiကို သိမ်းပိုက်နိုင်ဖို့ဉာဏ်ဆင်ခြင်းပင်ဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း အချိန်ကြာလာရေနန့်တတူနောက်ဆုံးမှာ ထိုအကြံကိုအကောင် အထည်ဖော်ဖို့အခွင့်အရီးကို တွိဟိလာခဲလီရေ။ ထိုအခွင့်အရီးမာ ဟံလင်းမင်းနန့်ကြွီကစပ်ပြီးအနိုင်ရဟိပါက ထို အပျိုမကို သိမ်းယူရန်ပင်ဖြစ်လီရေ။ ဒေပိုင်နန့် Khalvompu စွာ တရက်ရေအခါ ဟံလင်းမင်းထံအလည်အပတ်လားပြီးကေ ကြွီကစပ်ခြင်းနန့် ယှုံးသူမှနိုင်သူအား နိုင်ငံအလပ်နန့် ထိုနိုင်ငံအထဲဟိ ကိုယ်ရို့ ကြိုက်နှစ်သက်ရေ ကလိန့်မေသျှေကိုယူရန် ကမ်းလှမ်းလာခရာ ယင်းဧ့အကြံကိုအရိပ်ကျခြင်းမဟိရေ ဟံလင်းမှ Khalvompuအားယင်းဧ့မိတ်ဆွီရင်းချားပိုင် သဖောထား ဗျာယ် သူတောင်းဆိုသမျှကို ယုံကြည်စွာ ကတိသတ်ခလီရေ။ ဒေပိုင်နန့် သျှင်ဘုရင်နှစ်ဦးရို့စွာ ကစပ်ကတ်ရာမှ နောက်ဆုံး မာ Khalvompuယှုံးနိမ့်ခကြောင်း ထိုရာဇဝင်အရ သိဟိရလီရေ။ သို့အတွက်နန့် မှန်းချက်နန့် နှမ်းထွက်မကိုက်ရေ Khalvompu စွာ ကိုယ်ရို့ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုလိုက်နာဖို့လို့ ကတိသတ်လျှက် ယင်းဧ့နီပြည်တော်သို့ပြန်လားခလီရေ။ ယကေလေ့သော့လက် တွေ့မာ Khalvompu စွာ ကတိမတည်ယုံမျှမက စစ်အင်အားအရွီပြတ်ဖြင့် ဟံလင်းနိုင်ငံတော်ကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခ လီရေ. ယင်းအတွက်နန့်လည်း အငိုက်မာလျှပ်တပြက်ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ခြင်းခံရရေ ဟံလင်းနိုင်ငံသားတိစွာ စစ်ယှုံးပြီး အထက်အရပ်သို့ဆုတ်ခွါခကတ်လီရေ။ ယင်းပိုင်ဆုတ်ခွါခကတ်ရာမာ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းအတိုင်း ဆန်တက်ရင်း ဧရာဝတီမြစ်နန့် ချင်းမားမြစ်ဆုံရာဒေသမာ ချင်းမားမြစ်ကြောင်းအတိုင်း ထပ်မံဆန်တက်ခကတ်တေ။ ယင်းကနိန်တဆင့် လုံခြုံရေနီရာဖြစ်ရေ Twikika မြစ်ဖီးမာ စခန်းချခကတ်တေဟု ထိုရာဇဝင်မှတ်တမ်းအရသိရရေ။ Twikikia ဆိုစွာမှာ မြစ်နှစ်ဂွရာနီရာဟု အဓိပ္ပာယ်ရဟိပြီး လက်ဟိချင်းမားမြစ်နန့် မြစ်သာမြစ်ရို့ဆုံရာဒေသကိုခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်ကြောင်းသိဟိရရေ။ ထိုမြစ်သာမြစ်ကို Gundung အဖြစ် ကူကီးလူမျိုးတိက ခေါ်ဆိုခကတ်လီရေ။ ယင်းနည်းတိုင်း ယင်းရို့စခန်းချခကြရေနီရာ Kholkip, Kholjang ဟု ခေါ်ဆိုခကတ်ရာ လက်ဟိကလေးမြို့နန့် ကလေးဝရို့ပင်ဖြစ်ကြောင်းသိဟိရရေ။ ဒေပိုင်နန့် ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ဟန်လင်း မှတဆင့် Kholkip,Kholjang သို့ရောက်ဟိခကတ်ပြီးကေ ယင်းကနိန်တဆင့်ဒေနိအခြီချနီထိုင်ကတ်ရေ အချေကဘော်ဒေသကို ရောက်ဟိ လာခကတ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်းသမိုင်းမှတ်တမ်းအရသိဟိရလီရေ။ ထိုအချိန်ကာလမာ ကူကီးလူမျိုးတိမာစစ်ပြေးဒုက္ခစွာဘဝရို့ရောက်ဟိခကတ်ချိန်ဖြစ်တေနန့်အညီကိုယ်ရို့အကြား လမ်းညွှန်မှုကင်းမဲ့နေချိန်လည်းဖြစ်တေအတွက် စစ်ယှုံးသူတိအထဲဖြစ်ပေါ်တတ်လိ့ဟိရေ သဘာဝအတိုင်း ကူကီးလူမျိုးများ အတွင်းမှားအုပ်စုအသီးသီးနန့် ဂိုဏ်းဂနအသီးသီးပေါ်ပေါက်ခချိန်လည်းဖြစ်လီရေ။ သို့အတွက်နန့် ထိုအုပ်စုအသီးသီးရို့စွာ ယင်းရို့လုံးခြုံမှုဟိဖို့ဟုယူဆရရေနယ်မြီတိကို ရွီးချယ်လာခကတ်ရာမှ တချို့စွာ တောင်ပေါ်ဒေသတိသို့ ပြောင်းရွီးခကြ ရင်ချင်းတောင်တန်းတလျှောက်မာ နီထိုင်ခကတ်ပိုင် တချို့စွာလေ့ ထိုနီရာမှတဆင့် နောက်ဖက်ဒေသကိုဦးတည်ခ ကတ်ကေလူရှည်တောင်တန်း၊ မဏိပူတောင်တန်းရို့အပြင် ကခြားနန့်အာသံဒေသတိအထိပါပြန့်နှံ့လာခကတ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း ထိုဒေသဟိ ဌာနေတိုင်းရင်သားလူမျိုးစုအသီးသီးရို့၏ သမိုင်းကြောင်းအရသိဟိရလီရေ။ ဥပမာအနိန်နန့် ကောင်းကောင်းစိမ့်မြရေ တောင်ပေါ်ဒေသမာ နီထိုင်ကတ်သူတိဖြစ်တေ။ ယင်းရို့နီထိုင်ရေဒေကိုအခြီခံဗျာယ်လူမျိုးနာမည်ကို မီရိုး(သို့)ရိုးမီ အဖြစ် ယင်းထိုနည်းတူမြောက်ဘက်ဒေသရို့နီထိုင်ကတ်သူတိစွာလေ့ ထိုဒေသကိုအစွဲပြုပြီး ယင်းရို့၏လူမျိုးနာမည်ကို Mhar(မာလ်) ဆိုပနာပင်ဖြစ်ဖြစ် အလယ်ဗဟိုမာနီထိုင်ကတ်သူတိမှ လိုင်းမီ ဆိုပနာပင်ဖြစ်ဖြစ် တောင်ဘက်ဟိလူမျိုးတိက Simte (တောင်ဘက်သားတိ)အစဟိရေဖြင့်ကိုယ်ရို့လူမျိုးနာမည်နန့် ပတ်သတ်လို့နယ်မြီဒေသတိကို အခြီခံခကတ်ခြင်းပင်ဖြစ်တေ။ ဒေပိုင်နန့်အချိန်ကြာလာရေနန့်တတူဟိုလူမျိုးတိစွာပင်အပြောအဆို၊အနီအထိုင်နန့် အပြုအမူများ ကွဲပြားခြားနားလာခကြ အတွက်နန့် လူမျိုးတမျိုးအဖြစ်မှ လူမျိုးပေါင်းများစွာပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်ကြောင်း သမိုင်းမှတ်တမ်းတိအရ တွိဟိရလီရေ။ ဒေပိုင်နန့် " အနေဝီးတော့အစားကွဲ၊အစားကွဲတော့စကားကွဲ၊ စကားကွဲတော့သွီးကွဲ၊သွီးကွဲတော့လူမျိုးကွဲ" ဆိုရေစကား နန့်အညီ" တကျောင်းတိုင်းထာ တရွာတပုဒ်ဆန်း" လာခကြစေ ကာမူအရင်းစစ်လျှင်မြီမာအဝါးတုတ်ဟူရေအတိုင်း တအူးတုံ ဆင်း ညီရင်းအစ်ကိုတိပင် ဖြစ်ကတ်လီရေ။ ဟန်လင်းနိုင်ငံနန့်ပတ်သတ်လို့မြန်မာ့သမိုင်းဆရာတိစွာ မြန်မာမူအဖြစ် ဖန်တီးခကတ်စွာနန့်အညီ Hatlen(ဟန်လင်) မှဟန်လင်း(Hanlen)အဖြစ်သမုတ်လာကတ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်းကူကီးလူမျိုးရို့မှခံယူကတ်တေ။ မြန်မာ့သမိုင်းမာအထူးအနိန်နန့် မှန်နန်းရာ ဇဝင်မာယင့်ချင့် ဘုရင်းတိမာမင်းဆက် (၈)ဆက်ထိကြာရှည်ခရေလို့ဖော်ပြထားရေအပြင် ထိုတိုင်းနိုင်ငံတော်မာလေ့သော့ သရေတနားချေတဗွေချေရာအဖြစ် မှတ်တမ်းတင်ခြင်းခံရပီးရေ။ ထိုသမိုင်းကြောင်းနန့်ပတ်သတ်ပြီးမှန်နန်းရာဇဝင်ဧ့ စာမျက်နှာ(၁၇၇) မာအောက်ပါအတိုင်းဖော်ပြထားလီရေ။ ဒွတ္တရန်မင်းကစပြီးကေ သီရိရာစ်မင်းတိုင် မင်းသျှစ်ဆက်ရို့အကြောင်း သာသနာ့တော်သက္ကရာဇ် တရာ့ခုနှစ်ဆယ့်တခုနန့် ရောက်ရေအခါ ထိုမင်း၏ သားတော် ဒွတ္တရန်မင်းဖြစ်တော်မူဧ့။ အိမ်နိမ့်(၅၉)နှစ် စည်းစိမ်(၂၂)နှစ်၊ သက်တော်(၈၁)နှစ်မာ အနိစ္စရောက်တော်မူဧ့။ အနိကျရောက်လိုသော်တနိတည်းမာ မိုးကြိုး ခုနှစ်ချက်ကျဧ့။ သာသနာ့တော်သက္ကရာဇ် (၁၃၃)ခုသော် ထိုမင်း၏သားတော် ရန်ပေါင်းမင်းဖြစ်တော်မှုဧ့ အလှူကောင်း မှုမာ မွီးလျော်တော်မူဧ့။ ပညာဟိရို့နန့်ပေါင်းဘက်လို့ ဉာဏ်ပညာကြီးဧ့။ သာသနာ့သက္ကရာဇ်(၂၉၃) ခုနှစ်မားထိုမင်း၏ သားတော် ရန်မန် မင်းဖြစ်တော်မှုဧ့။ ထိုမင်းကာအကျင့်သဘောလျစ်လျူရှုတတ်ဧ့။ သက်တော်(၈၀)သော် အနိစ္စရောက်တော် မူဧ့။ သာသနာ့တော်(၄၉၃)ခုရောက်ရေအခါ ထိုမင်း၏သားတော် ရက္ခန်မင်းဖြစ်တော်မူဧ့။ အရောင်အဆင်းလည်းဝဧ့။ မိဖုရားလည်းပေါဧ့စသည်အနိန်နန့် ထိုမင်းဆက်ရို့၏ အကြောင်းကို ရီးသားထားကြောင်းတွိဟိရရေ

