Jump to content

တော်လှန်ရီး

ဝီကီးပီးဒီးယား က

ဒေသင်္ခါရလောကမာ မြင်မြင်သမျှ‌သော သက်ဟိသက်မဲ့ ဟူသမျှရို့စွာ ‌နိစိုင်နန့်အမျှ ‌ပြောင်းလဲဗျာယ်ဟိကတ်တေ။ ထို ‌ပြောင်းလဲ‌ရေ သ‌ဘောကို ဆင်ခြင်ကြံဆကတ်တေ သိပ္ပံပညာသျှင် ရို့စွာ ထိုထို‌သော သဘာဝတ္ထ‌ပြောင်းလဲမှုရို့ကို ဆင့်ကဲဖြစ် ခြင်းဆိုရေ အီ‌ဗော်လျူရှင်နန့် ဆင့်ကဲဖြစ်ရေ သ‌ဘောကို ‌ကျော်လွန်ပြီးကေ တမုဟုတ်ခြင်း ‌ပြောင်းလဲခြင်းဆိုရေ ရီ‌ဗော်လျူ ရှင်ဆိုပနာ နှစ်မျိုးခွဲခြားပြကတ်ကုန်ရေ။ ဆိုခပြီးကေ‌သော သက်ဟိ သက်မဲ့ ရုပ်ဝထုရို့၏ ‌ပြောင်းလဲမှုနန့် ယင်းနည်းပိုင်စွာ လူ့‌ဘောင် အဖွဲ့ အစည်းမာလည်း ‌ပြောင်းလဲမှုသ‌ဘောတရားရို့ ဟိကတ်ကုန် ရေ။ ထို‌ပြောင်းလဲမှုရို့စွာ လူမှု‌ရီး‌ပြောင်းလဲမှု များဖြစ် ရေ။ လူမှု‌ရီး ‌ပြောင်းလဲမှုမာလည်း ဆင့်ကဲဖြစ်ခြင်းဆိုရေ အီ‌ဗော်လျူရှင်နန့် တမုဟုတ်ခြင်း ‌ပြောင်းလဲခြင်းဆိုရေ ရီ‌ဗော် လျူရှင်လို့ ဟိရေ။ ထိုရီ‌ဗော်လျူရှင်ဆိုရေ ‌ဝေါဟာရကို ရခိုင်ဘာသာနန့် ဂုချိန်ခါ ‌တော်လှန်‌ရီးလို့ ‌ခေါ်‌ဝေါ်ကတ်တေ။

‌တော်လှန်‌ရီးရေ နိုင်ငံ‌ရီးသ‌ဘောလည်း သက်‌ရောက်နိုင် ရေ။ လူမှု‌ရီးသ‌ဘောလည်း သက်‌ရောက်နှိုင်ရေ။ နိုင်ငံ‌ရီး သ‌ဘောသက်‌ရောက်ရေအခါ အုပ်ချုပ်သူကိုယင်း၊ အုပ်ချုပ်‌ရီး အသွင်သဏ္ဌာန်ကိုယင်း အကြမ်းဘက်ကာ တမုဟုတ်ခြင်း‌ပြောင်း လဲ‌ပေးခြင်းဖြစ်တေ။ လူ‌ဟောင်း၊ စံနစ်‌ဟောင်းကို လူသစ်၊ စံနစ်သစ်ဖြင့် အစားထိုးခြင်းသ‌ဘောဖြစ်တေ။ အကြမ်းဘက်သည် ဟူရာမာ အကြမ်းဘက်ခြင်းစွာ အဓိကပင် မဟုတ်‌ကေလေ့ ‌ယေဘုယျအနိန်နန့်ကား ‌တော်လှန်‌ရီးရေ အဂင်္ါတရပ်ကဲ့ သို့ဟိ ‌ချေရေ။ လူမှု‌ရီးသ‌ဘော သက်‌ရောက်ရေအခါမှကား လူ့‌လောက၏ စီးပွား‌ရီးအ‌ဆောက် အအုံကြီးမာ အရင်းအမြစ် ကစပနာ တမုဟုတ်ခြင်း ပြုပျင်‌ပြောင်းလဲ‌ပီးမှုတိကို ဆိုလို‌ပေ ရေ။ ယင်းပိုင်‌သော လူမှု‌တော်လှန်‌ရီးတိစွာ နိုင်ငံ‌ရီး ‌တော်လှန်‌ရီးတိကဲ့သို့ အကြမ်းနည်းအားဖြင့်လည်း ‌ပေါ်‌ပေါက် လာနှိုင်ရေ။ ဗြိတိန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းမာပိုင် ‌အီးချမ်းငြိမ်သက် စွာ တဆတ်ဆတ် ‌ပေါ်‌ပေါက်လာနှိုင်ရေ။

