Jump to content

တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ

ဝီကီးပီးဒီးယား က

တမ်းပလိတ်:Infobox language family

တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိ (Tibeto-Burman languages) စွာ တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီးအထဲ တရုတ်နွယ်ဘာသာစကားတိ မပါဝင်ရေ ကျန်ဟိရေ ဘာသာစကားအစုအဖွဲ့အားလုံးကို စုပေါင်းခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်တေ။ ဒေအုပ်စုမာ တိဗက်ဘာသာစကား၊ ဗမာဘာသာစကား နန့် ယီဘာသာစကား ရို့ကဲ့သို့သော အဓိကဘာသာစကားတိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ဘူတန်နိုင်ငံ နန့် မြန်မာနိုင်ငံ ရို့၏ တရားဝင် ရုံးသုံးဘာသာစကားတိစွာလည်း ဒေအုပ်စုမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်တေ။ [၁] မိသားစုဝင် ဘာသာစကား အမျိုးကွဲပေါင်း ၄၀၀ ကျော်စွာ အရှိအာသျှ၊ တောင်အာသျှ နန့် အရှိတောင်အာသျှဟိ ကုန်းမြင့်ဒေသတိအပြင် မြန်မာနိုင်ငံဧ့ မြီပြန့်လွင်ပြင်များမာပါ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကတ်ရေ။ [၂]


အစိုင်အလာအရ တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကြီးကို တရုတ်နွယ် (Sinitic) နန့် တိဗက်-ဗမာနွယ် (Tibeto-Burman) ဆိုပနာ ပင်မကိုင်းခွဲကြီး နှစ်ခုအဖြစ် ခွဲခြားဖော်ပြလိ့ ဟိကေလေ့၊ တရုတ်နွယ်မဟုတ်ရေ ဘာသာစကားတိဧ့ မူလအစနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ရှင်းလင်းတင်ပြထားခြင်း မဟိသိမ့်ပိုင် ဧပိုင် ခွဲခြားဖော်ပြခြင်းကို လက်မခံသော သုတေသနပညာသျှင် ဦးရီမာလည်း ပိုပြီးကေများပြားလာနီရေ။ [၃]အထူးအနိန်နန့် မော်လီကျူး ဗီဇဗေဒဆိုင်ရေ လိ့လာချက်တိအရ O3 (O2a2b1a1) DNA စွာ တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကား ပြောဆိုသူတိဧ့ အဖမျိုးရိုးဗီဇမာ အများဆုံး တွိဟိရရေ Haplogroup ဖြစ်ပြီးကေ၊ ယင်းစွာ ရှီးဦးလူသားရို့ဧ့ မူလရွှိပြောင်းလားလာမှုနန့် အခြီချနီထိုင်မှု သမိုင်းကြောင်းကို ပြန်ပနာပုံဖော်ရာမာ အဓိက အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ပြီးကေဟိရေ။ [၄]

တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုစွာ ကမ္ဘာထက်မာ ပြောဆိုသူဦးရေ ဒုတိယအများဆုံး ဘာသာစကားအုပ်စုဖြစ်ပြီးကေ ပညာသျှင်တိက ယင်းရို့၏ မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရေ ဆက်နွှယ်မှုတိကို ဆယ်စုနှစ်ပေါင်းများစွာ လိ့လာခကတ်တေ။၁၉ ရာစုမာ ဥရောပ ဘာသာဗေဒပညာသျှင်တိစွာ အရှိတောင်အာသျှ ဘာသာစကားတိကို စတင်လိ့လာခကတ်တေ။ ယင်းခါက ဘာသာစကားတိကို ယင်းရို့၏ ဖွဲ့စည်းပုံ (Structure) အပေါ် အခြီခံပနာ အုပ်စုဖွဲ့ခကတ်တေ။

  • Monosyllabic Theory: အစောပိုင်း ပညာသျှင်တိက စကားလုံး တလုံးချင်း အသံထွက်သော (Monosyllabic) နန့် အသံနိမ့်အသံမြင့် ဟိရေ (Tonal) ဘာသာစကားတိဖြစ်ရေ တရုတ်၊ ထိုင်း နန့် ဗီယက်နမ် ဘာသာစကားတိကို အုပ်စုတခုတည်းဟု မားယွင်းစွာ ယူဆခကတ်ဖူးရေ။

၁၉၂၀ ကျော်ကာလတိမာ ပြင်သစ်ပညာသျှင် Jean Przyluski က "Sino-Tibetan" ဆိုရေ အသုံးအနှုန်းကို စတင်သုံးစွဲခပြီးကေ ဒေမိသားစုကို အဓိက အကိုင်းအခက် (၃) ခု ခွဲခြားခရေ -

  1. Tibeto-Burman (တိဗက်-ဗမာ)
  2. Chinese (တရုတ်)
  3. Tai-Kadai (တိုင်-ကဒိုင်) - နောင်မာ တိုင်-ကဒိုင်စွာ သီးသန့်မိသားစုဖြစ်ကြောင်း သတ်မှတ်ခရေ။

၁၉၄၀ ဝန်းကျင်မာ ပညာသျှင် Paul Benedict က "Sino-Tibetan Philology" စီမံကိန်းဖြင့် ပိုပြီးကေစနစ်တကျ ခွဲခြားခရေ။ ယင်းဧ့ အဓိက အောင်မြင်မှုကို -

  • တိုင်-ကဒိုင် (Tai-Kadai) နန့် မြောင်-ယောင် (Hmong-Mien) ဘာသာစကားတိစွာ တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဝင်များ မဟုတ်ကြောင်း ဖယ်ထုတ်နှိုင်ခခြင်းဖြစ်တေ။
  • ယင်းက တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကို တရုတ်(Chinese) နန့် တိဗက်-ကရင်(Tibeto-Karen) ဆိုပနာ အဓိက အကိုင်းကြီး နှစ်ခု ခွဲခြားခပြီးကေ၊ဒေအုပ်စုအောက်မာ ဗမာဘာသာစကားကိုထားဟိခရေ။

ခေတ်သစ် ဘာသာဗေဒမာ James Matisoff က Sino-Tibetan Etymological Dictionary and Thesaurus (STEDT) စီမံကိန်းဖြင့် ရှီးဦးဘာသာစကား (Proto-Sino-Tibetan) ကို ပြန်ပနာဖော်ထုတ်ခရေမှ -

