Jump to content

နိုင်ငံရီး

ဝီကီးပီးဒီးယား က

နိုင်ငံရီး (ရှီးဟောင်းဂရိဘာသာစကားအရ: Πολιτικά ၊ အသံထွက် - politiká (ပေါ်လက်တခါ) ၊ အဓိပ္ပါယ် - "မြို့တိ၏ အရီး" ဖြစ်တေ။ အဖွဲ့အစည်းများအထဲ ဆုံးဖြတ်ချက်တိ ပြုလုပ်ခြင်း တနည်း ရင်းမြစ်အင်အား (သို့) ရာထူးဂုဏ် ခွဲဝီခြင်းပိုင် တဦးတယောက်ချင်းစီကြား အာဏာဆက်နွှယ်ပုံတိနန့် ပတ်သက်ရေ လုပ်ဆောင်မှုတိ ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးနန့် အစိုးရရို့ကို လိလာရေ လူမှုသိပ္ပံဘာသာခွဲတခုကို နိုင်ငံရီးသိပ္ပံဟု ရည်ညွှန်းရေ။

နိုင်ငံရီးကို စနစ်တကျ စတင်လိလာသူတိစွာ ဂရိဒဿနပညာသျှင်တိ ဖြစ်ကတ်တေ။ နိုင်ငံရီးသည်လူ့အဖွဲ့အစည်းနန့် ဆုံးဖြတ်တေ လမ်းစဉ်ဖြစ်တေ။ ဒေအသုံးအနှုန်းစွာ ယေဘူယျအားဖြင့် နိုင်ငံအစိုးရတိ၏ လုပ်ငန်းရပ်တိကို ဆိုလိုရေ အပြင် လူသားအချင်းအချင်း ဆက်နွှယ်မှု၊ ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းမှု၊ ပညာသင်ကြားမှုနန့် ဘာသာရီး ဆိုင်ရာ လူမှုပတ်ဝန်းကျင် ကိစ္စရပ် တိလေ့ ပါဝင်ပတ်သက်ရေ။ နိုင်ငံတနိုင်ငံ၏ အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းတိုးတက်မှု၊ ရေရှည်တည်တံ့မှုနန့်ငြိမ်းချမ်းသာယာရီးရို့ကို ခြုံငုံဆောင်ရွက်ခြင်းကိုနိုင်ငံရီးဟုသတ်မှတ်ရေ။ နိုင်ငံရီးမာ မျှတသောသဖောထားဟိဖို့ အထူးလိုအပ်တေ။ မုန်းခြင်း၊ ချစ်ခြင်း၊ ပါတီစွဲ၊ လူစွဲကင်းပြီးကေ နိုင်ငံ့ကောင်းကျိုးအတွက် ဆောင်ရွက်သင့်စွာတိကိုပြတ်သားစွာဆောင်ရွက်ဖို့လိုအပ်ရေ။ နိုင်ငံရီးမာ

၁။ အမျိုးသားနိုင်ငံရီး

၂။ ပါတီနိုင်ငံရီး ဆိုပနာအကျိုင်းမှတ်သားအပ်တေ။ (စာဟောင်း)

ယင်းကို သဘောတူညှိနှိုင်းခြင်းနန့် ဒရူးဗရူးမဖြစ်စီသော[၁] "နိုင်ငံ‌ရီးဖြီရှင်းချက်"နန့် ဆက်စပ်လို့ပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ တနည်း "အစိုးရရို့၏ သိပ္ပံ(သို့)အနုပညာ" ဆိုပနာ လက်တွိသရုပ်ဖော်ခြင်း ပင်ဖြစ်ဖြစ် အပြုသဘော(အကောင်းသဘော) နန့် အသုံးပြုတတ်ကေလေ့ အပျက်သဘောဆောင်သော(ဆန့်ကျင်ဘက်သဘော) ဂယက်အနက်ကို (မပါဝင်ရေ ရည်ရွယ်ချက် ၊ အလုပ် [ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ] )များရေအားဖြင့် ဖြစ်လားစီတတ်သည် ။[၂]ဥပမာအနိန်နန့် ဖျက်သိမ်းရီးဝါဒီ Wendell Phillips က "ကျန်ုပ်ရို့စွာ နိုင်ငံရီးနန့် မကဇာပ် ၊ ကျွန်စနစ် ဆန့်ကျင်ရီးဆိုစွာ ကျန်ုပ်ရို့ကြားမာ ရော်တိရော်ရော်သဘောမျိုး မဟုတ်"ဟု ကြေညာခရေ။[၃] ယင်းအပေါ် အမြင်သဖောထားကို နည်းမျိုးစုံနန့် သတ်မှတ်ရှုမြင်ကတ်ပြီး မတူညီရေ ခြည်းကပ်မှု(ကြိုးပမ်းအကောင်အထည်ဖော်မှု)တိစွာ ယင်းကို ကျယ်ပြန့်စွာ (တနည်း) အကန့်အသတ်ဖြင့် ၊ လက်တွိသဘောကျကျ (တနည်း) စံဥပမာနန့်အညီ ဇာမျိုးဇာပိုင် အသုံးပြုသင့်စွာနန့် ထိပ်တိုက်တွေ့ခြင်း (တနည်း) ပူးတွဲလုပ်ဆောင်ခြင်းမာ ယင်းအတွက် ဇာချင့်က ပိုအရေးပါရေ အစဟိစွာရို့ကြောင့် အခြီခံသဘောအားဖြင့် မတူညီရေ အမြင်များ ဟိရေ။

တယောက်ယောက်၏ နိုင်ငံရီးအမြင်ကို လူထုကြားမာ ဆော်ဩဖြန့်ဝီခြင်း ၊ အခြားသော နိုင်ငံရီးအကြောင်းအရာတိနန့် ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်း ၊ ဥပဒေပြုခြင်း နန့် ပြိုင်ဘက်ကို ပဋိပက္ခပြုခြင်းပိုင်ယှောင် အကြောင်းကိစ္စများမာ အင်အားကို အသုံးပြုခြင်းရို့ ပါဝင်ရေ များစွာသော နည်းလမ်းတိကို နိုင်ငံ‌ရီးမာ အသုံးပြုခကတ်တေ။[၄][၅][၆][၇][၈] နိုင်ငံရီးကို ရိုးရာလူ့အဖွဲ့အစည်းအထဲက မျိုးနွယ်စုများနန့် လူမျိုးနွယ်စုတိကဲ့သို့ ကျယ်ပြန့်သော လူမှုအဆင့်အတန်းတခုအထိကပင် ဒေနိခေတ် ‌ဒေသအစိုးရများ ၊ ကုမ္ပဏီများ နန့် အချုပ်အခြာနန့် နိုင်ငံတိအတွက် အခြီခံဥပ‌ဒေတိက နိုင်ငံတကာအဆင့်အထိ အသုံးပြုရေ။ ဒေနိခေတ် နိုင်ငံများမာ လူရို့သည် သူရို့၏အမြင်တိကို ဖော်ပြဖို့ များရေအားဖြင့် နိုင်ငံရီးပါတီတိကို တည်ထောင်ကတ်တေ။ ပါတီ၏အဖွဲ့ဝင်တိစွာ ဉပဒေ နန့် ဦးဆောင်သူ အပြောင်းအလဲတိကို ထောက်ပံ့ဖို့ များစွာသော ကိစ္စများနန့် သဘောတူညီချက်တိအတွက် အခြီအနီတခုထားဖို့ သဘောတူကတ်တေ [ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ကြီးမားစွာဟိရေ] ။ ‌ရွီးကောက်ပွဲတခုသည် မတူညီရေပါတီတိကြား ပြိုင်ဆိုင်ခြင်း ဖြစ်တေ။

နိုင်ငံရီးစနစ်တခုစွာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းတခုအထဲ လက်ခံနှိုင်သော နိုင်ငံရီးနည်းလမ်းတိကို သတ်မှတ်ရေ အခြီခံဘောင်တခုဖြစ်တေ။ နိင်ငံရီးအတွေးအခေါ်၏ သမိုင်းကို ‌ရှီးပဝေသဏီခေတ်သို့ နောက်ကြောင်းလိုက်ကေ အနောက်အရပ်မာ ပလေးတိုး၏ သမ္မတနိုင်ငံ နန့် အရစ္စတိုရေ၏ နိုင်ငံရီး ၊ အရှိအရပ်မာ ကွန်ဖြူးရှပ်၏ နိုင်ငံရီးစာမူတိနန့် စာဏကျ၏ အာသသျှသရ နန့် စာဏကျနီတိ ရို့ ပါဝင်ရေ ။[၉]

အိန်းဂလိချ်စကား politics (နိုင်ငံရီး)သည် အရစ္စတိုရေ၏ ဂရိ politiká စကားလုံး (Πολιτικά, 'မြို့တိ၏ အရီးကိစ္စ')ကို မိတ်ဆက်ပီးသော ဂန္ထဝင်အလုပ်၏ နာမည် Politiká ကို အခြီခံသည် ။ ၁၅ ရာစုလယ်မာ အရစ္စတိုရေ၏ ထိုအရီးအသားကို ခေတ်ဦး မော်ဒန်အိန်းဂလိချ်စာ(ဒေနိခေတ် အဂႅလိပ်စာ၏ အစ)မာ Polettiques [sic][၁၀][၁၁] အဖြစ် သုံးနှုန်းဖော်ပြခပြီး နောက်ပိုင်းမော်ဒန်အိန်းဂလိချ်စာမာ Politics ဖြစ်လာခရေ ။