၁ရ၈၉ ခုနှစ် ပြင်သစ်‌တော်လှန်‌ရီးရေ အဓိက အားဖြင့် နိုင်ငံ‌ရီး‌တော်လှန်‌ရီးဖြစ်ရေလို့ဆိုနှိုင်လို့ ၁၉၁ရ ခုနှစ် ရုရှ‌တော်လှန်‌ရီးကတ်ီးသည် အဓိကကတော့ခါ လူမှု‌တော် လှန်‌ရီးဖြစ်ရေလို့ ဆိုနှိုင်‌လီရေ။ ယေရာလေ့ စင်စစ်အားဖြင့် ယင်းပိုင် တရားသီ ပိုင်းခြားကန့်သတ်ရန်မာ မဖြစ်နှိုင်‌ပါ၊၊

အဇာ‌ကြောင့်ဆို‌သော် နိုင်ငံ‌ရီး ‌တော်လှန်‌ရီးများမာ အများအားဖြင့် လူမှု‌ရီးဖြင့် စီးပွာ‌ရီးဆိုင်ရာ အ‌ကြောင်း ရင်းများ ဟိ‌နီတတ်ပြီးကေ လူမှု‌တော်လှန်‌ရီးတိစွာလည်း ‌ယေဘုယျအနိန်နန့် အုပ်ချုပ်‌ရီးအသွင်သဏ္ဌာန် အသစ်တည် ‌ထောင်ခြင်းနန့် စခန်းသိမ်းတတ်‌သော‌ကြောင့် ဖြစ်‌လီရေ။

အကယ်တန္တိ တိုင်းပြည် နှစ်ပြည်ဟိ အညှဉ်းပန်းခံ အစိတ်အပိုင်း နန့် မ‌ကျေမနပ်ဖြစ်‌နေ‌သော အစိတ်အပိုင်းတိစွာ ယင်းရို့၏ နစ်နာချက်တိကို ထင်ရှားသိသာ‌အောင်ပြုဖို့အတွက်ယင်း၊ ‌အေး ချမ်းစွာ ထိုနစ်နာချက်တိကို ပြုပျင်‌ပီးဖို့အတွက်ယင်း၊ တရား ဝင်နည်းလမ်းမဟိခကေ ‌တော်လှန်‌ရီးရေ ဗြုန်းခနဲ ‌ပေါ် ‌ပေါက်လာဦးမည် မဟုတ်‌သိမ့်ဘဲ ကြန့်ကြာ‌နီဦးသိမ့်မည် ဖြစ်‌သော် လည်း ‌ပေါ်‌ပေါက်လာရေ အခါမှကား ပြင်သစ်နိုင်ငံနန့် ရုရှနိုင်ငံရို့မာပိုင် အကြမ်းဘက်မှု၊ ‌သွီးထွက်သံယိုမှုတိ ပါလာစွာမာ ‌သေချာ‌လီရေ။ အင်အား‌တောင့်တင်း‌ရေ လူလတ်တန်းစားဟိပြီးကေ၊ လူထုကိုတက်စားပြု‌သော အစိုင်အလာ မျိုးလည်းဟိ‌သော ဂရိတ်ဗြိတိန်ပိုင်‌သော နိုင်ငံမျိုးမာ ‌တော် လှန်‌ရီး လှုပ်ယှားမှုသည် ခပ်‌စော‌စောပင် ‌ပေါ်‌ပေါက်လာနိုင် ‌ကေလေ့၊ တိုက်ခိုက်မှု လုံးဝမဟိဘဲ ‌အီးချမ်းငြိမ်သက်စွာ ပင်ပြီး‌မြောက်‌အောင်မြင်နိုင်‌လီရေ။ ဥဒါဟရုဏ်တိမာ ၁၆၈၈ ခုနှစ် ‌သွေး‌မြေမကျ ‌တော်လှန်မှုနန့် စက်မှုလက်မှု အ‌ရီးပုံရို့ဖြစ်တေ။