  • တရုတ်ဘာသာစကား (Sinitic) နန့် တိဗက်-ဗမာ (Tibeto-Burman) ရို့စွာ တူညီရေ ဘိုးဘွားဘာသာစကားတခုတည်းမှ ဆင်းသက်လာကြောင်း နနောင်းစွာ သက်သီပြခရေ။

ဂုချိန်ခါ ပညာသျှင်တချို့ (နမူနာ- George van Driem) က "Sino-Tibetan" နာမည်အစား "Trans-Himalayan"ဟု ခေါ်ဆိုဖို့ အဆိုပြုကတ်တေ။ ဒေယူဆချက်အရ တရုတ်ဘာသာစကားစွာ သီးသန့်အကိုင်းတခုမဟုတ်ဘဲ တိဗက်-ဗမာ အကိုင်းအခက်တိထဲက တခုရာဖြစ်တေဟု ယူဆကတ်တေ။

လက်ဟိမာ အများစုက တရုတ်-တိဗက် မိသားစုကို အောက်ပါအတိုင်း အခြီခံခွဲခြာထားစွာ -

အုပ်စုနာမည် အဓိကဘာသာစကားတိ
Sinitic (တရုတ်နွယ်) မန်ဒရင်း၊ ကန်တုံ၊ ဝူ စရေ တရုတ်ဘာသာစကားစုတိ
Tibeto-Burman (တိဗက်-ဗမာ) ဗမာ၊ တိဗက်၊ ကရင်၊ ကချင် (ဂျိန်းဖော)၊ လီဆူ၊ နာဂ စသည်အားဖြင့်

တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများစွာ တရုတ်–တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစု ဧ့ ပင်မအခြီခံ အစိတ်အပိုင်းကြီးတခု ဖြစ်တေ။ ဒေလူမျိုးစုအဖွဲ့အစည်းအတွင်းမာ မြန်မာ (ဗမာ)၊ တိဗက်၊ နာဂ၊ လီဆူ၊ ကချင် နန့် ချင်း လူမျိုးတိအပြင် တခြားသော တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားပြော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများစွာ ပါဝင်ကတ်တေ။

သမိုင်းကြောင်းနန့် ဘာသာဗေဒဆိုင်ရေ သုတေသနပြုချက်တိအရ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင်ရို့၏ မူလအစပြုရာ မွီးရပ်မြီ စွာ တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း (ယူနန်ပြည်နယ်၊ စီချွမ်ပြည်နယ်)၊ တိဘက်ကုန်းပြင်မြင့် မြောက်ပိုင်း နန့် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းဒေသများ ဖြစ်ကြောင်း အများစုက လက်ခံယူဆကတ်တေ။[၅] ထိုဒေသတိကတဆင့် လူဦးရွီရွှိပြောင်းမှုတိ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ အဆင့်ဆင့် ခွဲဖြာထွက်လှာခရေမှ ဒေနိခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံအနောက်တောင်ပိုင်းနန့် အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှိမြောက်ပိုင်းဒေသတိအထိ ပျံ့နှံ့အခြီချလာခကတ်ခြင်း ဖြစ်တေ။

Sagart et al. ဧ့ မြေပုံ
Sagart et al. (၂၀၁၉) ဧ့ မြောက်တရုတ် (မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း) မွီးရပ်မြီ သီအိုရီမြေပုံ[၆]
van Driem ဧ့ မြေပုံ
Van Driem (၂၀၀၅) ဧ့ ဆီချွမ်/ဟိမဝန္တာအခြီပြု မွီးရပ်မြီ သီအိုရီမြေပုံ[၇]
Blench ဧ့ မြေပုံ
Blench (၂၀၀၉) ဧ့ အိန္ဒိယအရှိမြောက်ပိုင်းအခြီပြု သီအိုရီမြေပုံ[၈]

မနုဿဗေဒဆိုင်ရေ မျိုးရိုးဗီဇစစ်ဆီးချက်တိအရ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများမာ အချို့ Haplogroup များ ထင်ရှားစွာ တွိဟိရရေ။ ဖခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာရေ မျိုးရိုးဗီဇလိုင်း (Y-Chromosome DNA) မာ အဓိကအကျဆုံးတွိရရေ Haplogroup O-M175 စွာ အရှိအာသျှသားအများစုမာ တွိရလိ့ဟိရေ ဗီဇလိုင်းဖြစ်ပြီးကေ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးများမာလည်း အမြင့်မားဆုံး ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် တည်ဟိနိန်ရေ။[၉]

တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများအကြား မျိုးရိုးဗီဇအရ တူညီစွာ ချိတ်ဆက်နိန်ရေ ဘုံ Haplogroup (Shared Haplogroups) တိစွာ ယင်းရို့၏ သမိုင်းမတင်မီခေတ် ကနဦးအစပြုရာ တူညီမှုနန့် လူမျိုးစုအချင်းချင်း ရောနှောဆက်နွှယ်ခပုံတိကို ထင်ဟပ်နီစီရေ။[၁၀]

တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုအားလုံးနီးပါးကို တူညီစွာ ချိတ်ဆက်ပီးထားရေ အဓိက အကျဆုံးသော ဖခင်ဘက်မှ ဘုံဗီဇလိုင်းမာ Haplogroup O-M117 ဖြစ်တေ။ ဒေဗီဇလိုင်းစွာ တိဘက်မြင့်တန်းမာ နီထိုင်ကတ်သော တိဘက်လူမျိုးများ၊ မြီပြန့်နန့် တောင်တန်းဒေသများဟိ ဗမာ၊ ကချင်၊ ကရင်၊ ယီ နန့် နာဂ လူမျိုးများအကြားမာ သိသာထင်ယှားစွာ ဗဟိုပြုပနာ တူညီစွာ တွိဟိရရေ။[၁၁] ဒေဘုံဗီဇ တည်ဟိနီမှုက တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် ဘာသာစကားပြော လူမျိုးတိအားလုံးစွာ သမိုင်းဦးခေတ်က ကျောက်ခေတ်သစ်လယ်ယာစိုက်ပျိုးရီး (အထူးအနိန်နန့် လူး၊ ဆတ် စိုက်ပျိုးမှု) တိုးတက်လာရာ မြစ်ဝါမြစ်ဝှမ်း သို့မဟုတ် တရုတ်ပြည်အနောက်တောင်ပိုင်းဒေသမာ စုပေါင်းနီထိုင်ခကတ်ရေ "ဘုံဘိုးဘွားလိုင်း" တခုတည်းမှ ဆင်းသက်ခွဲဖြာလာခခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြနိန်ရေ။