ဧကဝုစ်စကားလုံး politic ကို အိန်းဂလိချ်စကားတွင် ၁၄၃၀ခုနှစ်က ပထမဆုံးအသုံးပြုခပြီး အလယ်ခေတ် ပြင်သစ်စကားလုံး politique မှ ဆင်းသက်လာကာ ဂရိစကား πολίτης (polites, 'နိုင်ငံသား')နန့် πόλις (polis, 'မြို့')[၁၂]မှ လာရေ πολιτικός (politikos)အား လက်တင်စကား ပြောင်းလဲခြင်းမှ ဖြစ်လှာသော politicus [၁၃]ကို ယူထားခြင်းဖြစ်တေ။

အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ချက်တိ

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
  • Harold Lasswell ၏ အမြင်မာ နိုင်ငံရီးဆိုစွာမှာ "ဇာသူက ဇာကို ဇာမာ ဇာပိုင်ရ" ဖြစ်တေ။[၁၄]
  • David Easton အတွက် ယင်းသည် "လူမှုအဖွဲ့အစည်းတခု၏ တန်ဖိုးအတွက် အာဏာခွဲဝီသတ်မှတ်ခြင်းခြင်း"အကြောင်း ဖြစ်တေ။[၁၅]
  • Vladimir Lenin အတွက် "နိုင်ငံရီးဆိုစွာမာ စီးပွားရီးကဏ္ဍအား အကျစ်လျစ်ဆုံး ဖော်ပြခြင်း" ဖြစ်တေ။[၁၆]
  • Bernard Crick က "နိုင်ငံ‌ရီးဆိုစွာမာ အုပ်စိုးမှု၏ သိသာသော ပုံစံဖြစ်ပြီးကေ မတူကွဲပြားမှုတိကို ဖြီယှင်းဖို့ ၊ ကွဲပြားသော အကျိုးစီးပွားနန့် တန်ဖိုးတိကို တူညီပုံစံပြုဖို့၊ ဘုံရည်မှန်းချက်ကို ရှီးရှုရေတွက်နန့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ မူဝါဒပြုလုပ်ဖို့ လူတိုင်းဟာ အခြီခံသတ်မှတ်ချက်တိနန့် တတူတကွ ဆောင်ရွက်ပြုမူကတ်ခြင်း ဖြစ်တေ "ဟု ရည်ညွှန်းငြင်းဆိုခရေ။[၁၇]
  • Adrian Leftwich၏ အဆိုအရ

နိုင်ငံရီးမာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းအထဲ လူတိစွာ သူရို့၏ ဇီဝဆိုင်ရာနန့် လူမှုရီးဆိုင်ရာ ဘဝဖြစ်တည်မှုအတွက် ထုတ်လုပ်ခြင်းနန့် မျိုးပွားခြင်းအကျိုးငှာ လူ့စွမ်းအင် ၊ သဘာဝ နန့် အခြားသော ရင်းမြစ်တိအား အသုံးချမှု ၊ ထုတ်လုပ်မှု ၊ ခွဲဝီမှုရို့ ပြုလုပ်ဖို့ စုဝေးလာကတ်ကေး ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်း ၊ ဆွေးနွေးညှိနှိုင်းခြင်း နန့် ထိပ်တိုက်တွေ့ခြင်းစရေ အဖြစ်အပျက်တိအားလုံး ပါဝင်ရေ ။ (ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက်ဟိရေ)[၁၈]

ကြိုးပမ်းအကောင်အထည်ဖော်ခြင်း

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

စိတ်ကူးတိကို ရုပ်လုံးဖော်ခရေ နိုင်ငံရီးအား ချဉ်းကပ်ခြင်း (ကြိုးပမ်းအကောင်အထည်ဖော်ခြင်း)မာ များစွာသော နည်းလမ်းများ ဟိရေ။

ကျယ်ပြန့်စွာ (နန့်) အကန့်အသတ်ဖြင့်

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

Adrian Leftwich သည် လူရို့၏ ဇာလောက် ကျယ်ပြန့်သည် (သို့) အကန့်အသတ်ဟိရေ အပေါ် မူတည်သော သိမြင်နားလည်မှု ပါဝင်ရေ  နိုင်ငံရီးဆိုလိုစွာကို အခြီခံပြီး နိုင်ငံရီးအပေါ် ကွဲပြားရေ အမြင်တိအား ခွဲခြားသတ်မှတ်တေ။[၁၉] ကျယ်ပြန့်ရေ အမြင်မာ နိုင်ငံရီးကို လူသားတိ၏ လူမှုဆက်ဆံရီးစက်ဝန်း တခုလုံးမာ တည်ဟိရေလို့ မြင်ပြီး အကန့်အသတ်ထားရေ အမြင်မာမူ တခုသော အကြောင်းအရာအဖြစ် သတ်မှတ်ရေ။ ဥပမာအနိန်နန့် ပိုပြီးကေ ဘောင်ခတ်သော နည်းမာ နိုင်ငံရီးဆိုလိုစွာကို အုပ်ချုပ်ရီး၏ အဓိကအဖြစ် မြင်ကတ်တေ [၂၀] ၊ ကျား-မ တန်းတူအခွင့်အရီးရဟိရီး လှုပ်ရှားသူတိအမြင်အရ ရိုးရာဓလိထုံးတမ်းမာ နိုင်ငံရီးအဖြစ် မသတ်မှတ်ခစွာတိကိုလေ့ နိုင်ငံ‌ရီးတခုအဖြစ် မြင်သင့်ဖို့ ရည်ညွှန်းနှိုင်ရေ။[၂၁] ဒုတိယမြောက် အမြင်ကို ကိုယ့်အရီးနန့် အတိအရေး ကိစ္စများကြား ကွဲပြားမှုကို စကားအက်ရေ ပုဂ္ဂိုလ်ရီးဖြစ်သော နိုင်ငံ‌ရီး ဟူရေ ဆောင်ပုဒ်မာ အကျိုင်းချုပ်သည်(ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ)။ ထိုအစား နိုင်ငံရီးဆိုလိုစွာကို Robert A. Dahl ငြင်းဆိုခရေအတိုင်း အာဏာအသုံးချမှုအဖြင့် သတ်မှတ်နှိုင်ရေ။[၂၂]

ကိုယ်ကျင့်တရားနန့်ဆိုင်ရာ (နန့်) လက်တွိတရားနန့် ဆိုင်ရာ

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

နိုင်ငံရီးအပေါ် အချို့အမြင်မာ ယင်းသည် အာဏာကို အသုံးပြုမှုအဖြစ် လက်တွိအမြင်ကျစွာ ယူဆကြလို့ တချို့သည် စံစည်းမျဉ်း သတ်မှတ်ထားရေ အခြီခံတိနန့် လူမှုရီးလုပ်ဆောင်ချက်တခုအဖြစ် မြင်ကတ်တေ။[၂၃] ဒေကွဲပြားမှုတိသည် နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ စာရိတ္တဝါဒနန့် နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ လက်တွိဝါဒရို့ကြား မတူညီမှုကြောင့် ဖြစ်လာရေ။[၂၄] စာရိတ္တဝါဒီများအနီနန့် နိုင်ငံရီးကို ကိုယ်ကျင့်တရားနန့် တတက်ကပ် ဆက်နွှယ်ပြီး စိတ်ကူးယိုင်ဆန်သော အတွေးနီးနီးသို့ ရောက်စီနှိုင်ရေ။[၂၄] ဥပမာအနိန်နန့် Hannah Arendt အရ အရစ္စတိုရေ၏ အမြင်သည် "နိုင်ငံရီးဖြစ်ဖို့ရာ အရာအားနုန်းကို အကြမ်းနည်းမဟုတ်ဘဲ စကားလုံးတွေ တိုက်တွန်းစည်းရုံးစွာတိနန့် ဆုံးဖြတ်စွာကို ဆိုလိုရေ" ဟု ဆိုစဉ် Bernard Crick အရ "နိုင်ငံရီးဆိုစွာမာ လွတ်လပ်တဲ့ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းကို အုပ်စိုးခံရခြင်းဖြစ်စီယင့်နည်း ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးဆိုစွာ နိုင်ငံရီးဖြစ်ပြီးကေ အခြားသော အုပ်ချုပ်မှုပုံစံတိက တခုခုဖြစ်တေ"[၂၅] ဟု ဆိုရေ။ ဆန့်ကျင်ဘက်အနိန်နန့် လက်တွိဝါဒီတိအတွက် - Niccolò Machiavelli ၊ Thomas Hobbes နန့် Harold Lasswel ရို့နည်းတူ - နိုင်ငံရီးဆိုစွာမာ အာဏာကို အသုံးချခြင်း ၊ (ရည်ရွယ်ချက်)ပန်းတိုင် မည်စွာကိုမဆို လိုက်လုပ်ခြင်းရို့အပေါ် အခြီခံရေလို့ မြင်ကတ်တေ။[၂၆][၂၄]

ထိပ်တိုက်တွေ့စွာ (နန့်) ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ပနာ

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

နိုင်ငံရီး၏ ပဋိပက္ခမားမှလာရေ ကောင်းရေ ရလဒ်ကို ဇောင်းပီးသူတိကတော့ နိုင်ငံ‌ရီးဆိုစွာမာ အမှန်ကတော့ခါ ကွဲပြားဆန့်ကျင်သော အကျိုးစီးပွားများကြား ထိပ်တိုက်တွိလှာမှုမှ လာခြင်းဖြစ်တေဟု ငြင်းဆိုရေ။[၂၇]  နိုင်ငံရီးသိပ္ပံပညာသျှင် Elmer Schattschneider ကလေ့ "နိုင်ငံရီးအားလုံး၏ အဓိကအကြောင်းအရင်းမာတော့ခါ ပဋိပက္ခမား၏ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ဘာသာစကားတည်ဟိပါရေ" ဟု ငြင်းဆိုကာ Carl Schmitt အတွက်ကတော့ နိုင်ငံရီး၏ တည်ဟိနီမှုဟာ ရန်သူ မိတ်ဆွီ ကွဲပြားခြားနားစီမှု ဖြစ်တေ။[၂၈] ဒေအကြောင်းအရာရေ အရစ္စတိုရေ နန့် Crick ရို့၏ ပိုပြီးကေ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်စီရေ အမြင်ဟိရေ နိုင်ငံရီးနန့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်တေ။ ယကေလေ့ အစွန်းတိကြား ပိုပြီးကေ‌သမကျသော အမြင်ကို အိုင်းရစ် နိုင်ငံရီးသိပ္ပံပညာသျှင် Michael Laver က အောက်ပါ မှတ်ချက်ဖြင့် ပြသခရေ -