ကူကီးစာပီ

ကူကီးရာဇဝင်အရ ကိုယ်ရို့စွာ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်းမြောက်မြားစွာအချိန်က ကိုယ်ပိုင်စာပီဟိခကတ်ရား ထိုစာပီမာ သားရေထက်မာ ရီးသားထားရေဟုသိဟိရရေ။ ထိုစာပီအားအစိုင်အဆက်ထိမ်းသိမ်းလာခကတ်ရာမှ ပျောက်ဆုံးခကြောင်း သိဟိရရေ။ ယေကေလဲ ဇာပိုင်ပျောက်ဆုံးခြ့စွာကိုမူ တဦးနန့်တဦးအကြားဖော်ပြချက်စိကေချေစီကွဲပြားကတ်တေ။ တချို့ မှတ်တမ်းအရကိုယ်ရို့ဘိုးဘွားတိစွာ ရီကြိုင်ရာမြက်နုရာကို လားလာခကတ်ရင်း ထိုသားရီမာ မိုးရီစို သဖြင့်နီလှမ်းခကတ်ရာမှ ခွီးချီခြင်းခံခရရေဟုသိဟိရရေ။ ယေကေလဲတချို့သုံးသပ်သူရို့၏အဆိုအရတရုပ်မင်းစွာ ကူကီးလူမျိုးများမာထိုစာပီကို ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအားဖြင့် တချိန်ချိန်မာ ကိုယ်ရို့ထက်သာလွန်မည်ကိုစိုးရိမ်ခရေကြောင့် ထိုစာကိုဖျက်ဆီးပြီး ပိုင်ရှင့်ဖြစ်ရေ ကူကီး လူမျိုးများထံ ခွီးချီသွားပြီဟု ဝါပြောဆိုခခြင်းဖြစ်တေဟုသိရရေ။

ယင်းပိုင်ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ကိုယ်ပိုင်စာပီပျောက်ဆုံးခကတ်ရေဖြစ်စီ၊မဟိခကတ်ရေဖြစ်စီ ကိုယ်ရို့ဘိုးဘွားစဉ်ဆက် သမိုင်းကြောင်းနန့်ပတ်သက်ပနာ မှတ်တမ်းတင်ထားရေစာပီ၊ ပုရပိုက်နန့်ကျောက်စာအစဟိရေ သမိုင်းဆိုင်ရေအချက်အလက်များ မာ အလွန်နည်းပါးခရေ။ ကိုယ်ရို့ဧ့သမိုင်းကြောင်းနန့်ပတ်သက်ပြီး ခေတ်အဆက်ဆက်မှစပြီးကေ နုတ်အားဖြင့်လက်ဆင့်ကမ်းမှတ် သားလာခကြရေ ပစရာဇဝင်တိကိုရာတွိဟိရရေ။ စာပီမဟိခရေကြောင့် ယင်းရို့ကြုံတွိခကြရေ အဖြစ်ပျက်တိ၏ အချိန်ကာလတိကို အရာသူတိထံ ပြောဆိုကတ်ရာမာဇာသူမှ ပွဲတော်ကျင်းပရေနှစ် (သို့မဟုတ်)ဇာနီရာတွင် ယာခွတ်ရေနှစ် စသည်အနိန်နန့် အတိတ်ကာလဖြစ်ပျက်မှုဧ့ အချိန်ကာလတခုခုကိုမူတည်ပြီးပြောဆိုခကတ်ရေ။ နမူနာ- အိန်းဂလိချ်နန့်စစ်ဖြစ်ခချိန်၊ ဂျပန်ခေတ်၊ Poigal စသည်အနိန်နန့်အတိတ်က အဖြစ်အပျက်တခုခုဧ့ အချိန်ကာလကိုမူတည်ပြီးနားလည်မှု ယူခကတ်လီရေ။

စာပီဟိရေလူမျိုနန့်စာပီမဟိရေလူမျိုးတိစွာ ရိုးရာဓလိထုံးစံနန့် ထဥိကျေးမှုတိအပြင် လူမှုရီး၊ စီးပွားရီး၊ အုပ်ချူပ်ရီး၊ တရားစီရင်ရီး၊ ပညာရီးစရေဘက်ပေါင်းစုံမာ မြောက်မြားစွာကွာခြားလားမေဖြစ်ကေလေ့ ကူကီးလူမျိုး များမာ ကိုယ်ပိုင်စာပီမဟိခကေလေ့ ယင်းရို့ကျင့်သုံးလာခကတ်ရေ ယိုင်ကျေးမှုရိုးရာဓလိထုံးစံတိအပေါ် ပြန်ပနာသုံးသပ် ခြင်းအားဖြင့် မျက်မှောက်ခေတ်ကာလအထိ ကျင့်သုံးရန်သင့်တော်ရေပြည့်စုံကြွယ်ဝရေ ယိုင်ကျေးမှုတိကို ပိုင်ဆိုင်ခကတ် ကြောင်းတွိမြင်ရလီရေ။ ထိုအချက်ကိုသုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် ကူကီးလူမျိုးများအနိန်နန့်လွန်ခရေအချိန်က ကိုယ်ရို့မာကိုယ် ပိုင်စာပီဟိခကတ်တေဆိုရေ ခံယူချက်နန့်ပတ်သက်ပြီး ဖြစ်နှိုင်ခြီဟိရေဟုဆိုရပေမည်။

ကူကီးစာပီနန့်ပတ်သက်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရီးရဟိပြီးကေ ချင်းပြည်နယ်တွန်းဇံမြို့နယ်အထဲဟိ ကူကီးရွာ ဟောင်းဖြစ်ခရေ Yampi ရွာဟောင်းမာကျောက်တိုင်တခုအပေါ်မာ ရီးသားထားခရေကျောက်စာကိုတွိဟိခကတ်ရေ။ ဒေသခံတိ၏ပြောစကားအရ ထိုကျောက်စာတွိဟိရေနီရာမာ Yampi ဟုခေါ်ရေ ထာဒိုမျိုးနွယ်စုတိ၏ ရွာဟောင်းဖြစ် ရေလို့ သိဟိရရေနန့်အညီ ထိုရွာဟောင်းကိုအစွဲပြုပြီး ထိုကျောက်စာရီးသားထားရေကျောက်တိုင်အား Yampi-Molsong ဟုခေတ်အဆက်ဆက်မှစပြီးကေ ဒေနိထိခေါ်ဝေါ်သမုတ်လာခကတ်တေ။ ထိုစာအားဇာသူကမျှဖတ်ပနာမရကြောင်း သိရရေအပြင် ထိုကျောက်စာနန့်ပတ်သက်ပနာ ဘာသာဗေဒဆိုင်ရေပညာသျှင်ရို့ဧ့ သုတေသနပြုချက်အရ မြန်မာနိုင်ငံမာ တွိဟိခသရွိ ကျောက်စာတိအနှက် ရှေးအကျဆုံးဖြစ်တေဟုသိရရေ။ အမှန်လို့ဆိုကေလည်း(Yampi)ဆိုရေရွာ နာမည်စွာ ထာဒိုကူကီး မျိုးနွယ်စုအထဲဟိ(Sitlhou)ဆွီမျိုးစုတိကခေတ်အဆက်ဆက်မာ မှည့်ခေါ်ခကြရေ ရွာနာမည် ပင်ဖြစ်တေ။