မိခင်ဘက်မှ ဆင်းသက်လာရေ ဗီဇလိုင်းမာလည်း တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင်ရို့စွာ Haplogroup M9a နန့် G2a ဗီဇလိုင်းနှစ်ခုစလုံးကိုတွိရပြီ တိဘက်လူမျိုးတိနန့် မြန်မာနိုင်ငံအထဲဟိ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများ (နမူနာ- ဗမာနန့် ကချင်) အကြားမာ တူညီစွာ ဖြန့်ကြက်တည်ဟိနိန်ရေ ဘုံမိခင်မျိုးရိုးလိုင်းများ ဖြစ်ကတ်တေ။[၁၂]

မြန်မာနိုင်ငံအထဲဟိ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးတိစွာ မြောက်ဘက် ကုန်းပြင်မြင့်မာ နီထိုင်ဆဲဖြစ်ရေ တိဘက်လူမျိုးတိနန့် နှိုင်းယှဉ်ပါက အရှိတောင်အာသျှဧ့ မူလဗီဇတိနန့် ပိုပြီးကေထိစပ်ချိတ်ဆက်နီရေကို တွိရရေ။ ယင်းမာ တောင်ဘက်ကို ရွှိပြောင်းအခြီချလာရေအခါ ဒေသခံ မွန်-ခမာနွယ်ဝင်များ၊တိုင်-ရှမ်းများ နန့် ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာသွီးနှောရောယှက်ခခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီးကေ၊ ယင်းကို ယင်းရို့၏ အော်တိုဆုမ်းမား ဗီဇပုံစံများ (Autosomal DNA profiles) မာ အထင်ရှားဆုံး တွိမြင်နှိုင်ရေဗျာ။[၁၃]

တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးတိစွာ ကမ္ဘာ့အခြီအနီ အခက်ခဲဆုံးသော ကုန်းမြင့်ဒေသတိနန့် ရာသီဥတုများမာ ရေရှည်ရှင်သန်နှိုင်ဖို့အတွက် ထူးခြားဆန်းပြားသော ရုပ်ပိုင်းနန့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရေ မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှုတိ (Genetic Adaptations) ကို ပိုင်ဆိုင်ထားကတ်တေ။[၁၄]

EPAS1 နန့် EGLN1 (အောက်စီဂျင်နည်းပါးမှု ဒဏ်ခံဗီဇ)တိစွာ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် (အထူးအနိန်နန့် တိဘက်လူမျိုးများ) မာ ထင်ရှားဆုံးတွိရရေ ဗီဇပြောင်းလဲမှု ဖြစ်တေ။ သာမန်လူသားတိ အောက်စီဂျင်နည်းပါးသော အရပ်သို့ ရောက်ကေသွီးခဲခြင်း၊ လီလိုက်ခြင်းနန့် နှလုံးရောဂါ ဖြစ်ပွားနှိုင်ရေ်လည်း ဒေဗီဇပြောင်းလဲမှုကြောင့် ယင်းရို့စွာ သွီးတွင်း ဟေမိုဂလိုဘင် (Hemoglobin) ပမာဏကို ပုံမှန်အတိုင်း ထိန်းညှိပီးကာ ဖီးထွက်ဆိုးကျိုးမဟိဘဲ ကျမ္မာစွာ အသက်ရှူ ရှင်သန်နှိုင်ရေ။[၁၅] သုတေသနတိအရ ဒေ EPAS1 ဗီဇစွာ လွန်ခသော နှစ်ပေါင်းသောင်းချီက မျိုးသုဉ်းလားခရေ ရှေးဟောင်းလူသားမျိုးနွယ်စု ဒနီဆိုဗန် (Denisovans) ပါးကသွီးနှောမှုကတဆင့် ဆင်းသက်ရဟိခခြင်း ဖြစ်တေ။[၁၆]

MTHFR (အအီးဒဏ်နန့် ခရမ်းလွန်ရောင်ခြည်ဒဏ်ခံဗီဇ)မာ တိဗက်–ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးစုများမာ ဖောလစ်အက်ဆစ် (Folic Acid) စုပ်ယူမှုနန့် ဆဲလ်ဒီအန်အေ ပြုပျင်ခြင်းကို အားပီးရေ MTHFR ဗီဇပြောင်းလဲမှုတိ ထင်ရှားရေ။ ယင်းစွာ တောင်မြင့်ဒေသများဟိ ပြင်းထန်သော နီရောင်ခြည် (UV Radiation) ဒဏ်ကြောင့် အရီပြားကင်ဆာ မဖြစ်ပွားအောင် ကာကွယ်ပီးပိုင်၊ ခန္ဓာကိုယ်ဧ့ ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်ကို မြှင့်တင်ပီးခြင်းနန့် အအီးဒဏ်ကို အလွယ်ချေ ခံနိုင်ရည်ဟိစီရေ။[၁၇]

စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရေနန့် အာရုံကြောဆိုင်ရေ မျိုးဗီဇပြောင်းလဲမှုတိမာ ဝဏှောက်ဖွံ့ဖြိုးမှုနန့် စိတ်ဖိစီးမှုဒဏ်ခံဗီဇ (Neuro-Psychological Genes)စွာ တအောင့်လောက်က ပြုလုပ်ခသော မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရေ သုတေသနတိအရ တိဗက်-ဗမာနွယ်ဝင် လူမျိုးတိ၏သွီးလိုင်းမာ ဝဏှောက်နန့် အာရုံကြော ဆဲလ်များအကြား ဆက်သွယ်မှုကို အားကောင်းစီရေ ဗီဇအပြောင်းအလဲတချို့ကို ရှာဖွီတွိဟိခရေ။ အထူးအနိန်နန့် ဆိုးရွားပြင်းထန်သော ပတ်ဝန်းကျင်အခြီအနီများအောက်မာ စိတ်ဓာတ်ကျဆင်းမှုနန့် တုန်လှုပ်ခြောက်ခြားမှု (Anxiety and Depression) ကို ထိန်းချုပ်ပေးရေ Neurotransmitter စနစ်ဆိုင်ရေ ဗီဇအပြောင်းအလဲများ ပါဝင်ရေ။[၁၈]