နိုင်ငံ‌ရီးဆိုစွာမာ ထိပ်တိုက်တွေ့ခြင်းနန့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခြင်းများ ရော‌နှောထားရေ ဝိသေသဖြစ်ပြီးကေ လူသားတိဧ့ အပြန်အလှန် အကျိုးပြုတုံ့ပြန်ပုံတိမာ များရေအားဖြင့်‌ ယှာတွိ့နှိုင်ရေ ။ ထိပ်တိုက်တွေ့မှုသတ်သတ်သည် စစ်ပွဲဖြစ်တေ။ ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှုသတ်သတ်သည် အမှန်အကန် ချစ်ခင်ရင်းနှီးခြင်းဖြစ်တေ။ နိုင်ငံရီးက နှစ်ခုစလုံးကို ရောထားခြင်းဖြစ်တေ။[၂၉]

စာလုံးအစောင်း

‌နိုင်ငံ‌ရီးရေ သမိုင်းကြောင်းသည် လူ့သမိုင်းကြောင်းတလျှောက် လွှမ်းခြုံခပြီးကေ ဒေနိခေတ် အစိုးရအဖွဲ့အစည်းတိအတွက်သာ သတ်မှတ်ထားခြင်း မဟုတ်။

သမိုင်းဦးမရောက်ခင်ခေတ်

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

Frans de Waal က ချင်ပန်ဇီတိစွာလေ့သော့ ဩဇာလွှမ်းမိုးသော နီရာတိကို ကာကွယ်ဖို့နန့် ထိန်းသိမ်းဖို့ အချင်းချင်းကြား ခြယ်လှယ်တတ်ရေ နည်းနန့် နိုင်ငံရီးကို စိတ်ဝင်စားရေဟု ဆိုရေ ။[၃၀] လူသားတိ၏ ရှီးကျသော လူမှု့အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်ရေ အစုအဖွဲ့နန့် မျိုးနွယ်စုများမာ ဗဟိုဆန်သော နိုင်ငံရီးဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ ကင်းမဲ့ခရေ ။[၃၁] ဒေအကြောင်းကို တခါတရီ နိုင်ငံမဲ့ လူ့အဖွဲ့အစည်များအဖြစ် ညွှန်းဆိုရေ ။

အစောဆုံး နိုင်ငံများ

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

‌ရှီးဦးသမိုင်း‌မာ လူမှုယိုင်ကျေးမှုဟိရေ အဖွဲ့အစည်းများမာ ဒေနိခေတ် နိုင်ငံတိပိုင်သျှောင် သတ်သတ်မှတ်မှတ်ဟိရေ နယ်နိမိတ်များ မဟိခပဲ သူရို့၏ နယ်နိမိတ်ဆုံးသော နီရာတိကို နယ်စပ်ဒေသများအဖြစ် ပပြတ်သသား ဖော်ပြနိူင်ရေ [ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက်ဟိရေ] ။ အစောဆုံး ဆူမား မင်းဆက်နန့် အစောဆုံး အီဂျစ် မင်းဆက်စွာ နယ်နိမိတ်များ သတ်မှတ်သော လူမှုယဉ်‌ကျေးမှုနန့် အဖွဲ့အစည်းမာ ပထမဆုံးဖြစ်တေ။ ယင်းချင့်အပြင် ၁၂ ရာစုအထိ လူအများစုသည် နိုင်ငံမဟိရေ လူ့အဖွဲ့အစည်းမာ နီထိုင်ခရေ ။ ထိုအကြောင်းအရာရေ နှိုင်းယှဉ်သဘောမာ သာတူညီမျှဟိရေ အစုအဖွဲ့များနန့် မျိုးနွယ်စုတိက ဗလဗွီသတ်လို့ အဆင့်မြင့်မြင့် အဆင့်အတန်းခွဲခြားသတ်မှတ်ရေ မျိုးနွယ်ဂေါင်းဆောင်ဦးစီးသော နယ်များအဖြစ် ကဏ္ဍအမျိုးမျိုး ဟိရေ။  

နိုင်ငံတည်ထောင်ခြင်း

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

စာလုံးအစောင်း

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - State formation (နိုင်ငံတည်ထောင်ခြင်း)

‌အစောဆုံး နိုင်ငံဒေသထူထောင်ခြင်းနန့်ဆက်စပ်လို့ အချို့သော နီရာများမာ နိုင်ငံဒေသကို တည်ထောက်ကတ်ပြီး အချို့မာ မဟိကတ်စွာကို ယေဘုယျကျကျယှင်းပြနှိုင်ဖို့ များစွာသော သီအိုရီတိနန့် အဆိုကတ်မ်းများ ဟိရေ။ အခြားသော လိလာသူတိက ယေဘုယျအကြောင်း ရှာခြင်းစွာ အကူအညီမဖြစ်လို့ အစောဆုံးနိုင်ငံတည်ထောင်မှုတိအတွက် သူရို့ပုံစံနန့် သူရို့သတ်မှတ်သင့်သည် ဟု ယုံကြည်ကတ်တေ။ [၃၂]

စိတ်ဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ခြင်းဆိုင်ရာ သီအိုရီများ[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]မာ ကွဲပြားရေ အဖွဲ့အစည်းတိက လူတိစွာ နိုင်ငံတိကို တည်ထောင်လာကတ်တေအခါ အကျိုးသင့်အကြောင်းသင့် ခွဲဝီယူကြရေ အကျိုးကိစ္စများ ရလာကြသဖြင့် ဖြစ်တေဟု အခိုင်အမာပြောရေ ။[၃၃] ထိုသီအိုရိတိစွာ စိုက်ပျိုးရီးမာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်လာမှု နန့်အတူ နိုင်ငံတည်ထောင်ခြင်းကြောင့် အကျိုးအကြောင်းဖြစ်လှာသော လူဦးရွီနန့် အသိုင်းအဝိုင်းဖိအားတိကို အာရုံအများဆုံး ထားကတ်တေ။ အစောဆုံးနန့် အခရာဆုံး နိုင်ငံတည်ထောင်ခြင်းအကြောင်း အထင်ရှားဆုံးသီအိုရီတိက တခုမာ ဟိုက်ဒရောလစ် အဆိုကတ်မ်း ဖြစ်တေ ၊ ယင်းက နိုင်ငံဆိုစွာမာ အရွယ်အစားရုတ်သော ဆည်မြောင်းအစီအမံများ တည်ဆောက်ရန်နန့် ထိန်းသိမ်းဖို့အတွက် ဖြစ်တေဟု အခိုင်အမာ ပြောရေ ။

ကွဲပြားဆန့်ကျင်ခြင်းဆိုင်ရာ သီအိုရီများမာ အချို့ ဂူရာကျိုင်စုက အခြားသော ဂူရာကျိုင်စုအပေါ် ပဋိပက္ခနန့် လွှမ်းမိုးမှုသည် နိုင်ငံဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အဓိကအချက်ဖြစ်တေဟု သဖောထားသည် ။[၃၃] စိတ်ဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်ခြင်း သီအိုရီတိနန့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်တေက ယင်းဖော်ပြချက်တိသည် လူတိက အကျိုးကျေးဇူးအများဆုံး ရဖို့အတွက် နိုင်ငံကို တည်ထောင်ဖို့  ကိုယ်ပိုင်စိတ်ဆန္ဒနန့် သဘောတူခကတ်လို့ မဟုတ်ကေလေ့ အုပ်စုတခုက အခြားအပေါ် ဖိနှိပ်မှုတစ်စုံတရီကြောင့် နိုင်ငံတည်ထောင်ရေလို့ ယုံကတ်တေ။ အချို့သော သီအိုရီများအကြောင်းမာ စစ်ပွဲတိစွာ နိုင်ငံဖြစ်ပေါ်ခြင်းအတွက် အလွန်အရေးပါခရေလို့ ဆိုကတ်ရေ။[၃၃]

ပထမဆုံးသော နိုင်ငံအမျိုးအစားတိစွာ လှောက်မှန်းခြေ ဘီစီ ၃၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်က အွရ်ခ်ခေတ်[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ] နန့် မင်းဆက်အစောပိုင်း အီဂျစ်‌ခေတ်ရို့မာ ပေါ်ပေါက်ခရေ အစောဆုံး ဆူမားမင်းဆက်နန့် အစောဆုံး အီဂျစ်မင်းဆက်ရို့၏ နိုင်ငံများ ဖြစ်တေ။[၃၄] အစောဆုံးအီဂျစ်မင်းဆက်နိုင်ငံသည် အာဖရိကတိုက်အရှိမြောက်အရပ်က နိုင်းမြစ်တဝှမ်း တည်ဟိပြီး ဘုရင့်နိုင်ငံ၏ နယ်နိမိတ်တိစွာ နိုင်းမြစ်ပတ်လည်မာ အခြီပြုကာ အိုအေစစ်တည်ဟိရေနီရာအထိ ဖြန့်ကျက်သည် ။[၃၅] အစောဆုံးဆူမားမင်းဆက်နိုင်ငံသည် မက်ဆိုပိုတေးမီးယား တောင်ဖက်မာ တည်ဟိပြီး ယင်းဧ့ နယ်နိမိတ်သည် ပါရှမ်းဂျိုင်တာလောင်မှ ယူဖရီးတီးနန့် တိုင်းဂရပ်မြစ်တိအထိ ကျယ်ပြန့်သည် ။[၃၄]

