ရခိုင်သမိုင်း
ရခိုင်ပြည်နယ်စွာ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ မြောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်းတလျှောက်မာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံနန့် နယ်နိမိတ်ထိစပ်လျက်တည်ဟိပြီး သမိုင်းဝင် အာရကန်နိုင်ငံတော်နန့် ကိုက်ညီရေ။ ရခိုင်ပြည်ဧ့သမိုင်းကို ခေတ် (၇) ခုခွဲထားရေ – ဓညဝတီမြို့ဟောင်း၊ ဝေသာလီမြို့၊ လေးမြို့၊ မြောက်ဦးဘုရင့်နိုင်ငံတော်၊ ၁၇၈၅ မှ ၁၈၂၆ အထိ မြန်မာတိအုပ်ချုပ်ခံရခြင်း၊ ဗြိတိသျှရို့အုပ်ချုပ်ခြင်း (၁၈၂၆ မှ ၁၉၄၈) နန့် ၁၉၄၈ ခုနှစ်မှစပြီးကေ လွတ်လပ်ရေမြန်မာနိုင်ငံဧ့ တစ်စိတ်တစ်အာဒါးအဖြစ် တည်ဟိခြင်း။ အေဒီပထမထောင်စုနှစ်မှစပြီးကေ အာရကန်စွာ ကုန်းကြောင်းနန့်ရေလမ်းက လားရောက်နိုင်ရေ အိန္ဒိယနိုင်ငံနန့် အရှိတောင်အာသျှကြားဟိ နယ်စပ်ဒေသဖြစ်ခရေ။
ရခိုင်ရို့၏ မြောက်ဦးဘုရင့်နိုင်ငံတော်ကို ၁၇၈၄ ခုနှစ် ဒီဇန်ဘာလ ၃၁ ရက်နိမာ မြန်မာရို့၏ ကုန်းဘောင်ခေတ်မှ သိမ်းပိုက်ခရေ။ ၁၈၂၆ ခုနှစ်မာ ပထမအင်္ဂလိပ်မြန်မာစစ်ပွဲအပြီး စစ်လျော်ကြီရ်းအဖြစ် အာရကန်ကို ဗြိတိသျှရို့ပါး လွှဲပြောင်းပီးခရရေ။ ၁၈၈၆ ခုနှစ်မာ ဗြိတိသျှရို့က မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ပြီးကေ အာရကန်စွာ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယဧ့ မြန်မာပြည်နယ်ဧ့ တစ်စိတ်တစ်အာဒါးဖြစ်လာခရေ။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်မာ အာရကန်စွာ ဗြိတိသျှအိန္ဒိယက ခွဲထွက်လှာရေ ဗြိတိသျှမြန်မာနိုင်ငံဧ့ ကိုလိုနီအဖြစ် ပါဝင်ခရေ။ ၁၉၄၈ ခုနှစ်နောက်ပိုင်းမာ ရခိုင်စွာ အသစ်ရဟိလာရေ လွတ်လပ်ရေ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ တစ်စိတ်တစ်အာဒါးဖြစ်လာခရေ။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်မာ အာရကန်စွာ ပြည်ထောင်စုဆိုရှယ်လစ်သမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော်ဧ့ ပြည်နယ်တခုဖြစ်လှာခပြီးကေ ရခိုင်လူမျိုးရို့၏ ဌာနေဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်ခံခရရေ။
ရှီးဟောင်းရခိုင်ဘုရင့်နိုင်ငံတိ၏ သမိုင်းကို ရခိုင်ရို့၏ ရာဇဝင်ကျမ်းတိမာ မှတ်တမ်းတင်ထားရေကို တွိ့နှိုင်ရေ။