ဒေအာရုံကြောဆိုင်ရေ ဗီဇပြောင်းလဲမှုတိစွာ ယင်းရို့အား သဘာဝဖီးအန္တရာယ်တိနန့် ဖိအားဒဏ်တိကို ရှိဆိုင်ရာမာ စိတ်ဓာတ်ကြံ့ခိုင်မှု (Mental Resilience) ကောင်းမွန်စီရား၊ ပတ်ဝန်းကျင်သစ်မာ အယင့်အယင် နိန်ပစ်ကျ လိုက်လျောညီထွေဖြစ်နိုင်စွမ်း (Strategic Autonomy) ဟိရေ အုပ်စုတိအဖြစ် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရေ စရိုက်လက္ခဏာကို ပုံဖော်ပီးခရေဟု ယူဆကတ်တေ။[၁၉]

တိဗက်-ဗမာစကားတိမာ သဒ္ဒါပုံစံတိစွာ အရာ အာသျှဘာသာတိနန့် နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ကေလေ့ ထူးခြားမှုဟိရေ။ အများအားဖြင့် SOV (ကတ္တား–ကံ–ကြိယာ) စာကြောင်းဖွဲ့စည်းပုံကို အသုံးပြုကတ်တေ။နမူနာ “ငါသူ့ကိုပြောရေ” ဆိုရေစာကြောင်းမာ “ငါ”စွာ ကတ္တားဖြစ်ပြီးကေ “သူ”စွာကံဖြစ်တေ “ပြောရေ၊ပြောရေ”စွာ ကြိယာဖြစ်တေ။ [၂၀] နမူနာအနိန်နန့်မြန်မာဘာသာစကားတွင် "ငါ သစ်သီး စားရေ။"၊ တိဗက်ဘာသာမာ "Nga za za yin" (ငါ သစ်သီး စားရေ) ။ နာဂဘာသာတိမာလည်း သဘောတူပုံစံတူစွာ မြန်မာ – "ငါဧ့ စာအုပ်"။ တိဗက် – "Nga’i deb" (ငါဧ့ စာအုပ်)။ ကချင် – "Nga ai kaw" (ငါဧ့ စာအုပ်)။

တိဗက်-ဗမာ အုပ်စုဝင်များ

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

တရုတ်-တိဗက် မိသားစုဧ့ အဓိက ဌာနခွဲတခုဖြစ်ရေ တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားတိကို အောက်ပါအတိုင်း အုပ်စုခွဲခြားနှိုင်ရေ -

အဓိက ဘာသာစကားအုပ်စုများ

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
  • တိဗက်အုပ်စု (Tibetic):
  • ပိုင်-ဗမာအုပ်စု (Lolo-Burmese):
  • ချင်း-ကူကီး-နာဂအုပ်စု (Kuki-Chin-Naga):
  • နုံအုပ်စု (Nungish):
  • Qiangic အုပ်စု:
    • Qiang၊ Pumi၊ Muya၊ Ersu (စီချွမ်ကုန်းမြင့်ဒေသသုံး)
  • Tani အုပ်စု:
    • Galo, Apatani, Nyishi (အာရုဏာချာပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ်သုံး)
  • အရာ ဟိမဝန္တာဒေသစုများ:
    • Bodic အုပ်စု: Tamang, Gurung, Magar, Thakali
    • Kiranti အုပ်စု: Rai များ (Bantawa, Chamling အစဟိစွာ)၊ Limbu
    • Newaric: Newar (Nepal Bhasa), Baram
    • အရာ: Lepcha, Dhimalic, Dhambojiya

ပြောဆိုသူဦးရေနန့် အခြီအနီ

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားတိ ပြန့်နှံ့တည်ဟိပုံပြမြေပုံ

"တိဗက်-ဗမာ" ဆိုရေ နာမည်စွာ ဒေအုပ်စုအထဲ ပြောဆိုသူ အများဆုံးဖြစ်ရေ ဗမာနန့် တိဗက်ဘာသာစကားနှစ်ခုကို အစွဲပြုပနာ မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်တေ။

ဘာသာစကားပြောဆိုသူဦးရေ (လှောက်မှန်းခြေ)အဓိကတည်နီရာ
ဗမာဘာသာစကား၃၅ သန်းကျော်မြန်မာနိုင်ငံ
ပိုင် (ယီ)၁၀ သန်းခန့်တရုတ်ပြည်တောင်ပိုင်း
တိဗက်ဘာသာစကား၈ သန်းကျော်တိဗက်ကုန်းမြင့်ဒေသ
အရာဘာသာစကားတိ၈ သန်းခန့်ဟိမဝန္တာနန့် အရှိတောင်အာသျှ
စုစုပေါင်း၆၁ သန်းခန့်

တိဗက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကား ပြောဆိုသူ စုစုပေါင်း ၆၁ သန်းနီးပါး ဟိရေအနက် ဗမာဘာသာစကား ပြောဆိုသူအရွီအတွက်စွာ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းကျော်ဖြင့် အများဆုံး ဖြစ်တေ။ တခြားသော ဘာသာစကား အများစုကတော့ခါ လူနည်းစု အဖွဲ့အစည်းငယ်တိအဖြစ်နန့်ရာ တည်ဟိကတ်တေ။