ဒေပိုင်နန့် Yampiဆိုရေရွာနာမည်မာ ယင့်ချင့်Sit-lhouမျိုးနွယ်စုများအနိန်နန့် ဇာနီရာဒေသမာ နီထိုင်လာ ခကတ်စီကာမူ ယင်းရို့တည်ခရေရွာဧ့နာမည်ကို Yampiဆိုပနာပင်မှည့်ခေါ်လာလတ်ကတ်တေဖြစ်ရာ ထိုရွာနာမည်မာ Sitlhou မျိုးနွယ်စုရို့၏ မူပိုင်ရွာအဖြစ်ထင်ကျန်လာခရခြင်းဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်းထိုမျိုးနွယ်စုများတည်လှာခကတ်ရေ ရွာဟောင်း တိကို လက်ဟိအိန္ဒိယမြန်မာနယ်စပ်ဖြစ်ရေ ချင်းပြည်နယ်။ မဏိပူလ်ပြည်နယ်နန့် အထက်ချင်းမားဒေသများမာ နနောင်းရေ အထောက်အထားတိနန့်တကွတွေမြင်နိုင်လီရေ။ ထာဒိုကူကီးသမိုင်းမာလည်း ကိုယ်ရို့စွာလွန်ခရေနှစ်ပေါင်း မြောက်မြား စွာအချိန်က Yampiရွာကို တည်ထောင်းခကတ်ကြောင်းပါဟိရေရာမကဘဲ ထိုရွာနန့်ပတ်သက်ရေ ရွာဇဝင်တခုဟိခလီရေ။

ထိုရာဇဝင်အရ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်းမြောက်မြားစွာအချိန်မာ ကိုယ်ရို့စွာရွာတရွာကိုတည်ခကတ်ရာ ထိုရွာဧ့နာမည် အား Yampiဟုမှည့်ခေါ်ခကတ်တေဟုသိဟိရလီရေ။ ထိုရာဇဝင်အရ ထိုရွာမာ Mulaupi ဟုခေါ်ရေ လူသားစားရေ ဧရာမ ငှက်ဘီလူးတကောင်ဟိရာ ယင်းကိုတနိလျှင်လူတယောက်စီ ဆက်သရရေအပြင် တကယ်လို့ယင်းပိုင် ဆက်သခြင်းမဟိပါက ထို ငှက်ဘီလူးစွာ ရွာမားသို့ဝင်လှာကာရွာသားတိကို အစုလိုက်အပြုံလိုက်သတ်စားလိဟိရေ။ ဒေပိုင်နန့် Yampi ရွာသားတိ စွာ ငှက်ဘီလူးအားနိစိုင်နိတိုင်းရွာသားတစ်ဦးချင်းစီဆက်သခကတ်ရာ အချိန်ကြာလာရေနန့်တတူရွာသူရွာသားတိမာ ပပျောက် လုမတတ်ဖြစ်ခရရေဟု ထိုရာဇဝင်အရသိရရေ။ ယေကေလဲကံကောင်းထောက်မစွာဖြင့် ရွာသားတိပပျောက်လုနီး အချိန်မာ ထိုရွာမာသူရဲကောင်းတဦးမွီးဖွားခကာ ထိုဂဠုန်ကိုသတ်ဖြတ်ခလီရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း ထိုရွာဧ့အကြီးအကဲစွာ ဂဠုန်ကို သတ်ဖြတ်ယင့်အထိမ်းအမှတ်အဖြစ် ကျောက်တိုင်စိုက်ထူကတ်ရာ ယင်းကိုYampi ကျောက်တိုင်(သို့)Yampi-Moulsong ဟုခေါ်ဆို ကတ်ခြင်းဖြစ်တေ။ ထိုကျောက်တိုင်မာ ယင်းသူရဲကောင်းမှသတ်ဖြတ်ခရေ Mulaupiပုံ၊ သူ၏လက်နက်တိအပြင် နီလုံးပုံရို့ရီး ဆွဲထားပြီးသား ယင်းရို့အောက်မာ ကျောက်စာ(၇)ကြောင်းမျှရီးသားထားရေဟု မျက်မြင်သက်သီတိဧ့ပြောစကားအရသိဟိရ ရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်းတချို့ကူကီးလူမျိုးများအနိန်နန့် ထိုကျောက်စာမာ ကိုယ်ရို့ဘိုးဘွားတိကပျောက်ဆုံးခရေ စာပီဖြစ်နိုင် ရေလို့ ယုံကြည်ကတ်တေ။ ထိုကျောက်စာအား မဆလခေတ်မာပက္ခဒိန်အဖြစ် ထုတ်လုပ်ခကတ်ရာ အာဏာပိုင်ရို့မှတားမြစ်ခ အတွက်နန့် နောက်ပိုင်းမာ

ထိုကျောက်စာနန့်ပတ်သက်ပြီး ပြည်သူလူထုဧ့အာရုံစူးစိုက်မှုနည်းပါးပါလတ်တေ။ တချို့မှထို ကျောက်စာကို အာဏာပိုင်ရို့မှဖျက်စီးကတ်ရာဟုပြောဆိုကတ်ကြောင်း ဝမ်းနည်းစွာသိဟိရရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်ဖြစ် အိန်းဂလိချ် အစိုးရ အနိန်နန့် ကူကီးနယ်မြီကိုသိမ်းပိုက်ခပြီးကေ ရောမအက္ခရာကို အခြီခံပြီး ကူကီးစာပီကိုတီထွင်ပီးခကတ်လီရေ။ ထိုအချက်စွာပင် ကူကီးလူမျိုးတိအတွက် တိုင်းတပါးဧ့လက်အောက်ကိုကျရောက်ခကြစီကာမူ ထိုစာပီကို ပိုင်ဆိုင်နှိုင်ခကြ အတွက်နန့် အယှုံးထဲကအမြတ်ရဟိခကတ်ရေလို့ ဆိုရဖို့ရာဖြစ်လီရေ။ ယကေလေ့သော့ မြန်မာနိုင်ငံမာ ခေတ်အဆက်ဆက်မာ အုပ်ချူပ်သူအစိုးရ အဆက်ဆက်ရို့မှ ကူကီးလူမျိုးတိ၏ စာပီနန့်ယိုင်ကျေးမှုအား လွတ်လပ်စွာဖော်ထုတ်ခွင့်မပြုခြင်းစွာပင်ဒေနိကူကီးလူမျိုးတိကိုအရာလူမျိုးတိထက်ဘက်ပေါင်း စုံမှနောက်ကျကျန်ရစ်စေလီရေ။