ဓညဝတီမြို့ဟောင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဓညဝတီမြို့ဟောင်းစွာ ပေါ်ထွန်းခရေ ရခိုင်ဘုရင့်နိုင်ငံ လေးခုထဲက အိန္ဒိယယိုင်ကျေးမှု အဟိဆုံးနိုင်ငံတခုဖြစ်တေ။ သမိုင်းမှတ်တမ်းတိအရ ဒေနိုင်ငံတော်မြို့တော်ကို စတင်တည်ထောင်သူမှာ မရယုမင်းဖြစ်တေ။ မရယုမင်း ပျက်သုဉ်းပြီးကေ ကံရာဇာကြီးဟုနာမည်ဟိရေ အုပ်စိုးသူတဦးရောက်ဟိလာပြီးကေ မြို့တော်ကို ပြန်ပနာတည်ထောင်ခရေ။ ကံရာဇာကြီးဧ့ ဆက်ခံသူ စန္ဒသုရိယမင်းစွာ မြို့တော်ကို ပြန်ပနာမွမ်းမံခရေ။ သူ၏ လက်ထက်မာ မြတ်စွာဘုရားသျှင် ကြွရောက်တော်မူပြီး မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို ဌာပနာခရေ။
ရခိုင်ရာဇဝင်အများစုက ဘီစီ ၅၅၄ မာ စန္ဒသုရိယမင်းလက်ထက် ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကို ပူဇော်ခရေ ဗုဒ္ဓဘာသာစွာ အာရကန်ဧ့ အဓိက ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှုဖြစ်လှာခကြောင်း သဘောတူညီကတ်ရေ။ ရှိးရက္ခိုင်ဒဏ္ဍာရီတိမာ မြတ်စွာဘုရားသျှင် အာရကန်သို့ ကြွရောက်တော်မူခရေ ၁၂၃ ဘိုးတော်အင်္ဇနာခုနှစ်၊ သူ၏ မဟာပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူခြင်းမတိုင်ခင် ၂၅ နှစ်အလိုမာ မဟာမုနိဘုရားကြီးကို တည်ထောင်ခရေ စန္ဒသုရိယမင်းအကြောင်း အသေးစိတ်ဖော်ပြထားရေ။
မြတ်စွာဘုရားသျှင် ကြွရောက်တော်မူစဉ် စန္ဒသုရိယမင်းအား မိမိဧ့ အရွယ်အစားအတိုင်း ရုပ်ပွားတော်တစ်ဆူ ပြုလုပ်ခွင့်ပြုတော်မူခရေ။ မြတ်စွာဘုရားသျှင်စွာ ကျောက်တော်မြို့အရှိဖက် ကုလားတန်မြစ်ကမ်းပေါ်ဟိ သီလာဂီရိကျောက်တောင်ထိပ်မာ ယင်းနီရာကို ဘိသိပ်ပီးတော်မူခရေ။ ထွက်ခွာတော်မူချိန်မာ မြတ်စွာဘုရားသျှင်စွာ တောက်ပရေ အလင်းရောင်တိထွက်နီရေ ဓာတ်တော်တစ်ဆူကို ချန်ရစ်ခပြီးကေ ချစ်ခင်ရရေ ညီတော် အာနန္ဒာထံ အပ်နှင်းတော်မူခရေ။ မြတ်စွာဘုရားသျှင်က ဧပိုင်မိန့်တော်မူခရေ-
"ဓညဝတီစွာ ကြီးကျယ်ခမ်းနားရေ နိုင်ငံတော်ကြီးဖြစ်ပြီးကေ ဂစ္ဆပဏ္ဍိန္ဒမြစ်ဧ့ အရှိဖက်ကမ်းမာ မြို့ကြီး ၉၉ မြို့၊ အနောက်ဘက်ကမ်းမာ မြို့ကြီး ၉၉ မြို့ ဟိလီဖို့။ ဒေနိုင်ငံဧ့ မင်းတိစွာ ရှီးဟောင်း ကဿပတိုင်းမျိုးနွယ်မှ ဆင်းသက်လာဖို့ဖြစ်ပြီးကေ အထူးအနိန်နန့် ကပိလဝတ်ပြည်ဧ့ တောထွက်မင်း အဇ္ဇုနမှ ဆင်းသက်လာရေ ငါရို့ သကျမုနိမျိုးနွယ်မှ ဖြစ်လိမ့်မေ။ ဘုရားလောင်းအဖြစ် ငါစွာ ဒေမွန်မြတ်ရေတိုင်းပြည်မာ အခေါက်ခေါက် ဖွားမြင်ခဖူးရေ။ ဒေနိုင်ငံမာ ကျွန်ုပ်၏ ရုပ်ပွားတော်ကို ပြုလုပ်ပြီးကေ ကျွန်ုပ်၏ သာသနာတော် (ဗုဒ္ဓဘာသာ) တည်တံ့နီသမျှ နှစ်ပေါင်း ၅၀၀၀ ကြာ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ကတ်လိ့မေ။"