18 ရာစုအတွင်းမှာ ကျယ်ပြန့်သော စာပီအစိုင်အလာများဟိရေ ဘာသာစကားနှစ်ခု ဖြစ်ရေ တိဗက်နန့် ဗမာအကြား တူညီရေကို ပညာသျှင်မကန်မဝှန် သတိပြုမိခကတ်တေ။နောက်ရာစုနှစ်များမာ Brian Houghton Hodgson စွာ ဟိမဝန္တာတောင်တန်းတိနန့် အိန္ဒိယအရှိမြောက်ဘက်ဟိ ဘာသာစကားတိအကြောင်း အချက်အလက်များစွာကို စုဆောင်းခပြီးကေ လိ့လာခရေ အများစုကတော့ခါ တိဗက်နန့် ဗမာ ဘာသာစကား ရို့နန့် ဆက်စပ်မှုတိဟိကြောင်း သတိပြုမိပါလတ်တေ။ [၂၁]အချို့ အရှိတောင်အာသျှကုန်းမြင့်နန့် တရုတ်နိုင်ငံအနောက်တောင်ပိုင်းဟိ ဆက်စပ်ဘာသာစကားတိကို ဖော်ထုတ်နှိုင်ခရေ။"တိဗက်-ဗမာ" ဆိုရေနာမည်ကို 1856 ခုနှစ်မာ ပညာသျှင် James Logan မှ ပထမဆုံးအသုံးပြုခပြီး၊ကရင်ဘာသာစကားတိကိုလည်းထိုအဖွဲ့မာထည့်သွင်းခရေ။ [၂၂] [၂၃]Charles Forbes က မိသားစုစွာ Max Muller 's Turanian ဧ့ Gangetic နန့် Lohitic အကိုင်းအခက်တိကို ပေါင်းစည်းခြင်းအဖြစ် ရှုမြင်သုံးသပ်ခပြီးကေ ဆီးမိုက် ၊ "အာရီယန်" ( အင်ဒို-ဥရောပ ) နန့် တရုတ်ဘာသာစကားတိလွဲပြီးကေ Eurasian ဘာသာစကားတိအားလုံးပါဝင်ရေ ဧရာမမိသားစုကြီးဖြစ်တေ။ [၂၄]အိန္ဒိယဘာသာဗေဒစစ်တမ်း ဧ့ တတိယမြောက်အတွဲကို ဗြိတိသျှအိန္ဒိယဧ့ တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားတိ အကြောင်းရှင်းလင်းထားရေ။

ဂျာမန်လူမျိုး ဘာသာဗေဒပညာသျှင်၊ သမိုင်းပညာသျှင်၊ လူမျိုးရီးဆရာ Julius Klaproth က ဗမာ၊ တိဗက်နန့် တရုတ်အားလုံးမာ တူညီရေ အခြီခံ ဝေါဟာရတိကို မျှဝီကတ်တေ၊ ယကေလေ့ ထိုင်း ၊ မွန် နန့် ဗီယက်နမ်ရို့ စွာ အနည်းသျှေ ကွဲပြားကြောင်း ၁၈၂၃ ခုနှစ်မာ မှတ်ချက်ချခရေ။ [၂၅]1883 ခုနှစ်မာ Ernst Kuhn နန့် 1896 ခုနှစ် ဂျာမန် ဘာသာဗေဒပညာသျှင် August Conrady အပါအဝင် စာရီးဆရာမကန်မဝှန်စွာ တိဗက်-ဗမာ နန့် ထိုင်းတရုတ် ဆိုပနာ ကိုင်းဆက်နှစ်ခုပါဟိရေ "အင်ဒို-ချိုင်းနား" ဘာသာစကားမိသားစုကို ဖော်ပြခရေ။ [၂၅]တိုင် ဘာသာစကားတိကို တရုတ်နန့် မျှဝီထားရေ ဝေါဟာရနန့် typological features တိကို အခြီခံပနာ ထည့်သွင်းထားခပြီးJean Przyluski စွာ Sino-Tibétain (Sino-Tibetan) ဆိုရေ ဝေါဟာရကို Antoine Meillet နန့် Marcel Cohen 's Les Langues du Monde မာ 1924 ခုနှစ်မာ အဖွဲ့ဧ့အခန်းဂေါင်းစိုင်အဖြစ် မိတ်ဆက်ပီးခရေ။ [၂၆]

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်နောက်ပိုင်း အနောက်တိုင်းအကောင့်အများစုမာ တိုင် ဘာသာစကားတိကို တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားတိ မာမထည့်သွင်းကတ်တော့ကေလေ့ တရုတ်ဘာသာဗေဒပညာသျှင်မကန်မဝှန်က ယင်းရို့ကို ထည့်သွင်းထားဆဲဖြစ်တေ။၁၉၇၇ခုနှစ် မာ Li Fang-Kuei နန့် Laurent Sagart ရို့က တိုင်ဘာသာစကားတိ နန့် တရုတ်-တိဗက်ဘာသာစကားတိ အကြားမာ regular sound correspondences မဟိကြောင်း ပြသရေ။၁၉၉၀ကျော်ခုနှစ်များမာ တိုင်နန့် တရုတ်စကားအကြား အခြီခံဝေါဟာရတူညီမှုတိ မဟိကြောင်း၊ ဝေါဟာရတူမှုတိစွာ “loanwords” ဖြစ်ကြောင်း သက်သီပြထားရေ။[၂၇]တိဗက်-ဗမာ နန့် တရုတ်ရို့ကြား ဆက်စပ်မှုကို ဂုချိန်ခါ ဘာသာဗေဒ ပညာသျှင် အများစု က Roy Andrew Miller နန့် Christopher Beckwith ပိုင်ယှောင် လက်ခံထားရေ။ [၂၈] [၂၉] [၃၀]တအောင့်လောက်က စကားအက်မှုတိစွာ တရုတ်-တိဗက်ကို တရုတ်နန့် တိဗက်-ဗမာ အုပ်စုခွဲတိအဖြစ် အဆိုပြုထားခြင်းကြောင့်ဖြစ်တေ။ဒီခွဲခြားမှုစနစ်ဟာ Kuhn နန့် Conrady ရို့က ပထမဆုံးအနိန်နန့်တင်ပြခစွာဖြစ်ပြီးကေ၊ နောက်ပိုင်းမာလေ့သော့ Paul Benedict (1972) နန့် James Matisoff ရို့က ထပ်မံကျယ်ပြန့်အောင်တိုက်ပွဲလုပ်ခကေလေ့သော့ “Tibeto-Burman” ဆိုရေအုပ်စုစွာ သီးသန့်အုပ်စု တခုဖြစ်တေဆိုစွာကို သက်သီပြနိုင်ဖူးသိမ့်တာ မဟိပါ။ [၃၁]