၁၉ ရာစုနှစ်သည် ‌တော်လှန်‌ရီးရာစုနှစ်ဟု ‌ခေါ်ဆိုနှိုင်‌ပေ ရေ။ ဇာဥ‌ရောပနိုင်ငံမျှ ‌တော်လှန်‌ရီးသ‌ဘောတရား တိ၏ စက်ရိပ်နန့် လုံးလုံးလျားလျား မကင်းခ‌ချေ။ ၁၈ ရာစု နှစ် ‌နောက်ပိုင်းမာ ‌ပေါ်‌ပေါက်ခရေ ပြင်သစ်‌တော်လှန်‌ရီး ကြီးရေ ဥ‌ရောပတတိုက်လုံးမာ အကြီးအကျယ် အကျိုး သက်‌ရောက်‌စီခ‌လီရေ။ ‌တော်လှန်‌ရီးစာ‌ပေတိလေ့ အထူးတွင်ကျယ်ခ၏။

၁၈၄၈ ခုနှစ်မာ ပြင်သစ်ဘုရင် လူဝီဖိလစ်အား နန်းစွန့်ရ ‌အောင် ပြုစွမ်းနှိုင်ရေအထိ ‌အောင်မြင်ခ‌သော ‌တော်လှန်‌ရီး တရပ် ပါရစ်မြို့မာ ‌ပေါ်‌ပေါက်ခရေမှ နိုင်ငံအများမာလည်း ‌တော်လှန်‌ရီးများ ‌ပေါ်‌ပေါက်ခ‌လီရေ။

ယင်းစွာ ‌တော်လှန်‌ရီးများ‌ကြောင့် ဩစတြီးယား-ဟန်‌ဂေရီ နိုင်ငံမာပိုင် ‌တော်လှန်‌ရီးဖြစ်ပွားရာ နိုင်ငံတိုင်းမာ ပြည်မား စစ်ပွဲများမဖြစ်ပွားခ‌ပါ၊၊ ယေရာလေ့ လူထုဆူပူလှုပ်ယှားမှု၊ လူထု အကြမ်းဘက်မှုတိကား ဟိခစွာ ဖြစ်‌လီရေ။ ဂျာမနီမာ ဗစ်ဇမတ်‌ခေါင်း‌ဆောင်ပနာယင်း၊ အီတလီမာ ဂယ်ရီ‌ဗောဒီးနန့် ကဗူး ရို့‌ခေါင်း‌ဆောင်ပနာယင်း ‌တော်လှန်‌ရီးအစိတ်အပိုင်းတိကို အမျိုး သားစည်းလုံး‌ရီးအတွက် လှုပ်ယှားမှုတိအဖြစ်သို့ ‌နောက်ဆုံးမာ ‌ပြောင်းလဲ‌ပီးခ၏။

ဩစတြီးယားနိုင်ငံမာ ဟက်စဗတ် ဧကရာဇ်တိစွာယင်း၊ ရုရှ နိုင်ငံမာ ဇာဧကရာဇ်ဘုရင်တိစွာယင်း ‌တော်လှန်‌ရီးအစိတ် အပိုင်းတိကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် နှိမ်နှင်းခ‌လီရေ။ ယေရာလေ့ ရုရှနိုင်ငံမာ ၁၉၁ရ ခုနှစ်မာ ပိုပြီးကေပြင်းထန်စွာ တဖန် ပြန်ပနာ ‌ပေါ်‌ပေါက်ခလို့ ဇာဘုရင်တိ၏ အုပ်ချုပ်‌ရီးကို အမြစ်ပြုတ်‌အောင် ဖယ်ယှားသုတ်သင်နှိုင်ခ‌လီရေ။

ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအထဲက ဂျာမန်ရို့လက်‌အောက် ‌ရောက်ခရရေ ဥ‌ရောပနိုင်ငံများမာ ဖက်ဆစ် ဂျာမန် ‌တော်လှန်‌ရီးများ ‌ပေါ်‌ပေါက်ခယင့်နည်းတူ ဂျပန်ရို့၏ လက်‌အောက်ကို ကျ‌ရောက်ခရ‌သော မြန်မာနိုင်ငံအဝင်အပါ အာသျှနိုင်ငံများမာလည်း ဖက်ဆစ်ဂျပန်‌တော်လှန်‌ရီးများ ‌ပေါ်‌ပေါက်ခ‌လီရေ။

မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ (၅)