ရခိုင်လူမျိုးတိစွာ အိန္ဒိယနိုင်ငံပြင်ပမာ မြတ်စွာဘုရားသျှင်ဧ့ တရားတော်တိကို တိုက်ရိုက်နားထောင်ခရေ ပထမဆုံးလူမျိုးတိဖြစ်ကကြောင်း ဂုဏ်ယူစွာပြောဆိုကတ်ရေ။ မဟာမုနိရုပ်ပွားတော် ပြီးစီးရေအခါ ထိုရုပ်ပွားတော်ကို သီရိဂုတ္တကျောက်တောင်ထက်မာ ဌာပနာခကတ်ပြီးကေ နတ်လူရို့ စုဝီးကာ မဟာမုနိရုပ်ပွားတော်ကြီးကို ပူဇော်ကန်တော့ကတ်ရေ ပွဲတော်ကြီး ကျင်းပခကတ်ရေ။[၁]
ဝေသာလီ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]အေဒီ ၄ ရာစုမာ ဓညဝတီမြို့ဟောင်း ပျက်သုဉ်းပြီးကေ (အေဒီ ၃၇၀) ရခိုင်ဒေသဧ့ အာဏာဗဟိုချက်စွာ ဓညဝတီမှ ဝေသာလီသို့ ရွိလားခီရေဟု ခန့်မှန်းရရေ။ ဓညဝတီထက် နောက်ပိုင်းမှ တည်ထောင်ခကေလေ့ ဝေသာလီစွာ ပေါ်ထွန်းခရေ ရခိုင်ဘုရင့်နိုင်ငံ လေးခုအနက် အိန္ဒိယယိုင်ကျေးမှု အဟိဆုံးနိုင်ငံဖြစ်တေ။ ပေါ်ထွန်းခရေ အခြားရခိုင်ဘုရင့်နိုင်ငံတိပိုင် ဝေသာလီဘုရင့်နိုင်ငံစွာ အရှိဒေသ (ပျူမြို့ပြနိူင်ငံတိ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ မွန်လူမျိုး) နန့် အနောက်ဒေသ (အိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂါလီ၊ ပါရှား) ရို့ကြားက ကုန်သွယ်ရီးကို အခြီခံထားရေ။[ကိုးကားချက်လိုပါရေ] ဒေနိုင်ငံစွာ တရုတ်-အိန္ဒိယ ပင်လယ်ရီကြောင်းကုန်သွယ်ရီးလက်ကြားတိထက်မာ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခရေ။[၂]
ဝေသာလီစွာ ထင်ယှားကျော်ကြားရေ ဆိပ်ခုံမြို့တခုဖြစ်ပြီးကေ ယင်းဧ့ ထွန်းကားချိန်ကာလမာ နှစ်စိုင်သင်္ဘောပေါင်း ထောင်ချီ၍ ဆိုက်ကပ်ခရေ။ ဒေမြို့တော်ကို ရီဝင်ရောက်ရေ ချောင်းတခုဧ့ ကမ်းနားမာ တည်ဆောက်ထားပြီးပနာ အုတ်တိနန့် ကာရံထားရေ။ မြို့ပြအနိန်အထားစွာ ဟိန္ဒူနန့် အိန္ဒိယယိုင်ကျေးမှုဧ့ လွှမ်းမိုးမှုတိ ဟိခရေ။[၃]
ပုဂံခေတ် ထွန်းကားလှာချိန် ၁၀ ရာစုမာ ဒေနိုင်ငံတော်စွာ တတအီးအီး ကျဆင်းလှာခရေ။[၄]
လောင်းကြက်မြို့
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဒေကာလအတွင်းမာ အုပ်စိုးခရေ နာမည်ကျော်မင်းတိထဲက တပါးမှာ မင်းထီး ဖြစ်ပြီးကေ သူစွာ လောင်းကြက်မင်းဆက်ကို အေဒီ ၁၂၇၉ မှ ၁၃၈၅ အထိ အုပ်စိုးခရေ။[၅]