ကူကီးယိုင်ကျေးမှုနန့် ရိုးရာဓလိထုံးစံတိ

ကမ္ဘာ့လူသားအသီးသီးရို့မာ ပထဝီရီမြီဒေသတိအပြင် တောတောင်ရာသီဥတုအလိုက် နီထိုင်ရာဒေသများ ကွဲပြားခရေ နန့်အညီ ဟိုလူသားတိစွာ ထိုမတူညီရေသဘာဝဧ့ ကွဲပြားခြားနားမှုကိုလိုက်လို့ လူသားတိမာအနီအထိုင်၊အပြောအဆို ရို့အပြင် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုတိစွာလေ့ ကွဲပြားလာခရလီရေ။ ထိုမတူညီကွဲပြားမှုတိစွာလေ့ နယ်မြီဒေသကိုလိုက် လို့ အပူပိုင်းနန့် အအီးပိုင်း၊တောင်ပေါ်နန့်မြီပြန့်၊ စွတ်ရေဒေသနန့် ခြောက်သွိရေဒေသအစဟိရေဖြင့် လူသားတိဧ့ အကျင့်စာရိုက်မာလေ့သော့ ကွဲပြားလာခပြန်လီရေ။ ဒေပိုင်နန့် ဒေနိကမ္ဘာ့လူသားတိအတွင်းမှာ ဘာသာစကား၊ယုံကြည်မှု၊ ဝတ်စားဆင်ယင်ပုံနန့် အသားအရီာင်တိရာမကဘဲနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရများမှာပင် လူတမျိုးနန့် အရာလူမျိုးတမျိုးအကြာမှာ ကွဲပြားမှုကို ပေါ်ပေါက်စီရေဟု သိပံပညာသျှင်ရို့မှရှာဖွီတွိဟိလာခရလီရေ။ ထိုနည်းတူကမ္ဇာယှင့်စွာနိစိုင်နန့်အမျှ တိုးတက်ပြောင်းလဲပါလတ်တေနန့်အညီ လူသားတိစွာလေ့ ထိုပြောင်းလဲမှုနန့်အတူ ကျောက်ခေတ်လူသားအရိုင်းဘဝမှ ဒေနိအထိတိုးတက်ပြောင်းလဲပါလတ်တေကိုတွိမြင်နိန်ရလီရေ။ ဒေပိုင်နန့် ပြောင်းလဲလာရေ လူနီမှုစနစ်ကိုလိ်ုက်လို့ လူသားတိစွာလေ့ ခေတ်နန့်အညီကိုယ်ရို့ဧ့ ယိုင်ကျေးမှုတိအပေါ်ပြုပျင်ပြောင်းလဲမှုတိကို ပြုလုပ်လာခကတ်လီရေ။ ထိုနည်းတူ ဒေနိတိုးတက်လာခရေ ကမ္ဇာယှင့်မာလူသားတိအနိန်နန့် ကျင့်သုံးလာခကတ်ရေ ယိုင်ကျေးမှုစနစ်စွာလေ့ ကျောက်ခေတ်လူသားအရိုင်းဘဝနန့်များစွာကွဲပြားလာခရလီရေ။ သို့အတွက်နန့် ယိုင်ကျေးမှုဆိုစွာမှာ လူမျိုးတိ၏အဆင့်အတန်း ကိုတိုင်းတာရေ ကိရိယာပိုင်ဖြစ်လှာခရလီရေ။ ထိုနည်းတူလူသားတိအနိန်နန့် နိစိုင်နန့်အမျှကိုယ်ရို့ဧ့စားဝတ်နီရီးအတွက်လူမှုရီးနယ်ပယ်အသီးသီးမာ ရုန်းကန် လှုပ်ရှားကတ်ရာမာ ကိုယ်ရို့သင့်တော်ရေ ယုံကြည်မှုတခုအပေါ်အခြီခံပြီးကျင့်ကြံလာခကတ်ရာမာ ထိုအနီအထိုင်အပြောအဆိုနန့် အပြုအမူတိစွာပင်လျှင် ကာလတာရှည် ကျင့်သုံးလာကြချိန်မာ သက်ဆိုင်ရေလူမျိုးတိအတွက်ယိုင်ကျေးမှုနန့်ရိုးရာဓလိ ထုံးစံအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲလာခရေအဖြစ်များကိုလေ့တွိမြင်ရလီရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဆိုစေ ကူကီးလူမျိုးတိစွာ လူမျိုးတမျိုး ဧ့အင်္ဂါရပ်တိနန့်ပြည့်စုံရေ လူမျိုးများဖြစ်ကတ်တေနန့်အညီ ရှေးအစိုင်အဆက်မှစပြီးကေပြည်စုံရေ ကိုယ်ပိုင်ရိုးရာယိုင်ကျေးမှုများ ကို ပိုင်ဆိုင်လာခကတ်ကြောင်း အောက်ပါကူကီးယိုင်ကျေးမှုတိအရ သိဟိနိုင်လီရေ။ ဒေနိကူကီးဆိုပနာ ခံယူကြသူတိစွာ ရှီးပဝေသဏီမှစပြီးကေ ယင်းရို့ကြုံတွေ့ဖြတ်သန်းလာခကတ်ရေ အဖြစ်ပျက်တိကို စာပီအားဖြင့်မှတ်တမ်းတင်ခြင်းမဟိသော်လည်း နူတ်အားဖြင့်သားစိုင်မြီးဆက် စတင်မှတ်သားခကတ်လီရေ။ ခေတ်အဆက် ဆက်မာ ကိုယ်ရို့မာ မြင့်မြတ်သူတိအဖြင့်ခံယူခကတ်ရေကြောင့်လည်း မျိုးရိုးကိုနိူင်နင်းစွာထိန်းသိမ်နိူင်ခကတ်လီရေ။ ဧပိုင် ထိ်န်းသိမ်နိူင်ခကတ်ရေ အဓိကအကြောင်းကေမှာလည်း ကူကီးလူမျိုးများအနိန်နန့် ကိုယ်ရို့ဧ့ ဖြစ်တည်မူကို ဂုဏ်ယူနိူင် ခကတ်ရေကြောင့်ပင်ဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း ကူကီးလူမျိုးများအနိန်နန့် လူမျိုးခြားရို့နန့်သွီးနှောသူတိစွာ ကိုယ်ရို့လူမှု အတိုင်အဝိုင်းဧ့ ဝိုင်းကျင်ခြင်းခံရရေကြောင့် ယင်းသူမာ ဇာသူမဆိုဂုဏ်သိက္ခာကျဆင်းရစမြဲပင်ဖြစ်တေ။ အထူးအနိန်နန့် လပျိုကလိန်မေျားအကြားမာ ပိုပြီးကေတွိဟိနိူင်လီရေ။ ထိုကြောင့်လည်း ကူကီးလူမျိုးများမာ ကိုယ်ပိုင်စာပီမဟိခကတ်စေကာမှု လူမျိုးပပျောက်ခြင်းမဟိဘဲ ကိုယ်ရို့ဧ့ရိုးရာယိုင်ကျေးမှု ဓလိ့ထုံစံရို့ကို ဒေနိထိ ထိန်းသိမ်နိူင်ကတ်ခြင်းရာဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင်ကူကီး လူမျိုးများမာ ခေတ်အဆက်ဆက်မှစပြီးကေ သူတပါးဧ့ အားနည်းချက်အပေါ်အခွင့်ကောင်းယူလိုရေ စိတ်ဓာတ်မဟိကတ်လီ။ ကိုယ်ရို့မှလွတ်လပ်မူကို မြတ်နိုးယင့်နည်းတူသူတပါးဧ့ လွတ်လပ်မှုကိုလေ့ ချုပ်ချယ်လိုခြင်း၊ ဖိနှိပ်လိုရေ စိတ်ဓာတ်မဟိဘဲ ငြိမ်းချမ်းရီးကို အစိုင်တစိုက်ထိန်းသိမ်နိူင်ခကတ်လီရေ။ ကူကီးလူမျိုးတိစွာခရစ်ယာန်ဘာသာကိုသက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းမဟိမှီ အချိန်မာပင် ယင်းရို့၏ရိုးရာယိုင်ကျေးမူအရ လူသားတိမာ ဘုရားသခင်မှ ဖန်းဆင်ခြင်းဖြစ်ပြီးကေ ထိုဘုရားသျှင်စွာ လူသားအချင်းချင်း ကြီးနိုင်ငယ်ညှင်း အနိုင်ကျင့်ဖိနှိပ်ခြင်း ကိုနှစ်သက်ခြင်းမဟိပိုင် သူတပါးအပေါ်မတရားနည်းလမ်းတကျ ဖိနှိပ်အနိူင်ကျင့်စော်ကားသူတိစွာ ဘုရားသခင်ဧ့ ဒဏ်ခတ်ခြင်းကို မလွဲမသွေခံရဖို့ဟု ယုံကြည်ခကတ်ရေ။ ထိုနည်းတူဘုရားသခင်စွာ စင်္ကြာဝဠာ တခုလုံးဧ့ဖန်ဆင်းရှင်ဖြစ်ပြီးကေ ထိုဘုရားသျှင်အနိန်နန့် လူသားအချင်းချင်းအကြား အပြန်အလှန် ချစ်ခြင်းမေတ္တာထားဟိကတ်ရန် အလိုဟိရေဟု စွဲမြဲစွာယုံကြည်ခကတ်ရေ။ ထိုကြောင့်လည်း ရှီးခေတ်ကူကီးလူမျိုး တိစွာ ယင်းရို့၏လွတ်လပ်မှုကို ထိပါးခြင်းမဟိသလို့ ဇာလူမျိုးခြားကိုမှ ဖိနှိပ်ခြင်းမဟိခကတ်ပါ၊၊ ယင်းခါက တောင်အာသျှနန့် အရှိတောင်အာသျှ ဒေသများမာ ကျွန်စနစ်ရီပန်းစားပြီးအင်အားကြီးသူက အားနည်းသူရို့ကိုသတ်ဖြတ်ခြင်း၊ ကျွန်ပြုခြင်းများ ပြုလုပ်ခကြချိန်မှာပင် ကူကီးလူမျိုးတိစွာ လူသားအချင်းချင်းအကြား ကြီးနိူင်ငယ်ညှင်း အနိူင်ယူမှုတိနန့် မတရားကျွန်ပြု နှိပ်စက်မှုတိကို အတတ်နိူင်ဆုံးယှောင်ကြဉ်ခကတ်လီရေ။ ထိုတတူကူကီးလူမျိုးများမာ လောဘလွန်ကဲခြင်း၊ တကိုယ်ကောင်း ဆန်ခြင်းတိကို မတွိရဘဲ ဘုံစနစ်ဆန်ဆန် ဝိုင်းလုပ်ဝိုင်းစားခြင်း၊ အီးအတူပူအမျှ ကောင်းတူဆိုးဖက် နီထိုင်လာခကတ်လီ ရေ။ ရွာတိုင်းရွာတိုင်မာ စားဝတ်နီရီးအတွက် ရုန်းကန်ရှာဖွီနိူင်ခြင်းမဟိသူတိ၊ သားသမီးမထွန်းကာနိူင်ရေသက်ကြီး ရွယ်အိုတိနန့် လူမမာများအပါအဝင် မိဘမဲ့အချေသူငယ်များပါ အုပ်ချုပ်သူအကြီးအကဲရို့မှ အခါအားလျှော်စွာကူညီခကတ် ရေ။ ယင်းပိုင်ရပ်ရွာအထဲ မိသားစုစိတ်ဓာတ်ကိုအခြီခံရေ လူနီမှုစနစ်ကြောင့်လည်းစိုးရိမ်ကြောင့်ကျခြင်းမဟိဘဲ တင်းတိမ် ရောင့်ရဲ နိူင်ခကတ်လီရေ။ ယင်းပိုင်ဇာလုပ်ငန်းမာမဆို ဝိုင်းလုပ်ဝိုင်းစားရေ ဘုံစနစ်စွာနက်ရိုင်းစွာ ဂြင်းကပ်ခရေကြောင့် ကူကီး လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းမာ လူတန်းစားကွာဟမှုတိ၊ အချင်းချင်းအကြားမာ မနာလိုဝန်တိုခြင်း၊ လောဘလွန်ကဲခြင်းမဟိဘဲ အား နည်းသူကိုကူညီလိုရေ အရင်းခံစိတ်ဓာတ်တိနန့် ပြည့်ဝခကတ်ရေ။ ထိုအခြီအနီတိစွာပင်လျှင် လူတန်းစားကွာဟ မှုတိကို ပပျောက်စီစွာရာမကဘဲ ရပ်ရွာဧ့ငြိမ်းချမ်ရီး၊ တရားဥပဒေစိုမိုးရီးနန့် ဒေသအထဲစည်းလုံညီညွတ်မှု ကျစ်လျစ် နနောင်း ရီးရို့ကိုများစွာ အထောက်အကူပြုစီခလီရေ။ ထိုစဉ်အခါက ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ခေတ်နန့်အညီစိုးရိမ်ကြောင့်ကျမှု မဟိဘဲ လက်သမားလုပ်ငန်း၊ ပန်းဖဲလုပ်ငန်း၊ ရက်ကန်းလုပ်ငန်း၊ တောင်ယာလုပ်ငန်းရို့ကို လုပ်ကိုင်ကြပိုင် တော တောင်သဘာဝ ရင်ခွင်ထဲမာအမဲလိုက်ခြင်း၊ ပိုက်ချခြင်း၊ ဂိုဏ်းထောင်ခြင်းစရေ ယင်းရို့၏ဝသီပါရေ လုပ်ငန်းတိကို ပျော်ရွှင်စွာလုပ်ကိုင်ခကတ်ရင်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲစွာဖြင့် ငြိမ်းချမ်းသာယာရေ လူမှုအဖွဲ့အစည်းကိုထူထောင်နိူင်ခကတ်လီရေ။