နိုင်ငံပုံစံတိစွာ ရှီးခေတ် ဂရိအင်ပါယာ ပေါ်ထွန်းခသော အချိန်ထက် စောစွာ တည်ဟိခကေလေ့ ဂရိတိစွာ နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ အတွေးအခေါ်တိကို ချယှင်းလလင်း ဖော်ထုတ်ခပြီးကေ အကျိုးအကြောင်း စိစစ်ပိုင်းခြာထားသော နိုင်ငံ‌ရီးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းများဟိရေ ပထမဆုံးလူတိဖြစ်တေ။ ယင်းကို ဦးတည်ပြီးကေ နိုင်ငံတိကို ဘာသာရီးဆိုင်ရာ ဒဏ္ဍာရီပုံစံများ တခုအဖြစ် ကျိုးကြောင်းပြကာ ဖော်ညွှန်းကတ်တေ။[၃၆]

ရှီးဟောင်းဂရိ / ရောမခေတ်၏ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ အရေးပါသော ဆန်းသစ်မှုအမြောက်အမြားသည် ဂရိ မြို့နိုင်ငံများ (polis - ပိုးလစ်) နန့် ရောမ အဖွဲ့အစည်းဦးဆောင်နိုင်ငံ[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ] တိက လာရေ ။ (၄)ရာစုခေတ် ဂရိ မြို့နိုင်ငံတိစွာ သူရို့၏ လွတ်လပ်သော ပြည်သူရို့အား နိုင်ငံသားအခွင့်အရီးကို အာမခံပီးသည် ၊ အေသင်မာ ထိုအခွင့်အရီးတိစွာ နိုင်ငံရီးအတွေးအခေါ်နန့် သမိုင်းတလျှောက် သက်တမ်းရှည်ကြာခသော တိုက်ရိုက်‌ရွီးကောက်တင်မြှောက်သော အစိုးရပုံစံတခုနန့်အတူ ပေါင်းစပ်ထားရေ ။[ကိုးကားချက်လိုပါရေ]

အမျိုးသမီး မဲဆန္ဒရှင်များ ပါဝင်လှာပုံ (၁၉၃၅)

‌ဝက်စ်ဖယ်လီယာငြိမ်းချမ်းရီး(၁၉၄၈)သည် နိုင်ငံရီးသိပ္ပံပညာသျှင်တိအတွက် ပြင်ပအင်အားတိစွာ အခြားနိုင်ငံတိ၏ ပြည်တွင်းရီးကိစ္စများကို ဝင်ပါခြင်းက ယှောင်ရှားသင့်ရေလို့ ပါဝင်ရေ ခေတ်သစ် နိုင်ငံတကာစနစ်၏[၃၇][၃၈][၃၉] အစ ဖြစ်တေဟု ယူဆကတ်တေ။[၄၀] အခြားနိုင်ငံတိ၏ ပြည်တွင်းရီးကို ကြားမဝင်ခြင်း စည်းမျဉ်းကို ဆွဇ်တရားလူကြီး Emer de Vattel က (၁၈)ရာစုအလယ်မာ တင်သွင်းခရေ ။[၄၁] အစိုးရရေ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံချင်း ဆက်ဆံရီးမာ အခရာသော ကိုယ်စားလှယ်အဖွဲ့အစည်များ ဖြစ်လာခရေ [ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ] ။ ဝက်စ်ဖယ်လီယာငြိမ်းချမ်းရီးသည် ဥရောပနိုင်ငံများမာ နိုင်ငံဖြတ်ကျော် အာဏာတည်ခြင်းကို ပြဋ္ဌာန်းဖို့ ကြိုးပမ်းမှုတိကို အဆုံးသတ်စီခရေဟု ပြောနှိုင်ရေ ။ အစိုးရတိက လွတ်လပ်သော ကိုယ်စားလှယ်များဖြစ်စီရေ ဝက်စ်ဖယ်လီယန်း အယူအဆကို ဘာသာစကားနန့် ယိုင်ကျေးမှုတိနန့် ပေါင်းစည်းထားရေ လူ့အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်ရေ လူမျိုးများနန့် လိုက်လျောညီထွေသော တရားဝင် နိုင်ငံများအောက်မှ ၁၉ ရာစုမာ အားကောင်းလာရေ အမျိုးသားရီးဝါဒက အားပီးထောက်ပံ့ခရေ ။[၄၂][ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ ၊ ရောထွီးမှု ဟိရေ]

၁၈ ရာစုအထဲ ဥရောပမာ လူမျိုးတူစု မဟုတ်ရေ ခေတ်ဟောင်း နိုင်ငံတိစွာ ဩစတြီးယန်း အင်ပါယာ ၊ ပြင်သစ်ဘုရင့်နိုင်ငံ ၊ ဟန်ဂေရီဘုရင့်နိုင်ငံ[၄၃] ၊ ရုရှားအင်ပါယာ ၊ စပိန်အင်ပါယာ ၊ အော်တိုမန်အင်ပါယာ နန့် ဗြိတိသျှအင်ပါယာပိုင်ယှောင် လူမျိုးစုံပါ အင်ပါယာများ ဖြစ်ကတ်တေ။ ယင်းပိုင် အင်ပါယာတိစွာ အာသျှ ၊ အာဖရိကနန့် အမင်ရိကရို့မာလည်း တည်ဟိခပြီးကေ မူစလင်ကမ္ဘာမာ ၆၃၂ က မိုဟာမတ်၏ အလ္လာဟ် အသျှင်မြတ် အမိန့်တော်ကို ခံယူလားပြီး ကောင်းမကြာခင် လူမျိုးစုများစွာနန့် နိုင်ငံပေါင်းစုံပါ အင်ပါယာများ[၄၄]အဖြစ် တည်ထောင်ခရေ ကလီဖား တိကို အစပြုခသည် ။ နိုင်ငံပေါင်းစုံပါ အင်ပါယာတိကို ဘုရင် ၊ ဧကရာဇ် (သို့) ဆူလ်တန်က အုပ်ချုပ်ရေ အကြွင်းမဲ့သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်ဖြစ်တေ။ နီထိုင်သူများမာ များစွာသော လူမျိုးစုအဖွဲ့များ ပါခပြီးကေ ဘာသာစကားတိစွာကို ပြောကတ်တေ။ အင်ပါယာမာ လူမျိုးစုတခုက လွှမ်းမိုးခပြီးကေ သူရို့၏ဘာသာစကားသည် အမြဲတန်းပိုင်ပင် အများပြည်သူအုပ်ချုပ်ရီး၏ ဘာသာစကားဖြစ်ရရေ ။ အုပ်ချုပ်သူ မင်းဆက်သည် အမြဲတမ်းမဟုတ်ကေလေ့ များရေအားဖြင့် ဟိုလူမျိုးစုမှ လာရေ ။ အချို့သော ဥရောပနိုင်ငံငယ်များမာ လူမျိုးများ ကွဲပြားမှု ကောင်းမရှိကေလေ့ တော်ဝင်အိမ်က အုပ်ချုပ်ရေ မင်းနိုင်ငံများ ဖြစ်ခရေ ။ သီးသန့် မင်းသားအုပ်ချုပ်ရေ နိုင်ငံများဖြစ်ရေ လစ်တန်စတိန်း ၊ အင်ဒိုရာ ၊ မိုနာကို နန့် ဆန်မာရီနို သမ္မတနိုင်ငံတိကဲ့သို့  နိုင်ငံငယ် အနည်းငယ်ရာ ကျန်ဟိခရေ ။

အများစုသော သီအိုရီတိစွာ လူမျိုးနိုင်ငံတိကို အစိုးရက ပြဋ္ဌာန်းသော ပညာရီး ၊ အမြောက်အမြား စာတတ်ရီး နန့် ကျယ်ပြန့်သော မီဒီယာကဏ္ဍရို့ ဖွံ့ဖြိုးလှာမှုကို ဖြစ်မြောက်လာစီသော ၁၉ ရာစု ဥရောပ၏ ဖြစ်စိုင်တခုအဖြစ် မြင်ကတ်တေ။ ယကေလေ့ သမိုင်းပညာသျှင်တိကတမ်းပလိတ်:Who ပေါ်တူဂီနန့် ဒတ်ရှ် ရီပက်ဘလစ်နိုင်ငံရို့မာ နှိုင်းယှဉ်သဘောအရ ပိုပြီးကေစည်းလုံးသော နိုင်ငံနန့် ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာများ စောစွာ ပေါ်ပေါက်လှာပုံကိုလည်း မှတ်ချက်ထားကတ်တေ[၄၅] ။ Steven Weber ၊ David Woodward ၊ Michel Foucault နန့် Jeremy Black ရို့ကဲ့သို့ လိလာသူတိက "လူမျိုးနိုင်ငံတိစွာ နိုင်ငံရီးစဉ်းစားဉာဏ် တနည်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာခြင်းမပြုရသိမ့်ရေ အကြောင်းအရင်းကြောင့် ပေါ်ထွန်းလာခြင်းမဟုတ်တေပိုင် သမိုင်း (သို့) နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ တီထွင်မှုတခု၏ မတော်တဆမှုကြောင့် ဖြစ်လှာခြင်းလည်း မဟုတ်"ဆိုရေ အဆိုကတ်မ်းကို အဆင့်မြှင့်ခရေ [၄၆][၃၃][၄၇]။ ယင်းထက် လူမျိုးနိုင်ငံတိစွာ ၁၅ ရာစု၏ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ စီးပွားရီး ၊ အရင်းရှင်စနစ် ၊ ကုန်သွယ် အကျိုးအမြတ်ရှာစနစ် ၊ ပထဝီနိုင်ငံရီးရို့နန့်အတူ ပထဝီဘာသာရပ်မာ[၄၈][၄၉] မြီပုံဆွဲပညာ[၅၀][၅၁]နန့် မြီပုံပြုလုပ်ရေ နည်းပညာများ တိုးတက်လာမှုရို့မာ အသိပညာဆိုင်ရာ ရှာဖွီတွိဟိမှုတိ၏ မရည်ရွယ်သော အကျိုးဆက်တခုဖြစ်တေဟု ဆိုရေ။[၅၂]