လောင်းကြက်မင်းဆက် (၁၂၅၁–၁၄၀၆) စွာ ထင်ယှားရေ ရခိုင်ဘုရင့်နိုင်ငံ တခုဖြစ်တေ။ ရခိုင်ရာဇဝင်ကျမ်း ရခိုင်ရာဇဝင်သစ် အရ လောင်းကြက်မင်းဆက်ကို ၁၂၅၁ ခုနှစ် ဧပြီလ ၂၂ ရက်နိမာ တည်ထောင်ခရေ။ ၎င်းစွာ ဝေသာလီခေတ် ပျက်သုဉ်းပြီးကေ ပေါ်ပေါက်လာကာ မြောက်ဦးဘုရင့်နိုင်ငံတော် မတိုင်ခင်ကာလအထိ တည်ဟိခရေ။[၆]
မြောက်ဦးဘုရင့်နိုင်ငံတော်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဒေနိုင်ငံစွာ ရခိုင်ဘုရင့်နိုင်ငံတိအနက် အစွမ်းထက်ဆုံးဖြစ်ပြီးကေ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဧ့ စစ်တကောင်းဒေသတိကို အုပ်စိုးခရေ။ မြောက်ဦးဘုရင်တိစွာ အင်အားကြီးမားပြီး ၁၅၄၆–၁၅၄၇ နန့် ၁၅၈၀–၁၅၈၁ ခုနှစ်တိမာ တောင်ငူမြန်မာဧ့ ကျူးကျော်စစ်ဆင်နွှဲမှုကို နှစ်ကြိမ်လုံးလုံး အောင်မြင်စွာ ကာကွယ်နိုင်ခရေ။ ယင်းဧ့ အင်အားအထွတ်အထိပ်ကာလ ၁၅၉၉ မှ ၁၆၀၃ အထိ ဆူန္ဒဘန်းမှ မာတာဘန်ဂျိုင်တာလောင်အထိ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော် ကမ်းရိုးတန်းဒေသကို တချက်ချေတာထိန်းချုပ်နိုင်ခရေ။ ၁၆၆၆ ခုနှစ်မာ မုချအင်ပါယာနန့် စစ်ဖြစ်ပြီးနောက် စစ်တကောင်းဒေသကို လက်လွှတ်ခရရေ။[၇][၈][၉] မြောက်ဦးဘုရင့်နိုင်ငံတော်စွာ ၁၇၈၅ ခုနှစ်အထိ တည်ဟိခပြီးကေ နောက်ဆုံးမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ်က သိမ်းပိုက်ခြင်းခံခရရေ။ မြောက်ဦးနိုင်ငံဧ့ သမိုင်းဝင်အပျက်အစီးတိမာ မြန်မာနိုင်ငံ ရခိုင်ပြည်နယ်၌ ရှီးဟောင်းဘုရား၊ စာတီပေါင်း ၇၀၀ ကျော် ပါဝင်ရေ။[၁၀][၁၁]
မြောက်ဦးနိုင်ငံမာ ဘုရင်စွာ အချုပ်အခြာအာဏာအား အပြည့်အဝကိုင်စားခရေ။ မြောက်ဦးနိုင်ငံစွာ ဘင်္ဂါလီ၊ ပေါ်တူဂီ၊ မြန်မာ၊ သီဟိုဠ် (သီရိလင်္ကာ) ရို့နန့် သံတမန်ရီးရာ ဆက်ဆံမှုတိနန့် ကုန်သွယ်ရီးဆက်ဆံမှုတိ ထိန်းသိမ်းခရေ။ ဒေဆက်ဆံမှုတိမာ စစ်ရီး၊ ဘာသာရီးနန့် အခါသင့်အနိန်နန့် ပဋိပက္ခတိ ပါဝင်ခရေ။[၁၂][၁၃]
မြောက်ဦးနိုင်ငံစွာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဧ့ အချက်အချာဗဟိုဌာန တခုဖြစ်ခရေ။ အာရပ်၊ ဒတ်ချ်၊ ပေါ်တူဂီနန့် အခြားကုန်သည်တိနန့် ကုန်သွီမှုပြုလုပ်ခြင်းနန့် မြောက်ဦးစွာ စီးပွားရီးဗဟိုဌာနတခုအဖြစ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခရေ။ ဒေနိုင်ငံစွာ ကျိကျိတက်ချမ်းသာရေ ဒေသဖြစ်ခရေ။ အုပ်ချုပ်ရီးအဖွဲ့စွာ ကုန်သွယ်မှုတိကို စီးမျဉ်းစီးကမ်းသတ်မှတ်ခြင်း၊ အကောက်ခွန်တိကောက်ခံခြင်းနန့် နိုင်ငံတော်ဧ့ စီးပွားရီးကို မြှင့်တင်ဖို့ သံတမန်ရီးရာဆက်ဆံမှုတိ ထိန်းသိမ်းခြင်းရို့ကို ဆောင်ရွက်ခရေ။[၁၄]