အခေါ်အဝေါ်၊အမျိုးတော်ပုံနန့် ခင်ပွန်းကို အထွတ်အမြတ်ထားခြင်း

ကူကီးထုံးစံအရ အပြင်းအလှန်ခေါ်ဆိုကတ်ရာမာ ညီအစ်ကိုမှ ဆင်းသက်မွီးဖွားလာကြသူတိဖြစ်ကေ အသက်ကြီးသူမှ အသက်ငယ်သူကို ကျားမ မရွီး Naoဟုခေါ်ပြီးကေ ငယ်သူမှကြီးသူအား Uဟုခေါ်ဆိုရေ။ ယေကေလဲ မောင်နှမအချင်းချင်းရို့မှ မွီးဖွားသူတိဖြစ်ကေ ကလိန့်မေသျှေဧ့သားသမီးတိက ခင်ပွန်းဧ့သားသမီးများအနှက် ယင့်ထက်ကြီးရေ ခင်ပွန်း တိကို Puဟုခေါ်ဆိုပြီး ကလိန့်မေသျှေတိကို Nuဟုခေါ်ရရေ။ ထိုနည်းတူခင်ပွန်းဧ့သားသမီးတိက အဖေဧ့မွီးချင်း ကလိန့်မေသျှေတိ၏ သားသမီးများအနှက် ယင့်ထက်အသက်ကြီးသူအား ကျားမမရွီး Uလို့လေ့ကောင်း ငယ်သူတိကိုမူ ခင်ပွန်းဖြစ်ကေ Tupa လို့လေ့ကောင်း၊ ကလိန့်မေသျှေတိကို Tunuလို့လေ့ကောင်းခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ အဖေဧ့မွီးချင်းများ အနှက် မိန်ကောင်မချေျားကို Niဟုခေါ်ပြီးကေ ခင်ပွန်းများအနှက် အဖေထက်အသက်ကြီးသူအား Palenဟု ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ငယ်သူတိကို Paneuလို့လေ့ကောင်းခေါ်ကတ်တေ။ အဖေနန့်အမင်နှစ်ယောက်စလုံးရို့၏အဖေ(အဖိုး)ကို Puလို့လေ့ကောင်း၊ အမင်(အဘောင်သျှင်မ)ကိုPiလို့လေ့ကောင်းခေါ်ဆိုရေ။ ယင်းချင့်အပြင်အဖေဧ့မွီးချင်းမိန်မတိ၏ ခင်ပွန်းတိကိုမူ Gangဟုခေါ်ဆို ကတ်တေ။ ယေကေလဲ ဆွီမျိုးစုဝင်များအတွင်းမာ ဝါကိုလိုက်ပြီး အဖေနန့်ဝါတူညီသူတိအား ဇာလောက်ပင်ကြီးကြီးငယ်ငယ် Paဟု ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ထိုနည်းတူ အဖိုးနန့်ဝါတူညီသူတိကို Puဆိုပနာပင်ဖြစ်ဖြစ်ခေါ်ဆိုရရေ။ ဆက်လက်ပြီးကေ ကိုယ့်နန့် ဝါအရတူသူတိ ဖြစ်ကေ ခင်ပွန်းဖြစ်စီ ကလိန့်မေသျှေဖြစ်စီ အသက်ကြီးသူကို U လို့လေ့ကောင်း၊ ငယ်သူကိုမူ Naoလို့လေ့ကောင်း၊ ထိုနည်းတူ နီစပ်ရေကလိန့်မေသျှေများအနိန်နန့် ယင်းဧ့ခင်ပွန်းအဘာကို Gang လို့လေ့ကောင်း၊ အမိကို Niဟု ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ခေါ်ဆိုရေအပြင် သူ၏ခင်ပွန်းတိက သူမမာ့အဘာကို Puလို့လေ့ကောင်း အမိကိုPiလို့လေ့ကောင်း ခေါ်ဆိုရေပိုင် ယင်းဧ့မမာ့ပိုင် အမိကို(Nu)အဘာကို(Pa)လို့လေ့ခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ ယင်းချင့်အပြင်ကလိန့်မေသျှေတယောက်ကို အပျိုးဘဝမာ ဇာပိုင်ခေါ်ဆိုစီကာမူ ယင်းသူမာကိုယ့်အစ်ကိုနန့် နီစပ်ပါက အမ(U)ဟုပင်ခေါ်ဆိုရလီရေ။ မိဘတိ ကလည်း ယင်းရို့၏ခြုပ်မကို(Mou)ဟုပင်ခေါ်ဆိုရရေ။ ဒေပိုင်နန့် ကူကီးထုံးစံအရ လူတယောက်ကိုခေါ်ရာမာ ဝါကိုမူတည် ပိုင် အခြီအနီပေါ်လိုက်ပြီးကေ ပြောင်းလဲခေါ်ဆိုရေထုံးစံလည်းဟိလီရေ။

ကူကီးယိုင်ကျေးမှုကိုလိ့လာပါက ကျားနန့်မအကြားမာ ခင်ပွန်းတိကို အဓိကထားခကတ်တေ။ ကလိန့်မေသျှေများ မှ မိဘမျိုးရိုးကို ဆက်ခံခွင့်မဟိရေအပြင် အမွီကိုလေ့ ခံစားခွင့်မဟိချေ။ ယင်းချင့်အပြင် သားခင်ပွန်းမထွန်းကားသူတိမာ ကလိန့်မေသျှေဇာလောက်မွီးဖွားစီကာမူ ယင်းကိုမျိုးဆက်တုံး(Ingap)ရေလို့သတ်မှတ်ခကတ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း သားမရနှိုင်ရေ လင်မယားတစုံစလုံး ကွယ်လွန်ကေ ယင်းရို့ပိုင်ဆိုင်ရေ ဥစ္စာပစ္စည်းတိကို အစ်ကိုအကြီးဆုံးမှ ပိုင်ဆိုင်ရလီရေ။ ယင်းကို (Gamngah)ဟုခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ တကယ်လို့ ထိုသားခင်ပွန်းမဟိသူမာ ယင်းဧ့မွီးချင်းရို့အနှက် အကြီးဆုံးဖြစ်ကေ သူ၏အမွီကို ယင်းဧ့ဒုတိယမြောက်ညီဖြစ်သူမှ ပိုင်ဆိုင်ရလီရေ။ ယေကေလဲ ညီဖြစ်သူရို့၏အမွီကိုမူ ယင်းရို့၏အစ်ကိုအကြီး ဆုံးသာ ပိုင်ဆိုင်ရလီရေ။ သို့အတွက်နန့် ကူကီးထုံးစံအရ သားခင်ပွန်းမထွန်းကားသူမှ သားခင်ပွန်းရဟိနိုင်ဖို့ နောက်ထပ်တရားဝင် နီစပ်ခွင့်ဟိရေ။ ထိုနည်းတူ ကူကီးရိုးရာအရ သားခင်ပွန်းအမြောက်အမြား မွီးဖွားနိုင်သူ တိကို အမျိုးကောင်းအမျိုးမြတ်အဖြစ် သတ်မှတ်ကတ်တေ။