ဂျာမနီနန့် အီတလီပိုင် တချို့လူမျိုးနိုင်ငံတိစွာ ၁၉ ရာစုအထဲ အမျိုးသားရီးဝါဒသမားတိက ပြုလုပ်ရေ နိုင်ငံရီးရည်မှန်းချက်တိမှ တစိတ်တပိုင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခခြင်း ဖြစ်တေ။ ဖြစ်စိုင်နှစ်ခုစလုံးမာ နိုင်ငံ့နယ်မြီသည် တခြားသော နိုင်ငံတိနန့် ခွဲဝီထားခပြီး အချို့မာ တဝတဝငယ်သည် ။ လစ်ဘရယ် အယူအဆဖြစ်ရေ လွတ်လပ်စွာ ကုန်သွယ်ခွင့်သည် အကောက်ခွန်နှုန်းသဘောတူ နိုင်ငံများအဖွဲ့ [ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ] Zollverein (အသံထွက် - ဇိုလ်ဗအမ်း အသံထွက်ပိုင်အပ်ချက် ဟိရေ)မှ အစပြုရေ  ဂျာမနီပြန်ပနာပေါင်းစည်းရီးမာ အခန်းကဏ္ဍတခု ဖြစ်ခရေ ။ နိုင်ငံအဆင့် ကိုယ့်ကြမ္မာ ကိုယ်ဖန်တီး‌ခြင်းစွာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုသမ္မတ ဝုဒ်ရိုး ဝီလ်ဆင် ၏ အချက် (၁၄)ချက်မာ အဓိကရှုဒေါင့်ဖြစ်ပနာ ပထမကမ္ဘာစစ်ပြီးကေ ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီအင်ပါယာနန့် အော်တိုမန်အင်ပါယာရို့ ပြိုကွဲခြင်းကို ဖြစ်စီခရေ်ငြား ရုရှားပြည်မားစစ်ပြီးကေဖြစ်ရေ ရုရှားအင်ပါယာသည် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စု ဖြစ်လာခရေ ။ ကိုလိုနီပြုခြင်းအား ဖျက်သိမ်းခြင်းသည် တတိယနိုင်ငံများမှ လူမျိုးစုံအင်ပါယာများနီရာတွင် နိုင်ငံအသစ်များ တည်ထောင်ခြင်းကို ဖြစ်စီခရေ။

ဂလိုဇာပိုင်င်ဇေးရှင်း

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

စာလုံးအစောင်း

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - Political globalization

နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ ကမ္ဘာမှုပြုခြင်းစွာ ၂၀ ရာစုနှစ်အမာ နိုင်ငံတကာအစိုးရအဖွဲ့အစည်းများနန့် နယ်နိမိတ်‌ကူးလူးသော နိုင်ငံများသမဂ္ဂရို့မှ စတင်သည် ။ နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်းသည် ပထမကမ္ဘာစစ်ပြီးကေ တည်ထောင်ခပြီးကေ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးကေမာ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂက နီရာယူသည် ။ မြောက်မြားစွာသော နိုင်ငံတကာသဘောတူစာချုပ်များသည် ထိုအဖွဲ့အစည်းမှတဆင့် ချုပ်ဆိုခရေ ။ ဒေသတွင်းပေါင်းစည်းခြင်းတိကို အာဖရိကသမဂ္ဂ ၊ အာဆီယံ ၊ ဥရောပသမဂ္ဂနန့် မာကိုဆာရို့က လုပ်ဆောင်ခရေ ။ နိုင်ငံတကာအဆင့်မှ နိုင်ငံတကာဆိုင်ရာ နိုင်ငံရီးအဖွဲ့အစည်းများမာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တရားရုံး ၊ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ငွီကြေးရန်ပုံငွီအဖွဲ့ နန့် ကမ္ဘာ့ကုန်သွယ်ရီးအဖွဲ့အစည်းရို့ ပါဝင်ရေ ။

တမ်းပလိတ်:Unreferenced sectionစာလုံးအစောင်း

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ

‌

ပလေးတိုး (ဝဲ) နန့် အရစ္စတိုရေ (ယာ), ရာဖယ်၏ နံရံဆီးရီးပန်ချီဖြစ်ရေ အေသင်ကျောင်းတော် မှ အသေးစိတ်ပုံတခု ဖြစ်တေ။ ပလေးတိုး၏ သမ္မတနိုင်ငံ နန့် အရစ္စတိုရေ၏ နိုင်ငံရီး ရို့စွာ ထိုဂရိအတွေး‌အခေါ်ပညာသျှင်နှစ်ဦးအား ဩဇာလွှမ်းမိုးသော နိုင်ငံရီးအတွေးအခေါ်ပညာသျှင်တိအဖြစ် ‌ရောက်စီခရေ ။

နိုင်ငံရီးအား လိလာမှုကို နိုင်ငံရီးသိပ္ပံ တနည်း နိုင်ငံရီးဗေဒ ဟု ခေါ်ရေ ။ ယင်းမာ အရည်အတွက်များစွာသော ဘာသာရပ်ခွဲများဟိပြီးး နိူင်းပြိုင်ခြင်း နိုင်ငံရီး [ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]၊ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ စီးပွားရီး ၊ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရီး ၊ နိုင်ငံရီးဒဿနဗေဒ ၊ အများပြည်သူဆိုင်ရာ စီမံခန့်ခွဲရီး ၊ အများပြည်သူဆိုင်ရာ မူဝါဒ ၊ လိင်ကွဲပြားမှုနန့် နိုင်ငံရီး နန့် နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ နည်းပညာရို့ ပါဝင်ပတ်သက်သည် ။ ယင်းချင့်အပြင် နိုင်ငံရီးသိပ္ပံစွာ ဘောဒဗေဒ ၊ ဥပဒေ ၊ လူမှုဗေဒ ၊ သမိုင်း ၊ ဒဿန ၊ ပထဝီ ၊ စိတ်ပညာ / စိတ်‌ဆီးပညာ ၊ မနုဿဗေဒနန့် အာရုံကြောသိပ္ပံ နယ်ပယ်တိက ဆက်နွှယ်ပိုင် ထုတ်နုတ်မှုတိလည်း ဟိရေ ။

နှိုင်းယှဉ်နိုင်ငံရီးသည် အမျိုးစုံသော အခြီခံဥပ‌ဒေများ ၊ နိုင်ငံရီးလုပ်ဆောင်သူတိ ၊ ဥပဒေပြုလွှတ်တော်များ နန့် သက်ဆိုင်ရာနယ်ပယ်များအကြောင်းကို ပြည်မားပြည်ပအမြင်နန့် သင်ကြားခြင်းနန့် နှိုင်းယှဉ်ခြင်းဆိုင်ရာ သိပ္ပံဖြစ်တေ။ နိုင်ငံတကာဆက်ဆံ‌ရီးရေ နိုင်ငံ-ပြည်နယ်တိကြားမာ လုပ်‌ဆောင်ပိုင် နိုင်ငံတကာအစိုးရတိနန့် နိုင်ငံဖြတ်ကျော် အဖွဲ့အစည်းတိကြားမာလည်း ပတ်သက်သည် ။ နိုင်ငံရီးဒဿနသည် ဂန္ထဝင်နန့် ခေတ်ပြိုင် တွေးခေါ်ရီးသမားများ ၊ ဒဿနပညာသျှင်တိ၏ ဆွေးနွေးဖော်ပြမှုတိနန့် ပိုပြီးကေ ပတ်သတ်ရေ ။

နိုင်ငံရီးသိပ္ပံစွာ နည်းပညာအားဖြင့် စိတ်ပညာ ၊ လူမှုသုတေသန နန့် အသိအတွေးအာရုံကြောသိပ္ပံ ရို့မှ မြစ်ဖျားခံသော နည်းလမ်းတိနန့် ကွဲပြားပိုင် ဆက်စပ်မှုလည်း ဟိရေ ။ ခြည်းကပ်လုပ်ဆောင်မှုတိတ္ငင် ယထာဘူတဝါဒ (နည်းပညာတခုခုအားဖြင့် လက်တွိပြနိူင်မှ လက်ခံသော အယူ[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]) ၊ သရုပ်ပြုရေ လူ့လောကဝါဒ[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ] ၊  အကျိုးအကြောင်းနန့် ‌ရွီးချယ်ခြင်း သီအိုရီ ၊ အပြုအမူခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာဝါဒ[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ] ၊ ဆက်နွှယ်လိလာခြင်းစနစ် [ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]၊ မူလက ခွဲထွက်သော ဆက်နွှယ်လိလာခြင်းစနစ် ၊ လက်တွိဆန်ဝါဒ ၊ အဖွဲ့အစည်းစနစ် နန့် မတူလက်တွဲနီမှုစနစ်ရို့ ပါဝင်ရေ ။ နိုင်ငံရီးသိပ္ပံစွာ လူမှုသိပ္ပံဘာသာရပ်တိက တခုဖြစ်ရေအလျောက် ပင်မအရင်းအမြစ်အနီနန့် သမိုင်းမှတ်တမ်းတိနန့် အသိအမှတ်ပြုခံရရေ မှတ်တမ်းများ ၊ တခြားသောအရင်းအမြစ်အနီနန့် ပညာသျှင်တိ၏ ဂျာနယ်စာတမ်းများ ၊ အချက်အလက်ကောက်သုတေသနပြုခြင်း ၊ စာရင်းကိန်းဂဏန်းကျကျ စိစစ်ခြင်း[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ]၊ အကြောင်းဖြစ်ရပ် လိလာမှုတိ၊ စမ်းသပ်လိလာသော သုတေသနနန့် ပုံစံငယ်ပြု အဆောက်အအုံများ အစဟိစွာရို့မှ လာရေ စူးစမ်းရှာဖွီခြင်းတိနန့် ဆက်နွှယ်ရေ နည်းလမ်း နန့် နည်းပညာရို့ကို အသုံးချရေ ။