တိဗက်-ဗမာဘာသာစကား အများစုစွာ လားလာရန်ခက်ခဲသော တောင်တန်းဒေသများမာ ပြောဆိုကတ်အတွက်နန့် ထိုဘာသာစကားတိကို လိ့လာရာမာ အခက်အခဲများဟိခရေ။ ထိုဘာသာစကားအများစုစွာ အရီးအသားစနစ်မဟိကြသိမ့်ပါ။အရာဘာသာစကားတိနန့်တိကျသောဆက်နွယ်မှုကို ဆုံးဖြတ်ရန်ထက် တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားကို ယေဘူယျအားဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ဖို့ပိုပြီးကေလွယ်ကူရေ။ [၃၁]ဘာသာစကား အုပ်စုခွဲ ဒါဇင်ပေါင်းများစွာဟိပြီးး ပြောဆိုသူသန်းပေါင်းများစွာဟိရေလည်း အချို့ တိဗက်-ဗမာအုပ်စုဝင်ဘာသာစကားတိစွာ ကွယ်ပျောက်လားဖို့ အန္တရာယ်နန့်ရှိဆိုင်ရမှုတိဟိရေ [၃၂]။ဒေအုပ်စုခွဲတိကို ဒေနီရာမာ ပထဝီဝင်အနိန်အထားအရ စစ်တမ်းကောက်ယူထားပါရေ။

အရှိတောင်အာသျှနန့် တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်း

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
မြန်မာ နိုင်ငံဧ့ ဘာသာစကား မိသားစုများ

တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားဧ့ တောင်ဘက်အကျဆုံးအုပ်စုဖြစ်ရေ ကရင်ဘာသာစကားတိကို မြန်မာ-ထိုင်းနယ်စပ် နှစ်ဖက်စလုံးမာ လူသုံးသန်း နီးပါးပြောဆိုကတ်ရေ။ ကရင်ဘာသာစကားစွာ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားတိ နန့် ဩစထြိုအေးရှားတ ဘာသာစကားတိ နန့် ထိတွိမှုကြောင့် ရည်ညွှန်းထားရေ ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ စကားလုံးအစီအစိုင်ဟိခြင်းမာ အရာတိဗက်-ဗမာဘာသာစကားတိ (Bai လွဲပြီးကေ) နန့် ကွဲပြားရေ။ [၃၃]

တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားအုပ်စုဧ့ အကျယ်ပြန့်ဆုံးသော ဘာသာစကားမာ ဗမာ ဘာသာစကားဖြစ်ပြီးကေ မြန်မာနိုင်ငံဧ့တရားဝင်ရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြစ် စံသတ်မှတ်ကာ မြန်မာဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူပေါင်း ၃၂ သန်းကျော်ဟိပြီးး ၁၂ ရာစုအစောပိုင်းကပင် စာပီအစိုင်အလာတခုဖြစ်တေ။ ဗမာဘာသာစကားစွာ မြန်မာနန့် ထိုင်း၊ လာအို၊ ဗီယက်နမ်၊ နန့် အနောက်တောင်တရုတ် ကုန်းမြင့်ရို့မာ ဘာသာစကား ၁၀၀ ခန့် ပြောဆိုရေ ဘာသာစကား 100 ခန့် ပါဝင်ရေ ပိုင်-ဗမာအုပ်စုမာပါဝင်ဗျယ်ဒေး အပြင်းအထန်လေ့လာပြီး ကောင်းစွာသတ်မှတ်ထားရေ အုပ်စုတခုဖြစ်တေ ။ အဓိကဘာသာစကားတိမာ ပိုင်နွယ် ဘာသာစကားတိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အနောက်ဘက် စီချွမ် နန့် ယူနန် မြောက်ပိုင်းမာ ပြောဆိုသူ နှစ်သန်း၊ အာခါဘာသာစကား နန့် ဟာနီဘာသာစကားတိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး ယူနန်တောင်ပိုင်း၊ မြန်မာအရှိပိုင်း၊ လာအိုနန့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံရို့မာ ပြောဆိုသူ နှစ်သန်းနန့် ယူနန်၊ မြန်မာမြောက်ပိုင်းနန့် ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းဟိ လီဆူ နန့် လားဟူ ရို့ဖြစ်တေ။ ပိုင် အုပ်စုခွဲဟိ ဘာသာစကားအားလုံးစွာ ဩစထြိုအေးရှားတဘာသာစကားဧ့ လွှမ်းမိုးမှုကို သိသိသာသာပြသရေ။ [၃၃]၁ ရာစုမာ တရုတ်အက္ခရာဖြင့် ရီးထားသော ပါလန် တေးခြင်းတိစွာ ပိုင်-ဗမာဘာသာစကားမှ စကားလုံးတိကို မှတ်တမ်းတင်ထားပုံရယား တရုတ်အစီအစိုင်ဖြင့် စီစိုင်ရေ။ [၃၄]

Language families of China, with Tibeto-Burman in orange[မှတ်စု ၁]

တရုတ်နိုင်ငံ အနောက်တောင်ပိုင်းဟိ တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကားတိစွာ ကာလတာရှည် တရုတ်ဧ့ လွှမ်းမိုးမှု ကြီးမားရေကြောင့် ဆက်နွယ်မှုကို ဆုံးဖြတ်ရန် ခက်ခဲစီရေ။ ယူနန်ပြည်နယ်မာ စကားပြောသူတသန်းဖြင့် ဘိုင်ဘာသာစကား စွာ စကားအက်ဖွယ်ဖြစ်ပြီးကေ အလုပ်သမားတချို့က တရုတ်ဘာသာစကားတိဧ့ ညီမ ဘာသာစကားဖြစ်တေဟု အကြံပြုကတ်တေ။ ယူနန်မြောက်ပိုင်းဟိ နာဇီဘာသာစကားကို ပိုင်-ဗမာနွယ်ဘာသာစကားတိ မာ ထည့်သွင်းလီ့ဟိကေလေ့ အရာပညာသျှင်တိက ယင်းကို အမျိုးအစားခွဲခြားမထားဘဲ ထားလိုကတ်တေ။ [၃၃] စီချွမ်ပြည်နယ် အနောက်မြောက်ပိုင်းဟိ တောင်ကုန်းတိစွာ ရှေးဟောင်းအင်္ဂါရပ်များစွာကို ထိန်းသိမ်းထားရေ Qiangic နန့် Rgyalrongic ဘာသာစကားအုပ်စုငယ်များနီထိုင်ရာ နီရာဖြစ်တေ။ တိဘက်-ဗမာဘာသာစကားတိမာ ဟူနန်၊ ဟူဖီး၊ ကွေ့ကျိုးနန့် ခြုံကင်းနယ်နိမိတ်ဟိ ဝူလင်တောင်တန်းများ မာ ပြောဆိုရေ Tujia စွာ အရှိဖက်အကျဆုံးဘာသာစကားဖြစ်တေ။