ယင်းချင့်အပြင် ကူကီးရိုးရာအရ မျိုးနွယ်စုဆင်းသက်ပုံမာလည်း အမျိုးသားတိဧ့ ဆင်းသက်ပုံကိုရာ မှတ်သားကတ်လီရေ။ ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ကိုယ်ရို့ဆွီမျိုးဆင်းသက်လှာပုံအား စာဖြင့်မှတ်သားခြင်းမဟိခစီကာမူ နုတ်အားဖြင့် မှတ်သားခကတ်ရေ။ ထိုနည်းတူ ကူကီးလူမှုကိစ္စရပ်မှန်သမျှရို့မာ ဝါစဉ်ကိုအခြီခံခကတ်လီရေ။ သို့အတွက်နန့်လူတိုင်းအတွက် သူ၏မျိုးရိုးဆင်းသက် လှာပုံအား သိဟိရန်မာ အလွန်ပင်အရေးကြီးလီရေ။ ကူကီးယိုင်ကျေးမှုအရ လူတိုင်းရေ ယင့်ထက်ဝါကြီးသူအား သူရဟိရေ သားကောင်ဧ့ကျောသား(Sating)ကိုဆက်သရရေ။ ယင်းပိုင်ဆက်သရာမာလည်း အထဲသား(Atingsung)နန့် အပြင်သား (Atingpo)ဆိုပနာ ျထပ်မံခွဲခြားလီရေ။ ယင့်ချင့်ကျောမားသားနန့် ကျောပြင်သားရို့ကိုလေ့ သီးသန့်စီ ဆက်သရလီရေ။ သို့အတွက်နန့် ကူကီးအသိုင်းအဝိုင်းမာ ဇာသူကဝါကြီးပြီး ဇာသူမှဝါငယ်ကြောင်းသိဟိနှိုင်ရေ။ ယင်းပိုင်ဆက်သရာမာ နမူနာအနိန်နန့် ဖိုး(က)မာ သားနှစ်ယောက်ဟိ်ပြီး ယင်းရို့၏နာမည်မာ အဖိုး(A)နန့် အဖိုး(B)ရို့ဖြစ်ရေအပြင် ယင်းရို့အနှက် အဖိုး(A) စွာ အစ်ကိုကြီးဟုဆိုကတ်ပါဖိ။ ယင်းရို့အိမ်ထောင်အသီးသီးကျရေနောက်ပိုင်းမာ အစ်ကိုကြီးဖြစ်ရေ ဖိုး(A)မာ ဝါအရကတ်ီး အတွက်နန့် မိဘနန့်အတူနီထိုင်ပြီး လုပ်အကျွေးပြုကာ အမွီကိုဆက်ခံမည်ဖြစ်တေ။ ဒေပိုင်နန့်ယင်းရို့ သီးသန့်စီနီထိုင်ကတ် ရာမှညီဖြစ်သူ ဖိုး(B)သ်ည အိမ်မွီးတိရစ္ဆာန်ဖြစ်စီ၊ တောတိရစ္ဆာန်ဖြစ်စီ သူသတ်ဖြတ်ရေ သားကောင်ဧ့ ကျောမားသား ကို မွီးချင်းများအနှက် အစ်ကိုကြီးဆုံးဖြစ်ရေ ဖိုး(A)ကို ဆက်သရလီရေ။ ကျောအပြင်သားကိုမူ သူ၏ဖခင် ဖိုး(က)မှ ကျောမားသားကို ဆက်သခရေ ပုဂ္ဂိုလ်ထံဆက်သရဖို့ဖြစ်တေ။ ယေကေလဲ အစ်ကိုကြီးဖိုး(A)မာဖခင်ဧ့အရိုက်အရကတ်ို ခံယူရေနန့်အညီ သူရဟိရေ သားကောင်ဧ့ ကျောတွင်းနန့်အပြင်သားနှစ်ခုစလုံးကို ဖခင်ဖြစ်ရေဖိုး(က)မှ ဆက်သခ ရေအတိုင်း ဆက်လက်ပြီးကေ ဆက်သရဖို့ဖြစ်တေ။ ဒေပိုင်နန့် ကိုယ်ရို့ဆွီမျိုးဝင်စုများအကြား ဇာနီရာတွင်ဇာလောက် ပင်ဝီးကွာကြစီကာမူ ထိုကျောသားကိုပုံမှန်ဆက်သလာခကတ်တေ။ ကျောသားအဆက်သခံသူမာ ဆက်သသူမှ (UPA)ဟု ပင်ဖြစ်ဖြစ်။ အဆက်သခံသူမှဆက်သသူကို Neojo(သို့)Naopa ဟုခေါ်ကတ်တေ။ ကူကီးလူမျိုးတိ၏ ယုံကြည်ချက်အရ ကိုယ့်ရဟိရေ ကျောသားကို ရိုးရာအရ အထက်ပါအတိုင်း ဆက်သခြင်းမဟိပါက ကံဆိုးတတ်ရေလို့ ခံယူကြပိုင် ဆက်သခြင်းနန့်လည်း ကောင်းကြီးရရေဟုယုံကြည်လာခကတ်တေ။

ယင်းချင့်အပြင် လူတယောက်အနိန်နန့် သူ၏UPA ကိုတသက်တာအထဲ မဆက်သခရေကြောင့် မျိုးရိုးမသိဟိသူတိ စွာ သိဟိလှာချိန်မာ ကျောသားဆက်သရန် နွားနှောက်တကောင်သတ်ရလီရေ။ ယင်းပိုင်ပြုလုပ်ပြီးကေနောက် (UPA)မှ လည်းကြိုဆိုရေအနိန်နန့် ယင်းသူအားနွား၊နွားနှောက်၊ ဝက်စသည်ရို့ကို သတ်ပေးကာကောင်းကြီးပီးရလီရေ။ ယင်းပိုင် ပြုလုပ်ရေကို (Kilhalho)ဟုခေါ်ဆိုကတ်ရေ။

ယူရဖို့အမျိုးနန့် ပီးရဖို့အမျိုး (Tucha le Nupa)

ကူကီးရိုးရာအရ Tucha le Nupa (ပီးရဖို့အမျိုးနန့် ယူရဖို့အမျိုး)ဆိုပနာ တိကျရေ သတန်မှတ်ချက်တိဟိလီရေ။ ကူကီးယိုင်ကျေးမှုအရ လူတယောက်နေဖြင့် ထိမ်းမြားဖို့အမျိုးဟိပိုင် ယူရဖို့အမျိုးလည်းဟိလီရေ။ ပီးရဖို့အမျိုးကို Tu te, Tucha ဟုခေါ်ပြီးကေ ယူရဖို့အမျိုးကို Pute(သို့မဟုတ်)Nupa ဟုခေါ်ဆိုကတ်ရေ။ ကူကီးရိုးရာအရ ခင်ပွန်း တယောက်စွာ အိမ်ထောင်ကျပြီး သားသမီးများထွန်းကားပါက သူ၏သမီးတိစွာ ယင်းသူနန့် မွီးချင်းကလိန့်မေသျှေရို့၏ သားတိမှထိမ်းမြားရရေ။ ယင်းချင့်အပြင် အဖေဧ့ ဆွီမျိုးကလိန့်မေသျှေတိက ပေါက်ဖွားလာသူရို့ကိုမူ Tu-teဟုခေါ်ဆိုရေ။ ထိုနည်းတူ မေဘက်ဧ့ ဆွီမျိုးခင်ပွန်းရို့မှ ပေါက်ဖွားလာသူမျိုးဆက်တိကို ထိမ်းမြားနိုင်ရာ ယင်းကို ယူရဖို့အမျိုး (Pute)ဟုခေါ်ဆိုကတ်ရေ။