စာလုံးအစောင်း

အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြထားသောဆောင်းပါး - Political system
အခြားကြေ့ရန်: Systems theory in political science
ဖိုင်:နိုင်ငံရီး၏ စနစ်တိအား အမြင်.png
နိုင်ငံရီး၏ စနစ်အား ‌‌ဖော်ပြချက်

နိုင်ငံရီးစနစ်ဆိုစွာမာ တရားဝင်အစိုးရဆုံးဖြတ်ချက်တိ ပြုလုပ်ရာ လမ်းစဉ်ဟု သတ်မှတ်သည် ။ ယင်းကို တရားဝင်စနစ် ၊ စီးပွားရီးစနစ် ၊ ယိုင်ကျေးမှုစနစ် နန့် အခြားသော လူမှုစနစ်များနန့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြတတ်သည် ။ David Easton ၏ အဆိုအရ "နိုင်ငံရီးစနစ်ဆိုစွာမာ လူမှုအဖွဲ့အစည်းတခုအတွက် အာဏာဖြင့် တန်ဖိုးအရာများ ခွဲဝီချမှတ်ရာမာ အပြန်အလှန်တုံ့ပြန်လုပ်ကိုင်ပုံအဖြစ် စီစိုင်ရီးဆွဲထားခြင်း ဖြစ်တေ" ဟု ဆိုရေ[၁၅] ။ နိုင်ငံရီးစနစ်တစ်ခုကျတိုင်းရေ ကိုယ်ပိုင် နိုင်ငံရီးဓလိ့ထုံးတမ်းဟိရေ လူအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကျတိုင်းမာ အမြစ်တည်ပြီး ထိုစနစ်တိကပဲ လူအဖွဲ့အစည်းတိအတွက် လူထုမူဝါဒတိကို နောက်ထပ် ချမှတ်ပီးသည် ။ ကွဲပြားသော နိုင်ငံရီးစနစ်တိကြား အပြန်အလှန်ဆက်နွှယ်လုပ်ဆောင်ခြင်းစွာ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရီး၏ အခြီခံဖြစ်တေ။

ဥပဒေပြုရီးရေ အရေးပါသော နိုင်ငံရီးအခြီခံ အဆောက်အအုံတခု ဖြစ်တေ။ ပုံသည် ဖင်လန်နိုင်ငံ၏ လွှတ်တော်အဆောက်အအုံဖြစ်တေ။

အစိုးရအဖွဲ့၏ ပုံစံတိစွာ နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် စိစစ်နားလည်နှိုင်ရေ ။ အာဏာစနစ် ဖြစ်တည်ပုံနန့် ခွဲခြားလျှင် သက်ဦးဆံပိုင်စနစ် (စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်လည်း ပါဝင်ရေ) နန့် အဖွဲ့အစည်းဦးဆောင်စနစ် (များရေအားဖြင့် သမ္မတစနစ် ၊ လွှတ်တော်နန့် အာဏာခွဲဝီသော စနစ် ၊ လွှတ်တော်သီးသန့် စနစ်ရို့ ပါရေ)

အာဏာခွဲဝီမှုတိသည် ဥပဒေပြုစနစ် ၊ စီမံခန့်ခွဲရီးစနစ် ၊ တရားစီရင်ရီးစနစ်နန့် အခြားသော လွတ်လပ်ရေ အဖွဲ့အစည်းတိကြားမာ horizontal integration ( စနစ်၏ လုပ်ဆောင်ပုံ တိုးမြှင့်(နိုင်)ခြင်း[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ] )၏ အတိုင်းအစွာကို ဖော်ပြရေ ။

အာဏာ၏ အရင်းအမြစ်သည် ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံ ၊ လူအနည်းစုက ချုပ်ကိုင်သော နိုင်ငံ နန့် အောတိုကရေစီ/သက်ဦးဆံပိုင်နိုင်ငံရို့ကြား ကွဲပြားမှုကို ဆုံးဖြတ်ပီးရေ ။

ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံတခုမာ နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ တရားဝင်အသိအမှတ်ပြုခံရမှုသည် လူထု၏ အချုပ်အခြာအာဏာမှ အခြီခံသည် ။ ဒီမိုကရေစီ၏ ပုံစံများမာ တက်စားပြုဒီမိုကရေစီ ၊ တိုက်ရိုက်ဒီမိုကရေစီ နန့် မဲထွတ်ရွီးချယ်စနစ်[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ] ရို့ ပါဝင်ရေ ။ ယင်းရို့စွာ ရွီးကောက်ခံ ကိုယ်စားလှယ်တိက ဖြစ်စီ၊ ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲများက ဖြစ်စီ၊ အကဲဖြတ်ပြည်သူလူထုအဖွဲ့များက ဖြစ်စီ ဆုံးဖြတ်ချက်တိ ပြုလုပ်ရေ နည်းတိနန့်တတူ ခြားနားကတ်တေ။ ဒီမိုကရေစီနိုင်ငံတိစွာ သမ္မတ/အဖွဲ့အစည်းဦးဆောင်စနစ် ဖြစ်နိုင်ပိုင် စည်းမျဉ်းခံဘုရင်စနစ်လည်း ဖြစ်နှိုင်ရေ ။

လူအနည်းစုက ချုပ်ကိုင်သော စနစ်သည် လူအနည်းစုက ကြီးစိုးသော အာဏာ စနစ်အဆောက်အအုံဖြစ်တေ။ ထိုစနစ်မာ

  • anocracy (အနိုကရေစီ - တပိုင်းရွီးကောက်စနစ်) ၊
  • aristocracy (အရစ္စတိုကရေစီ - ကောင်းဘီယက်တိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • ergatocracy (အာဂတ်တိုကရေစီ - ပစ္စည်းမဲ့ / အလုပ်သမားလူတန်းစားတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • geniocracy (ဂျီနီယိုကရေစီ - ဉာဏ်ကြီးရှင်တိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • gerontocracy (ဂျာရွန်တိုကရေစီ - သက်ကြီးသူမတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • kakistocracy (ကတ်ကစ်စတိုကရေစီ - အညံ့ဆုံးသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • kleptocracy (ခလပ်တိုကရေစီ - အကျင့်ပျက်ခြစား ခိုးထွတ်သူတိ / ဇီးသီးဗန်းမှောက်သူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ် ) ၊
  • meritocracy (မေရင်တိုကရေစီ - အရည်အခြင်းသတ်မှတ်ချက် ပြည့်စုံသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • noocracy (နိုအော်ကရေစီ - ဒဿနသမားတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • particracy (ပါတီကရေစီ - ပါတီက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ် ) ၊
  • plutocracy ( ပလူတိုကရေစီ - သူ‌ဌေးတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • stratocracy (စတျာတိုကရေစီ - စစ်တပ်ဦးစီးသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • technocracy (တက်ကနိုကရေစီ - နယ်ပယ်တစ်ခုကျမာ တက်ကျွမ်းသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • theocracy (သီရိုကရေစီ - ဘုရား ၊ ဖန်တီးရှင် နာမတော်အောက်က(သူတိ) အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်) ၊
  • timocracy (တီမိုကရေစီ - ပိုင်ဆိုင်မှုဟိသူတိက အုပ်ချုပ်ရေ စနစ်)

စရေ ပုံစံတိနန့် တည်ဟိရေ။

သက်ဦးဆံပိုင်စနစ်များမာ အာဏာသျှင်စနစ်များ (စစ်အာဏာသျှင်စနစ်များ အပါ) တနည်း အကြွင်းမဲ့သက်ဦးဆံပိုင်(ဘုရင်)စနစ်များ ဖြစ်ကတ်တေ။

ဖိုင်:ဒေသတွင်း ခွဲထွက်ခြင်း တနည်း ပူးပေါင်းခြင်းဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း.png
ဒေသတွင်း ခွဲထွက်ခြင်း တနည်း ပူးပေါင်းခြင်းဆိုင်ရာ လမ်းကြောင်း

Vertical integration ( စနစ်၏ လုပ်ဆောင်ပုံ တိုးချဲ့ခြင်း[ဘာသာပြန်လိုအပ်ချက် ဟိရေ] )

[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]

Vertical integration ၏ အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အရဆိုကေ နိုင်ငံရီးစနစ်တိကို ကွန်ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်း (သီးခြားလွတ်လပ်သော နိုင်ငံများအနီနန့် ပေါင်းစည်းခြင်း) ၊ ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်းနန့် ယူနီတေရီပြည်ထောင်စုနိုင်ငံများဆိုပနာ (စိကေချေ ပေါင်းစည်းမှုမှ အများဆုံး ပေါင်းစည်းမှုအဆင့်အထိ)ခွဲခြားနှိုင်ရေ ။

ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်း (ဖယ်ဒရယ်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံအဖြစ် မှတ်နှိုင်ရေ) သည် ဗဟိုပြုရေ ဖယ်ဒရယ် အစိုးရတခု၏ အောက်က ဗဟိုပြုရေ ဖယ်ဒရယ် အစိုးရတခု၏ အောက်က တစိတ်တပိုင်းစီသော ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ဒေသများ ၊ နိုင်ငံတိနန့် အခြားသော ဒေသတိ၏ သမဂ္ဂတခုကို သရုပ်ဖော်ရေ နိုင်ငံရီးဖြစ်တည်မှုတခု ဖြစ်တေ (ဖယ်ဒရယ်ဝါဒ)။ ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်းတခုမာ ပါဝင်ဖက် နိုင်ငံနယ်မြီတခု၏ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့် ဂုဏ်ပုဒ်အပြင် ယင်းရို့နန့် ဗဟိုအစိုးရအကြား အာဏာခွဲဝီရီးကို ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေအခြီခံသဘောကျစွာ ခိုင်မြဲလို့ အကာအကွယ်ဟိပြီးး ပါတီ ၊ နိုင်ငံတိနန့် ဖယ်ဒရယ် ကိုယ်ထည်(တက်စားပြုရေ အဖွဲ့အစည်း ၊ ပုဂ္ဂိုလ်)တခု၏ တဖက်သတ်ဆုံးဖြတ်ချက်တိကြောင့် ပြောင်းလဲခြင်း မပြုလုပ်သင့်ပါ ။ ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်းနိုင်ငံများအနိန်နန့် ဆွစ်ဇလန်က ပထမဆုံး စတင်တည်ထောင်ခပြီးကေ (၁၇၇၆)မာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ၊ (၁၈၆၇)မာ ကနိန်ဒါနိုင်ငံ ၊ (၁၈၇၁)မာ ဂျာမနီနိုင်ငံနန့် (၁၉၀၁)မာ ဩစတြေးလျနိုင်ငံရို့က အသီးသီးတည်ထောင်ခရေ ။ ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်းနန့် နိူင်းပါက ကွန်ဖယ်ဒရယ်ရီးရှင်းမာ ဗဟိုဆန်သော အာဏာလျော့နည်းသည်

  အစိုးရ မဟိရေ

ကို ဖော်ပြခရေ အစိုးရအဖွဲ့ပုံစံတိစွာ အခြီခံအားဖြင့် တူညီရေ polity (နိုင်ငံအဖြစ် စနစ်တကျ ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ထားရေ လူ့အဖွဲ့အစည်း) အသွင်ကွဲများ ဖြစ်ကတ်တေ ၊ ယင်းမာ အချုပ်အခြာအာဏာပိုင် နိုင်ငံတော် ဖြစ်တေ။ State (နိုင်ငံတော်) ဆိုလိုစွာကို Max Weber က "ယင်းဧ့ပိုင်နက်မာ ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းမှုကို လက်ဝါးကြီးအုပ် ချုပ်ကိုင်ထားမှုဟိရေ[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ] နိုင်ငံရီး၏ ဖြစ်တည်မှုတခု"အဖြစ် အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်ကေလေ့ Montevideo သ‌ဘောတူညီချက်မာ "နိုင်ငံတော် ဆိုရာမာ သတ်မှတ်ထားရေ ပိုင်နက် ၊ အမြဲနီထိုင်ဖို့ ပြည်သူ ၊ အစိုးရ နန့် နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရီးကဏ္ဍသို့ တက်လှမ်းနှိုင်ရေ အရည်အခြင်းဟိမှုရို့ လိုအပ်သည်"ဟု ယူဆသည် ။

နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းဆိုစွာမာ နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ခံရခြင်း မဟိရေ လူ့အဖွဲ့အစည်းတခုကို ခေါ်ဝေါ်သည်[၅၃] ၊ ယင်းမာ အာဏာပိုင်ခြင်း၏ စုစည်းမှု[ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ] စိကေချေသော ဟိရေ ၊ အာဏာပိုင်ခြင်းနန့် ဆိုင်ရေ ဟိရေ နီရာရာထူး အများစုမာ ပမာဏအနည်းငယ်ရာဟိရေ အာဏာသာ ပိုင်ဆိုင်ထားကြကာ ပုံမှန်ဆိုလို့ဟိကေ အမြဲတမ်း နီရာယူထားကတ်တေ မဟုတ်ဘဲ စကားအက်မှုတိကို တင်ကြိုသတ်မှတ်ထားရေ စည်းမျဉ်းတိနန့် ဖြီယှင်းပေးရေ လူမှုရီးကိုယ်ထည်(တက်စားပြုရေ အဖွဲ့အစည်း ၊ ပုဂ္ဂိုလ်)တိစွာလည်း အနည်းစုသာ ဟိရေ ။[၅၄] နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းများမာ စီးပွား‌ရီးဆိုင်ရာ အဖွဲ့အစည်းတိနန့် ယိုင်ကျေးမှုကို ပြုလုပ်ပုံများမာ အလွန်ကွဲပြားကတ်တေ။[၅၅]

နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတိစွာ လူသားရို့၏ သမိုင်းမတင်မီခေတ်မာ စံနှုန်းများဖြစ်ခကေလေ့ ဒေနိခေတ်မာ နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းအနည်းငယ်ရာ ဟိသိမ့်သည် ၊ကမ္ဘာ့လူဦးရွီတခုလုံးနီးပါးသည် အချုပ်အခြာအာဏာပိုင်နိုင်ငံတခုခု၏ စီရင်ပိုင်ခွင့်အထဲ နီထိုင်ကတ်ရေ။ တချို့ဒေသများမာ နာမည်ခံပြည်နယ်အာဏာပိုင်တိစွာ အလွန်အားနည်းပြီး အမှန်အကန် အာဏာအနည်းငယ်ရာ တနည်း အာဏာပိုင်ဆိုင်ခြင်း လုံးဝမဟိပါ ။ သမိုင်းတလျှောက် နိုင်ငံမဲ့လူမျိုးအများစုသည် ယင်းရို့နံဘေးတဝိုက်ဟိ ပြည်နယ်အခြီပြုလူ့အဖွဲ့အစည်းတိနန့် ပေါင်းစည်းခကတ်တေ။[၅၆]

အချို့သော နိုင်ငံရီးဆိုင်ရာ တွေးခေါ်ရီးသမား(ဒဿနပညာသျှင်)တိက နိုင်ငံတော်ဆိုလိုစွာကို မလိုအပ်ရေဆန္ဒဖြင့် ထည့်သွင်းစဉ်းစားကတ်ပြီး ယင်းအတွက်နန့် နိုင်ငံမဲ့လူ့အဖွဲ့အစည်းတခုကို ချီတက်ရန် ရည်မှန်းချက်ကို ‌ရောက်ဖို့ စဉ်းစားကတ်တေ။ Anarchism အုပ်ချုပ်သူမဲ့ဝါဒ (မင်းမဲ့ဝါဒ)၏ ဝါဒရီးရာ အဓိကသဖောထားမာ နိုင်ငံတော် မပါဝင်ရေ လူ့ဘောင်အဖွဲ့အစည်း ထူထောင်ရန် ထောက်ခံခြင်း ဖြစ်တေ။[၅၃][၅၇] အုပ်ချုပ်သူမဲ့ဝါဒသမားတိ၏ တွေးခေါ်ရီးကျောင်းတော်မာ လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ အမျိုးအစားရေ အလွန်အကျွံဖြစ်ရေ  တဦးတစ်ယောက်ချင်းစီ၏ ဖြစ်တည်ခြင်းဝါဒမှ ပြီးပြည့်စုံသော စုပေါင်းဝါဒအထိ သိသာစွာ ကွဲပြားမှု ဟိရေ။[၅၈] မာ့က်ဝါဒမာ နိုင်ငံတော်ဆိုင်ရာ မာ့က်သီအိုရီက အရင်းရှင်စနစ်မှ လွန်မြောက်ပြီးရေ လူ့အဖွဲ့အစည်းသို့ ရောက်ကေ နိုင်ငံတော်ဆိုစွာမာ မလိုလားအပ်ရေ အဖွဲ့အစည်းတခုအနီနန့် အရေးပါမှုဟိဖို့ရာ မဟုတ်တေပိုင် ညှိုးနွမ်းကွယ်ပျောက်လားမေဟု ယူဆသည် ။[၅၉] ဆက်စပ်အယူအဆတခုမာ မာ့က်၏ ကြိုတင်မျှော်မှန်းထားရေ အရင်းရှင်စနစ်အလွန် လူ့အဖွဲ့အစည်းအကြောင်းမာ အမြဲတမ်း အသုံးပြုရေ "နိုင်ငံမဲ့ ကွန်မြူနစ်ဝါဒ"ဆိုရေ အဆင့်ဖြစ်တေ။

အခြီခံဥပဒေတိစွာ အစိုးရ၏ မတူညီရေ အပိုင်းကဏ္ဍခွဲတိအတွက် အသေးစိတ်ဖြစ်ပနာ အကန့်အသတ် သတ်မှတ်ပီးသော လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာများအကြောင်းကို ရီးစွဲထားရေ စာရွက်စာတမ်းများ ဖြစ်တေ။ အခြီခံဥပဒေတခုသည် ရီးဆွဲပြီးသား စာရွက်တမ်းတခု ဖြစ်ကေလေ့ မရီးဆွဲရသိမ့်ရေ အခြီခံဥပဒေလည်း ဟိရေ ။ မရီးဆွဲရသိမ့်ရေ အခြီခံဥပဒေကို အစိုးရ၏ ဥပဒေပြုရီးနန့် တရားစီရင်ရီးဌာနမှ အမြဲတမ်း ‌ရီးဆွဲနီဖို့ဖြစ်ပြီးကေ ထိုကိစ္အစဟိစွာ အခြီအနီတိ၏ သဘောသဘာဝအရ ဇာအစိုးရပုံစံက အသင့်တော်ဆုံး ဖြစ်လီဖို့ကို ဆုံးဖြတ်ရဖို့ ကိစ္စများမှ တခုဖြစ်တေ။[၆၀] အင်္ဂလန်သည် ရီးဆွဲရရေ အခြီခံဥပဒေပုံစံတခုကို ပြည်မားစစ်ကာလအထဲ ပြုလုပ်ခပြီး ပြန်ပနာတည်ထောင်သော ကာလ‌ရောက်ရေအခါ စွန့်ပယ်ခကေလေ့ လွတ်လပ်ရီးရယားနောက် အမေရိကန် အခြီချနီထိုင်သူများ [ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ] ၊ တော်လှန်ရီးပြီးကေ ပြင်သစ်နိုင်ငံနန့် ဥရောပ၏ ကိုလိုနီနိုင်ငံများအပါ ဥရောပတိုက် တတိုက်လုံး ပါဝင်ကျင့်သုံးပါလတ်တေ။