ကိုးကား
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ↑ "ARAKAN TODAY: What is Arakan: Rakhine, Rakhaing or Rakhaing-pray?". ARAKAN TODAY. 2011-12-06. Retrieved 2025-01-23.
- ↑ Williams, Benjamin (25 January 2021). "Ancient Vesali: Second Capital of the Rakhine Kingdom". Paths Unwritten (in English).
- ↑ Ba Tha (Buthidaung)။ "The Early Hindus and Tibeto-Burmans in Arakan (A brief study of Hindu civilization and the origin of the Arakanese race)" (in en)၊ November 1964။
- ↑ "Report on the antiquities of Arakan". digital.soas.ac.uk (in English). Archived from the original on 13 April 2025. Retrieved 2025-02-02.
- ↑ (Sandamala Linkara Vol. 1 1997: 171)
- ↑ William J. Topich; Keith A. Leitich (9 January 2013). The History of Myanmar. ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-35725-1.
- ↑ "Arakanese Kingdom of Mrohaung | Burma, Monarchs, Buddhism | Britannica". www.britannica.com (in English). Retrieved 2025-03-05.
- ↑ Than Tun (2011). "23. Nga Zinga and Thida". Myanmar History Briefs (in Burmese). Yangon: Gangaw Myaing. p. 135.
- ↑ "Guidebook on Mrauk U" . Ministry of Religious Affairs and Culture, Myanmar: Page 22 of PDF.
- ↑ "Arakan and Bengal : the rise and decline of the Mrauk U from 15th to the 17th century (PDF)".
- ↑ "History of the District Chittagong". www.chittagong.gov.bd. Retrieved 2024-12-22.
- ↑ Burma's Lost Kingdoms: Splendours of Arakan by Pamela Gutman.
- ↑ "Arakan, Min Yazagyi, and the Portuguese : the relationship between the growth of Arakanese imperial power and Portuguese mercenaries on the fringe of mainland Southeast Asia 1517–1617".
- ↑ "The Kingdom of Arakan in the Indian Ocean Commerce [PDF]".
{{cite web}}: line feed character in|title=at position 37 (help)