ပျူနန့်တန်ဂွတ်ပိုင် သမိုင်းဝင်ဘာသာစကားနှစ်ခုကိုလေ့ တိဗက်-ဗမာဟု ယူဆကတ်ကေလေ့ တိကျသောဆက်နွယ်မှုကို မသေချာပါ။ ပထမရာစုနှစ်တိက မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်းဟိ ပျူဘာသာစကားကို ဂုပတ္တအက္ခရာ ပုံစံတမျိုးဖြင့် ကမ္ပည်းစာတိမှ လူသိများရေ။ ၁၂ ရာစု တရုတ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းဟိ အနောက် Xia ဧ့ တန်ဂွတ်ဘာသာစကားကို တရုတ် တန်ဂတ်အက္ခရာ ဖြင့် ရီးသားထားရေ စာသားတိစွာဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားရေ။ [၃၃]

တိဗက်နန့် တောင်အာသျှ

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
လိမ္မော်ရောင်ဖြင့် တိဗက်-ဗမာနန့် တောင်အာသျှ ဘာသာစကား မိသားစုများ

Baltistan ၊ Ladakh ၊ နီပေါနိုင်ငံ ၊ ဆစ်ကင်ပြည်နယ် နန့် ဘူတန်နိုင်ငံ ဟိ တိဗက်ကုန်းပြင်မြင့် နန့် အိမ်နီးချင်းဒေသများမာ လူပေါင်း သျှစ်သန်းကျော်စွာ တိဗက်ဘာသာစကား များစွာကို ဆက်စပ်ပြောဆိုကတ်ရေ။ 8 ရာစုကနိန်စတင်ခရေ Classical Tibetan မာ ကျယ်ပြောလှသော စာပီတခုအဖြစ်ဟိခရေ။ တိဗက်ဘာသာစကားတိကို အများအားဖြင့် Bodish အုပ်စုအဖြစ် ဘူတန်နန့် အရုဏာရှယ်ပါရာဒေ့ရှ် ရို့၏ ငယ်ရေ အရှိ Bodish ဘာသာစကားတိ ဖြင့် အုပ်စုဖွဲ့ထားရေ။

ဟိမဝန္တာတောင်ဘက် တောင်စောင်းများမာလည်း တိဗက်-ဗမာ ဘာသာစကား မကန်မဝှန်ကို ပြောဆိုကတ်ရေ။ဖော်ထုတ်နှိုင်သော အရွယ်အစားရုတ်မားသောအုပ်စုတိမာ ဟိမာရှယ်ပရာဒေ့ရှ် နန့် နီပေါနိုင်ငံရို့၏ အနောက်ဟိမဝန္တာဘာသာစကားတိ ၊ Tamang တသန်းဟိရေ ဘာသာစကားတိအပါအဝင် အနောက်နီပေါဧ့ Tamangic ဘာသာစကားတိ နန့် နီပေါအရှိပိုင်း Kiranti ဘာသာစကားတိ ဖြစ်တေ။ကျန်အုပ်စုတိစွာ ငယ်ပြီး သီးသန့်ခွဲထားမှုတိဟိရေ။နီပေါအလယ်ပိုင်းဟိ နေဝါရီ ဘာသာစကား (Nepal Bhasa) မာ 12 ရာစုကနိန် စတင်ခရေ စပီကာနန့် စာပီပေါင်း တသန်းဟိပြီးး လူတသန်းနီးပါးစွာ Magaric ဘာသာစကားတိကို ပြောဆိုကတ်ကေလေ့ ကျန်ဘာသာစကားတိမာ ငယ်ရေ စကားပြောအသိုင်းအဝိုင်းတိဟိပါယင့်။နီပေါဟိ အရာအထီးကျန်တိနန့် အုပ်စုငယ်တိမာ Dura ၊ Raji-Raute ၊ Chepangic နန့် Dhimalish ရို့ဖြစ်တေ။Lepcha ကို နီပေါအရှိပိုင်းမှ ဘူတန်အနောက်ဘက်အထိ ဒေသတခုမာ ပြောဆိုကတ်ရေ။ [၃၅]ဘူတန်ဧ့ဘာသာစကားအများစုကတော့ခါ Bodish ဖြစ်ကေလေ့၊ 'Ole ("Black Mountain Monpa")၊ Lhokpu နန့် Gongduk နန့် Tshangla ဧ့ပိုပြီးကေကျယ်ပြောသောအသိုက်အဝန်းကြီးသုံးခုလည်းဟိရေ။ [၃၂]

တနိုင်းဘာသာစကားတိ ကို အရုဏာရှယ်ပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ် ဧ့ တိဗက်-ဗမာဘာသာစကားအများစုနန့် တိဗက်ဧ့ ကပ်ပြီးကေဒေသများ ပြောဆိုကတ်ရေ။ [၃၆]အရုဏာရှယ်ပရာဒေ့ရှ်ပြည်နယ် ဧ့ ကျန်ဟိရေ ဘာသာစကားတိစွာ Siangic ၊ Kho-Bwa (သို့မဟုတ် Kamengic)၊ Hruso ၊ Miju နန့် Digaro ဘာသာစကားတိ (သို့မဟုတ် Mishmic) အုပ်စုငယ်တိက ကွဲပြားပါရေ။ [၃၆]ဒေအုပ်စုတိစွာ တိဗက်-ဗမာ ဝေါဟာရအနည်းသျှေနည်းပါးကတ်ရား၊ Bench နန့် Post ရို့စွာ တရုတ်-တိဗက်မာ ယင်းရို့၏ပါဝင်မှုကို စကားအက်ကတ်တေ။ [၃၇]