ကူကီးရိုးရာအရ ယုံကြည်လက်ခံလှာခကတ်ရေမာ စုန်း၊ ကဝေ၊ သမန်းကျား အစဟိစွာရို့မာ လူသားတိအထဲ ရောနှောတတ်စွာဖြစ်ရာ ယင်းရို့ကိုသွီးမရှင်းသန့်သူတိဖြစ်ကတ်တေဟု သတ်မှတ်ခကတ်လီရေ။ သို့အတွက်နန့် ကူကီးဘိုးဘွား များအနိန်နန့်သွီးမစစ်သူတိ။ အမိအဖ သေချာရေရာမှုမဟိသူတိကဲ့သို့ရေ မရှင်းသန့်သူတိနန့်သွေးနှေားခြင်းထက် သေရခြင်းစွာပင် ပိုပြီးကေမြတ်ရေလို့ ခံယူထားခကတ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း ရှီးခေတ် ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ယင်းရို့အနိန်နန့် အခြီအမြစ်မသိဟိကြသူတိအား အမျိုးသမီးဖြ်စစေ အမျိုးသားဖြစ်စီ ဇာလောက်ချမ်းသာကြွယ်ဝရေဖြစ်စီ အိမ်ထောင်ဘက် အဖြစ် ရွီးချယ်ရင်းသွေးနှောဖို့အစား မောင်နှမအချင်းချင်းပင်ဖြစ်စီ အဂုပိုင် ယင်းရို့မှ ဃဃနန သိဟိထားကြသူအချင်းချင်း ထိမ်းမြားစီခြင်းနန့် ကိုယ်ရို့ဧ့အမျိုးနန့်သွေးကို ထိန်းသိမ်းခြင်းဖြစ်တေဟု ခံယူခကတ်တေ။ ယင်းကို ကာလအတန်ကြာ ကျင့်သုံးလာခကတ်ရာမှ ထိုစနစ်မာ ကူကီးလူမျိုးတိ၏ ရိုးရာဓလိထုံးစံပိုင်ဖြစ်လှာခဟန်တူကြောင်း သုံးသပ်နိုင်လီရေ။ ထိုနည်းတူ ကလိန့်မေသျှေရှင်ဖြစ်ရေ Nupa (ပေးသူ)နန့် ထိုကလိန့်မေသျှေကိုယူရရေ Tucha (ယူသူ)ရို့အကြားမာ Nupaမှပိုပြီးကေကြီးမြတ်ရေလို့ခံယူကတ်လီရေ။ သို့အတွက်နန့် သဖောထားကြီးစရာဟိပါက Nupaမှပိုပြီးကေ သဖောထားကြီးရလီရေ။ ယင်းအတူ Tupa စွာ Tuchaကို ကျိန်ဆိုနှိုင်ကေလေ့ Tuchaမှ Nupa ကို ကျိန်ဆိုလို့မရဟုခံယူခကတ်တေ။ တကယ်လို့ Tuchaမှ Nupa ကို ကျိန်ဆိုခကေ ထိုဝဋ်ကြွီးအား ကျိန်ဆိုသူအပေါ်ပြန်ပနာသက်ရောက်ရေဟုခံယူကတ်တေ။ ထိုနည်းတူ ကူကီးရိုးရာ အရ Nupa စွာTupa အိမ်မာသီဆုံးခွင့်မဟိချေ။ အကြောင်းအမျိုးမျိုးကြောင့် Tute အိမ်မာ သီဆုံးဖို့အခြီအနီဟိပါက အိမ်ရှင်(Tucha)ရို့စွာ ဒုက္ခကြုံတတ်ရေလို့ယုံကြည်ခကတ်ရေ။ မသက်ပိုပြီးကေ ထိုအဖြစ်မျိုးကို ရှိဆိုင်ပါကလေ့ သီဆုံး သူ၏ မိသားစုစွာ အိမ်သျှင်ရို့အတွက် ဖီးဒုက္ခကင်းဝီးစီရန် ရက်ချုပ်ချေပေးရေအနိန်နန့် ရိုးရာယစ်ပူဇော်ပွဲပြုလုပ်ပီး ရရေ။ ယင်းကို Tolthehဟုခေါ်ဆိုရေ။ ထိုယစ်ပူဇော်ခြင်းပြုလုပ်ရာမာ သတ်ဖြတ်ရေယစ်ကောင်ကို အိမ်သျှင်ရို့နန့် ဝိုင်းစားရလီရေ။ ယေကေလဲ Tute မာ Nupa အိမ်မာသီဆုံးနှိုင်ရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း ကူကီးရိုးရာအရ အမင်ဧ့ဆွီမျိုးများ ဖြစ်ရေ Pute (သို့မဟုတ်)Nupaကို ရိုသေလေးစားလာခကတ်ခြင်းဖြစ်တေ။ ဒေပိုင်နန့် ကူကီးလူမှုရီးနယ်ပယ်မာ အချင်းချင်း အကြား အပြန်အလှန်ဆက်ဆံရာမာ လူပုဂ္ဂိုလ်ကိုလိုက်လို့ လိုက်နာကျင့်သုံးနီထိုင်ရဖို့ရိုးရာထုံးစံများဟိလီရေ။

ရွာတည်ခြင်း

ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ရွတည်ရာမာ ဆွီမျိုးစုအလိုက်ရွတည်ရေစနစ်ကို ကျင့်သုံးခကတ်လီရေ။ သို့အတွက်နန့် လူတယောက်ယောက်စွာ ယင်းဧ့ရွာနာမည်ကိုပြောယုံမျှဖြင့် ယင်းသူစွာ ဇာဆွီမျိုးစုဝင်ဖြစ်ကြောင်းအပြိန်း သိဟိနိုင်လီရေ။ ဧပိုင်မျိုးရိုးအလိုက် ရွာတည်ရေစနစ်ကို ကျင့်သုံးခကတ်ရေကြောင့် ကူကီးလူမျိုးများအတွင်းမှာ ဆွီမျိုးစုများပြားစွာနန့်အမျှ ရွာလေ့များပြားလာစွာကိုတွိဟိရရေ။ ယင်းပိုင်ကိုယ်ရို့စွာ ဆွီမျိုးစုအလိုက်ရွာတည်ထောင် နှိုင်ရေ အချိန်မာ ထိုဆွီမျိုးစုတိစွာ ကိုယ်ရို့ဧ့ခြီထောက်ထက်မာ ကိုယ်ရို့ရပ်တည်နှိုင်ကတ်ပြီဟုခံယူခကတ်တေ။ ဧပိုင် သီးသန့်ရွာကို တည်ထောင်ခကတ်ရာမာလည်း ထိုဆွီမျိုးစုအသိုင်းအဝိုင်းအားနူံးအနှက် ဝါအကြီးဆုံးဖြစ်သူကိုရာလျှင် အကြီးအကဲအဖြစ်ခန့်အပ်ကာ အုပ်ချူပ်စီခကတ်တေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ကူကီးရိုးရာအရ လူတယောက်စွာဇာလောက်ပင် ချမ်းသာကြွယ်ဝရား လက်ရုံးရည်နှလုံးရည်ရို့နန့် ပြည့်စုံစီကာမူ ကိုယ့်ထက်ဝါကြီးသူတိနီထိုင်ရေ ရွာကိုအုပ်ချူပ်ပါက ကံမကောင်းတတ်ဟု ယုံကြည်ခကတ်ရေ။ သို့အတွက်နန့် လူတယောက်မာ လက်ရုံးရည်နှလုံးရည်ရို့နန့်ပြည့်ဝရား ချမ်းသာသူစွာ ရွာဧ့အကြီးအကဲဖြစ်လိုကေ ကိုယ့်ထက်ဝါနုသူတိကို စုစည်းပြီးသီးသန့်ရွာတည်ရရေ။ ကူကီးဘာသာဖြင့် ရွာဧ့အုပ်ချူပ်သူ ပုဂ္ဂိုလ်တိကို Haosa ဟုခေါ်ဆိုလီရေ။ ကူကီးရိုးရာယုံကြည်မှုတခုမာ စင်္ကြာဝဋာအထဲဟိ တောတောင်ရီမြီစရေ နီရာဒေသအသီးသီးရို့မာ သူ့နီရာနန့်သူအုပ်စိုးရေ အသျှင်သခင်ကိုယ်စီဟိကတ်ရား ယင်းရို့စွာ လူသားတိကို ဒုက္ခပီးနှိုင် စွာဆိုရေ အချက်ပင်ဖြစ်လီရေ။ ယင်းအတွက်နန့်လည်း ထိုယုံကြည်ချက်အရ ရွာတည်ခြင်း(သို့)ရွာပြောင်းရွီ့ခြင်းရို့ကို ပြုလုပ်လိုကေ ယင့်ချင့်ရွာတည်ဖို့နီရာ(သို့)ရွေ့ပြေင်းလိုရေ နီရာကိုလားပြီး ထိုနီရာဒေသဧ့ အသျှင်သခင်များဟု ယူဆရရေတောစောင့်နတ်နန့်တောင်စောင့်နတ်တိကို ဂါထာဆရာမှတဆင့် မေမြန်းရရေ။ နည်းမျိုးစုံကို ကျင့်သုံးနိုင် ကေလေ့ များရေအားဖြင့် ကြက်ဥကိုအသုံးပြုပြီးကေ မီးမြန်းခကတ်ရေ။ ကြက်ဥကိုအသုံးပြုပြီးကေ ရွတ်ဆိုရေ ဂါထာမာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်တေ။ Nang katui lung theng, Nang Katui lung vah. Kadoh ngai nahi kahoungai nahi. Kapun nadoh ngai kapan nadoh ngai nahi. Hiche mun hi ka lojou nah ding leh naphul hung phahen, Lojoupon nate natileh, hungpoh jal jengin. ဆိုပနာ ရွတ်ဆိုရရေ။ ထိုဂါထာကို မြန်မာလို ဘာသာပြန်မည်ဆိုခကေ- အပြစ်ကင်းစင်ပြီး ရှင်းသန့်စင်ကြယ်ရေ ကြက်ဥအကျနုပ်ဧ့ ဘိုးဘွားတိစွာ သင့်ကိုမေမြန်းခကတ်ပိုင်- အကျနုပ်စွာလေ့ ဆက်လက်ပြီးကေ မီးမြန်းလိုလီရေ။ ဒေနီရာမာ ရွာတည်ခြင်းနန့် သင့်ထားပါဖို့လား တကယ်လို့သင့်တော်မည်ဆိုခကေ နိမိတ်ပြပါ။ တကယ်လို့ သင့်တော်ခြင်းဟိဖို့မဟုတ်ကလေ့ နိမိတ်ပြခြင်းနန့် သိစီတော်မူပါ။ ဆိုပနာ အဓိပ္ပာယ်သက်ရောက်ရေ။ ဧပိုင် နတ်ဆရာမှ ဂါထာတိကို အထက်ပါအတိုင်း ရွတ်ဆိုပြီးယပြီးနောက် နိမိတ်အပြကောင်းမျသာ ထိုနီရာတွင် ရွာတည်ခကတ်ခြင်းပင်ဖြစ်တေ။