အခြီခံဥပဒေဆိုစွာမာ စီမံခန့်ခွဲရီး ၊ ဥပဒေပြုရီးနန့် တရားစီရင်ရီး(စုပေါင်းပနာ ညွှန်းဆိုရကေ trias politica [အာဏာကို ခွဲဝီခြင်း])အဖြစ် အစိုးရကို ခွဲခြမ်းကာ နိုင်ငံတော်အထဲ အဘက်ဘက်မှ အပြန်အလှန်ထိန်းကျောင်းမှု ဟိစီဖို့အတွက် အာဏာကို ခွဲဝီသတ်မှတ်ဖို့ ဖြစ်တေ။ အများပြည်သူဝန်ဆောင်မှု ကော်မသျှင် ၊ ရွီးကောက်ပွဲကော်မသျှင်နန့် စာရင်းစစ်ချုပ် အဖွဲ့အစည်းများ [ဘာသာပြန် လိုအပ်ချက် ဟိရေ]စရေ ထပ်ဆောင်းဖြစ်ရေ သီးသန့်ဌာနခွဲတိကိုလည်း ထပ်မံဖန်တီးနှိုင်ရေ ။

  1. ↑ Leftwich 2015, p. 68.
  2. ↑ Hague & Harrop 2013, p. 1.
  3. ↑ Johnston & Woodburn 1903, p. 233.
  4. ↑ Hammarlund 1985, p. 8.
  5. ↑ Brady 2017, p. 47.
  6. ↑ Hawkesworth & Kogan 2013, p. 299.
  7. ↑ Taylor 2012, p. 130.
  8. ↑ Blanton & Kegley 2016, p. 199.
  9. ↑ Kabashima & White III 1986.
  10. ↑ Leftwich 2015, p. 68.
  11. ↑ Buhler, C. F., ed. 1961 [1941]. The Dictes and Sayings of the Philosophers. London: Early English Text Society, Original Series No. 211.
  12. ↑ A Greek-English Lexicon။ Tufts Library။ 24 September 2015 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 19 February 2016 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
  13. ↑ Lewis & Short 1879, online.
  14. ↑ Lasswell 1963.
  15. 1 2 Easton 1981.
  16. ↑ Lenin 1965.
  17. ↑ Crick 1972.
  18. ↑ Leftwich 2004.
  19. ↑ Leftwich 2004, pp. 14–15.
  20. ↑ Leftwich 2004, p. 23.
  21. ↑ Leftwich 2004, p. 119.
  22. ↑ Dahl 2003, pp. 1–11.
  23. ↑ Morlino 2017, p. 2.
  24. 1 2 3 Atkinson 2013, pp. 1–5.
  25. ↑ Leftwich 2004, p. 16.
  26. ↑ Morlino 2017, p. 3.
  27. ↑ Schattschneider, Elmer Eric (1960). The semisovereign people : a realist's view of democracy in America. Dryden P. pp. 2. ISBN 0-03-013366-1. OCLC 859587564.
  28. ↑ Mouffe, Chantal (1999). The Challenge of Carl Schmitt (in English). Verso. ISBN 978-1-85984-244-7.
  29. ↑ van der Eijk 2018, pp. 11, 29.
  30. ↑ de Waal, Frans (2007). Chimpanzee politics power and sex among apes. Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8656-0. OCLC 493546705.
  31. ↑ Fukuyama, Francis (2012). The origins of political order : from prehuman times to the French Revolution. Farrar, Straus and Giroux. pp. 56. ISBN 978-0-374-53322-9. OCLC 1082411117.
  32. ↑ "Primary State Formation in Mesoamerica" (15 September 2004). Annual Review of Anthropology 33 (1): 173–199. doi:10.1146/annurev.anthro.33.070203.143823. ISSN 0084-6570.
  33. 1 2 3 4 Carneiro 1970, pp. 733–738.
  34. 1 2 Daniel 2003, p. xiii.
  35. ↑ Daniel 2003, pp. 9–11.
  36. ↑ Nelson & Nelson 2006, p. 17.
  37. ↑ Osiander 2001, p. 251.
  38. ↑ Gross 1948, pp. 20–41.
  39. ↑ Jackson, R. H. 2005. "The Evolution of World Society" in The Globalization of World Politics: An Introduction to International Relations, edited by P. Owens. J. Baylis and S. Smith. Oxford: Oxford University Press. p. 53. ISBN 1-56584-727-X.တမ်းပလိတ်:Verify source
  40. ↑ Kissinger 2014.
  41. ↑ Krasner, Stephen D. (2010). "The durability of organized hypocrisy". In Kalmo, Hent; Skinner, Quentin (eds.). Sovereignty in Fragments: The Past, Present and Future of a Contested Concept. Cambridge University Press.
  42. ↑ From Westphalia, with love – Indian Express။ 30 July 2020 မာ ပြန်စစ်ပြီး။
  43. ↑ ^ Eric Hobsbawm, Nations and Nationalism since 1780 : programme, myth, reality (Cambridge Univ. Press, 1990; ISBN 0-521-43961-2) chapter II "The popular protonationalism", pp.80–81 French edition (Gallimard, 1992). According to Hobsbawm, the main source for this subject is Ferdinand Brunot (ed.), Histoire de la langue française, Paris, 1927–1943, 13 volumes, in particular volume IX. He also refers to Michel de Certeau, Dominique Julia, Judith Revel, Une politique de la langue: la Révolution française et les patois: l'enquête de l'abbé Grégoire, Paris, 1975. For the problem of the transformation of a minority official language into a widespread national language during and after the French Revolution, see Renée Balibar, L'Institution du français: essai sur le co-linguisme des Carolingiens à la République, Paris, 1985 (also Le co-linguisme, PUF, Que sais-je?, 1994, but out of print) The Institution of the French language: essay on colinguism from the Carolingian to the Republic. Finally, Hobsbawm refers to Renée Balibar and Dominique Laporte, Le Français national: politique et pratique de la langue nationale sous la Révolution, Paris, 1974.
  44. ↑ Al-Rasheed, Madawi; Kersten, Carool; Shterin, Marat (11 December 2012). Demystifying the Caliphate: Historical Memory and Contemporary Contexts. Oxford University Press. p. 3. ISBN 978-0-19-932795-9.
  45. ↑ Richards, Howard (2004). Understanding the Global Economy (in English). Peace Education Books. ISBN 978-0-9748961-0-6.
  46. ↑ Black, Jeremy.1998. Maps and Politics. pp. 59–98, 100–47.
  47. ↑ Foucault, Michel. [1977–1978] 2007. Security, Territory, Population: Lectures at the Collège de France.
  48. ↑ Rizaldy, Aldino, and Wildan Firdaus. 2012. "Direct Georeferencing: A New Standard in Photogrammetry for High Accuracy Mapping." International Archives of the Photogrammetry, Remote Sensing and Spatial Information Sciences 39(B1):5–9. တမ်းပလိတ်:DOI.
  49. ↑ Bellezza, Giuliano. 2013. "On Borders: From Ancient to Postmodern Times." Int. Arch. Photogramm. Remote Sens. Spatial Inf. Sci. 40-4(W3):1–7. တမ်းပလိတ်:DOI.
  50. ↑ Mikhailova, E. V. 2013. "Appearance and Appliance of the Twin-Cities Concept on the Russian-Chinese Border." Int. Arch. Photogramm. Remote Sens. Spatial Inf. Sci. 40-4(W3):105–10. တမ်းပလိတ်:DOI.
  51. ↑ Pickering, S. 2013. "Borderlines: Maps and the spread of the Westphalian state from Europe to Asia Part One – The European Context." Int. Arch. Photogramm. Remote Sens. Spatial Inf. Sci. 40-4(W3):111–16. တမ်းပလိတ်:DOI.
  52. ↑ Branch 2011.
  53. 1 2 Craig 2005, p. 14.
  54. ↑ Ellis, Stephen (2001). The Mask of Anarchy: The Destruction of Liberia and the Religious Dimension of an African Civil War. NYU Press. p. 198. ISBN 978-0-8147-2219-0 – via Google Books.
  55. ↑ Béteille 2002, pp. 1042–1043.
  56. ↑ Faulks, Keith (2000). Political Sociology: A Critical Introduction. NYU Press. p. 23. ISBN 978-0-8147-2709-6 – via Google Books.
  57. ↑ Sheehan, Sean (2004). Anarchism. London: Reaktion Books. p. 85.
  58. ↑ Slevin, Carl (2003). "Anarchism". In McLean, Iain & McMillan, Alistair (eds.). The Concise Oxford Dictionary of Politics. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280276-7.
  59. ↑ Engels, Frederick (1880). "Part III: Historical Materialism". Socialism: Utopian and Scientific – via Marx/Engels Internet Archive (marxists.org). State interference in social relations becomes, in one domain after another, superfluous, and then dies out of itself; the government of persons is replaced by the administration of things, and by the conduct of processes of production. The State is not "abolished". It dies out...Socialized production upon a predetermined plan becomes henceforth possible. The development of production makes the existence of different classes of society thenceforth an anachronism. In proportion as anarchy in social production vanishes, the political authority of the State dies out. Man, at last the master of his own form of social organization, becomes at the same time the lord over Nature, his own master—free.
  60. ↑ Britain's unwritten constitution။ 1 April 2019 မာ မူရင်းအား မော်ကွန်းတင်ပြီး။ 25 February 2019 မာ ပြန်စစ်ပြီး။