ဘာသာစကားမျိုးစုံနန့် အုပ်စုခွဲတိကို မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းမှ အိန္ဒိယနိုင်ငံ အရှိမြောက်ဘက်အထိ ကုန်းမြင့်များမာ တွိဟိရရေ။

မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းစွာ နုံဘာသာစကားတိ အုပ်စုငယ်အပြင် Jingpho-Luish ဘာသာစကားတိဖြစ်ရေ Jingpho-Luish ဘာသာစကားတိ နီထိုင်ရာ နီရာဖြစ်တေ။Brahmaputran သို့မဟုတ် Sal ဘာသာစကားတိမာ အနည်းဆုံး Boro-Garo နန့် Konyak ဘာသာစကားတိ ပါဝင်ဗျယ်ဒေး အိန္ဒိယပြည်နယ်တိကတဆင့် နာဂလန်ပြည်နယ် ၊ မေဃာလယပြည်နယ် နန့် တြိပူရပြည်နယ် ရို့ကို ဖြတ်ပနာ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းမှ ကျယ်ပြန့်သော ဒေသမာ ပြောဆိုကတ်ပြီး Jingpho-Luish အဖွဲ့မာ ပါဝင်ရေဟု ယူဆလိဟိရေ။ [၃၃] [၃၆]

နာဂလန်း ၊ မဏိပူရ နန့် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ဘက်ဟိ ကုန်းမြင့်ဒေသတိစွာ Ao ၊ Angami-Pochuri ၊ Tangkhulic နန့် Zeme ဘာသာစကားအုပ်စုငယ်တိအပြင် ကာဘီဘာသာစကား ဖြင့် နီထိုင်ကတ်ရေ။ပြောဆိုသူ ၁.၄ သန်းဟိရေ မဏိပူရပြည်နယ်ဧ့ အဓိကဘာသာစကားဖြစ်ရေ ကရေးဘာသာစကား စွာ တခါတရီမာ ကူကီးချင်းဘာသာစကား ၅၀ သို့မဟုတ် မီဇိုရမ်ပြည်နယ် နန့် မြန်မာနိုင်ငံ ချင်းပြည်နယ် ရို့မာ ပြောဆိုနိကတ်ပါရေ။

မရူဘာသာစကားကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နန့် မြန်မာကြား စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသဟိ လူတစုက ပြောဆိုကတ်ရေ။ [၃၃] [၃၆]

  1. ↑ Thurgood, G., & LaPolla, R. J. (2003). The Sino-Tibetan Languages. Routledge.
  2. ↑ Zhang, H., et al. (2020). "Phylogenetic evidence for the origin and expansion of Sino-Tibetan languages". Nature, 583(7817).
  3. ↑ Sagart, L., et al. (2019). "Dated language phylogenies shed light on the ancestry of Sino-Tibetan languages". PNAS, 116(21).
  4. ↑ Wang, C. C., et al. (2021). "Genomic insights into the formation of human populations in East Asia". Nature, 591(7849).
  5. ↑ Van Driem, George (2001). Languages of the Himalayas: An Ethnolinguistic Handbook of the Greater Himalayan Region. Leiden: Brill.
  6. ↑ Sagart et al. (2019), pp. 10319–10320.
  7. ↑ van Driem (2005), pp. 94–97.
  8. ↑ NE Indian languages and the origin of Sino-Tibetan (2010)။ 27 May 2025 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 2021-10-28 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
  9. ↑ Karmin, Monika et al. (2015). "A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture". Genome Research.
  10. ↑ Su, Bing et al. (2000). "Y-Chromosome Evidence for a Northward Migration of Modern Humans into East Asia during the Last Ice Age". American Journal of Human Genetics.
  11. ↑ Li, Hui et al. (2008). "Paternal Heritage of Discovery: Y-chromosomal evidence of Han-Tibetan divergence". Annals of Human Genetics.
  12. ↑ Wen, Bo et al. (2004). "Genetic evidence supports the Kazakh and Tibeto-Burman connection". Molecular Biology and Evolution.
  13. ↑ Kutanan, Wibhu et al. (2018). "Asymmetric maternal and paternal genetic histories of Tibeto-Burman speaking groups". Scientific Reports.
  14. ↑ Simonson, T. S., et al. (2010). "Genetic evidence for high-altitude adaptation in Tibetans". Science, 329(5987), 72-75.
  15. ↑ Yi, X., et al. (2010). "Sequencing of 50 human exomes reveals adaptation to high altitude". Science, 329(5987), 75-78.
  16. ↑ Huerta-Sánchez, E., et al. (2014). "Altitude adaptation in Tibetans caused by introgression of Denisovan-like DNA". Nature, 512(7513), 194-197.
  17. ↑ Yang, J., et al. (2017). "High-altitude adaptation of Tibetan MTHFR gene polymorphisms". Scientific Reports.
  18. ↑ Zheng, W., et al. (2023). "Genome-wide evolutionary analysis reveals neurological and psychological adaptations in high-altitude populations". Molecular Biology and Evolution.
  19. ↑ Kutanan, W., et al. (2021). "The genetic and psychological matrix of Tibeto-Burman populations". Human Genetics.
  20. ↑ Bradley (1997); Matisoff (2003); Thurgood & LaPolla (2003)
  21. ↑ Hodgson (1853).
  22. ↑ Logan (1856).
  23. ↑ Logan (1858).
  24. ↑ Forbes (1878).
  25. 1 2 van Driem (2001).
  26. ↑ Sapir (1925).
  27. ↑ Ethnologue Tai–Kadai family tree။
  28. ↑ Miller (1974).
  29. ↑ Beckwith (1996).
  30. ↑ Beckwith (2002).
  31. 1 2 Handel (2008).
  32. 1 2 van Driem (2011a).
  33. 1 2 3 4 5 6 Thurgood (2003).
  34. ↑ Coblin (1979).
  35. ↑ van Driem (2007).
  36. 1 2 3 4 Burling (2003).
  37. ↑ Blench & Post (2011).
  1. ↑ Source: United States Central Intelligence Agency, 1983. The map shows the distribution of ethnolinguistic groups according to the historical majority ethnic groups by region. Note this is different from the current distribution due to ongoing internal migration and assimilation.
အထောက်အထား အမှား- <ref> tags exist for a group named "မှတ်စု", but no corresponding <references group="မှတ်စု"/> tag was found.