TaiChin (စွာကျင်း) နာမည်ဟိရေ NoiMang-Pa ဧ့သားတော် PU.ChongThu စွာသူ၏ နောက်ပါအခြွီအရံတိနန့်တတူ Khul (ဂူ) မှ လက်ဟိလူသားတိနီထိုင်ကတ်ရေ ကမ္ဘာ့မြီမျက်နှာပြင်ပေါ် (Chung Gam) သို့အခြီချနီထိုင်ရန် ထွက်ခွာလာခကတ်တေ။ ကူကီးလူမျိုးဟု ခံယူကတ်ရေ ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ဂူ(Khul) မှ ဆင်းသက်လာရေ Pu.ChongThu ဧ့ မျိုးဆက်တိပင် ဖြစ်တေ။

ထို (Khul) ဂူမှ ဆင်းသက်လာစွာကို အဆွဲပြုပနာ (Khulmi) ဂူအောင်းလူသား မှ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်လာရာ ယနေအသုံးပြု ခေါ်ဝေါ် ကတ်ရေ (Kuki) ကူကီး ဆိုရေ ဝေါ်ဟာရ ပေါ်ပေါက်လာခခြင်း ဖြစ်တေ၊ ထို (Kuki) ကူကီး ဆိုရေနာမည်ကို ခရစ်သက့ရာဇ် ၁၇၇၇ မာ ကမ္ဘာ့သုတေသီရို့မှ စတင်မှတ်တမ်း တင်လာခကတ်တေ။

ကူကီးလူမျိုးတိစွာ ကိုယ်ရို့ဧ့ ဘိုးဘွားစဉ်ဆက် လွတ်လပ်စွာနီထိုင်လာခကတ်ရေ နယ်မြီဒေသတိကို ဇလင်ဂါမ်(Zale’n-Gam )ဆိုပနာ ခေါ်ဆိုကတ်စွာ၊ ဇလင်ဂါမ် (Zale’n-Gam ) ဆိုရေနာမည်ကို တိုက်ရိုက်ဘာသာပြန်ဆိုကေ လွတ်လပ်ရေနယ်မြီ လွတ်လပ်ရေနိုင်ငံ ဆိုပနာဖြစ် ရေ။

ဟန်လင်း နိုင်ငံအကြောင်း

ကူကီးလူမျိုးရို့၏ ရာဇဝင်သမိုင်းကြောင်း အရ ဘီစီ (၁) ရာစု ခန် ့မာ သတိုး နာမည်ရ ရေ မင်းတပါးစွာ ဟန်လင်း (ကြီးမြတ်ရေတိုင်းပြည်) ဟု နာမည်ရရေ တိုင်းပြည်ကို တည်ထောင်ခရေ။ ထိုဟန်လင်းတိုင်းပြည်စွာ သတိုးမင်းနန့် သူ၏ မျိုးဆက်များ ဖြစ်ကတ်ရေ ရန်ပေါင်၊ ရန်မန်၊ ရန်ခိုင်ရို့ အပါအဝင် မင်းဆက် ခြောက်ဆက်ထိအောင် တည်ဟိခရေ။ ဘီစီ (၃၅) ခန့်မာ ဟန်လင်းတိုင်းပြည်စွာ ရန်သူ့တိုက်ခိုက်မှုကြောင့် ကျဆုံး ပျက်စီးခရရေ။ ဟန်လင်းပျက်စီးဗျာယ် ဟန်လင်းပြည်သူတိစွာ ရန်သူတိုက်ခိုက်မှုကြောင့် စနစ်တကျ ပြောင်းရွိနိုင်ခြင်း မဟိဘဲ အုပ်စုအသီးသီးကွဲကာ ဆုတ်ခွာပါလတ်တေ။ တချို့ မကွေးခရိုင်ဟိ မြီပြန့်ဒေသ၊ တချို့ ချင်းတောင်တန်းဒေသ၊ တချို့ မီးဇိုရမ် တောင်တန်း ဒေသများစသည် ကိုယ်ရို့ နီးစပ်ရာ အုတ်ပြတ် ဆုတ်ခွာခကတ်ရေ။

ဟန်လင်း တိုင်းပြည်မှ ဆုတ်ခွာလာရေ အုပ်စုကြီး တခုဖြစ်ရေ ကူကီးနာမည်ကို ခံယူရေ အုပ်စုကြီး တခုစွာ ချင်းတွင်းမြစ်ကြောင်းအတိုင်း ဆန်တက်လာခကတ်ရေ။ ကူကီးနာမည်ကို ခံယူရေ ထိုအုပ်စုကြီးရေ ချင်းမားမြစ်အထက်ပိုင်းဒေသတိနန့် အချေကဘော် ဒေသများမာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ မြန်မာပြည်ဟိ နာဂတောင်တန်း တချို့အစိတ်အပိုင်း ဒေသတိနန့် ချင်းပြည်နယ် တချို့အစိတ်အပိုင်း ဒေသများမာ ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ အဂု အိန္ဒိယနိုင်ငံဟိ နာဂလင်း တချို့အစိတ်အပိုင်း ဒေသတိနန့် မဏိပူရ် ပြည်နယ် တောင်တန်းဒေသတခုလုံးမာ ပင်ဖြစ်ဖြစ် အေဒီ ၁ ရာစု အစောပိုင်းကာလကပင် ရောက်ဟိ အခြီချ နီထိုင်လာခကတ်တေ။

ယပိုင်နန့် ဟန်လင်းတိုင်းပြည်မှ အုပ်စုအသီးသီး ကွဲပနာ ဆုတ်ခွာလာခကတ်ရေ အုပ်စုတိစွာ အနေဝေကွားကာ နှစ်ကာလ အချိန်ကြာလာရေနန့် အမျှ ပြောဆိုကတ်ရေ ဘာသာစကား အသုံးအနှုန်းများ၊ ရိုးရာဓလိ ထုံးစံ ယိုင်ကျေးမှုများ ကွဲပြားခြားနားပြီး ကူကီးလူမျိုး၊ မီဇိုးလူမျိုး၊ ဇိုမီးလူမျိုး၊ အဟို နန့် ချင်းလူမျိုး ဟု သီးသန့် လူမျိုးတမျိုးစီ ဖြစ်လှာခကတ်လီရေ။

အချေကဘော် (Khangmang-phai) ဒေသ တည်ထောင်ခရေ နိုင်ငံအကြောင်း

ချင်းမားမြစ် အထက်ပိုင်းဒေသနန့် အချေကဘော် ဒေသမာ အစောဆုံး ရောက်ဟိအခြီချ နီထိုင်ခရေ ကူကီးလူမျိုးတိစွာ လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း တထောင်ကျော်လောက်မာ အချေ (Kholjang)၊ ခန်းပတ် (Khampat)၊ ဂေါမုတ် (ခိုမွန်း) (Khomun-nah) ဟု နာမည်ဟိရေ မြို့ကြီး ၃မြို့ကို အခြီချ တိုင်းပြည်တည်ထောင်ခကတ်ရေ။ ထိုတိုင်းပြည်ကို အိမ်နီးချင်း လူမျိုးတိက ရွာပေါင်းတသောင်း၊ ကျောင်းပေါင်း တထောင် ထွန်းကားရေ တိုင်းပြည်ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်ခ ကတ်တေ။

ထိုတိုင်းပြည်စွာ ရန်သူတိ ဝင်ရောက်ဖျက်ဆီးခမှုကြောင့် လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်း ၁၀၀၀ ခန့်ကပင် ပျက်သုဉ်းခရပြန်ရေ။ ရန်သူတိစွာ ကူကီးလူမျိုးရို့ မြို့တိုင်းပြည်များ ကို ထပ်မံ ပြန်ပနာ မထူထောင် မရပ်တည်နိုင်ဖို့ ဖျက်ဆီး ချေမှုန်း ပစ်ပြီး အဖိုးတန်ပစ္စည်း ဥစ္စာတိကို သိမ်းယူပနာ ပြန်ပနာ ထွက်ခွာလားခ ကတ်တေ။ ထိုအချိန်မှစပြီးကေ ကူကီး လူမျိုးရို့စွာ ကြီးကျယ် ခမ်းနားရေ မြို့ကြီးပြကြီးတိကို ထပ်မံ မထူထောင်နိုင်တော့ဘဲ လူနီမှု စနစ် အသစ်နောက်ထပ် ပြန်ပနာ စတင်ကာ သာမန်မြို့ရွာတိကိုရာ ထူထောင်နှိုင်ခ ကတ်လီရေ။