ရှမ်းဘာသာစကား

ရှမ်းဘာသာစကား (ရှမ်း: ၵႂၢမ်းတႆး; [kwáːm.táj]) စွာ သျှမ်းလူမျိုးရို့၏ မိခင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီးကေ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစု (တိုင်-ကဒိုင်) မာ ပါဝင်ရေ။ မြန်မာနိုင်ငံ၊ သျှမ်းပြည်နယ်အထဲ အများဆုံး ပြောဆိုကတ်ပြီး ကချင်ပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး မြောက်ပိုင်း၊ ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံ ယူနန်ပြည်နယ်ဟိ တဲဟုန်နန့် စစ်ဆောင်ပန္နားဒေသတိအပြင် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ အနောက်ပိုင်းရို့မာလည်း ပျံ့နှံ့ပြောဆိုကတ်တေ။

ရှမ်းဘာသာစကား
ၵႂၢမ်းတႆး (Kwan Tai)
ဒေသခံ	မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ
ဒေသ	သျှမ်းပြည်နယ်၊ ကချင်ပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ယူနန်ပြည်နယ်
လူမျိုးစု	သျှမ်းလူမျိုး
ဒေသခံ ပြောဆိုသူတိ	၄.၆ သန်း (ခန့်မှန်း)
ဘာသာစကား မိသားစု	ခရာ-ဒိုင် တိုင် (Tai) အနောက်တောင်ပိုင်း တိုင် (Southwestern Tai) အနောက်မြောက်ပိုင်း တိုင် (Northwestern Tai) ရှမ်းဘာသာစကား
စာအရေးအသားစနစ်	ရှမ်းအက္ခရာ
ဘာသာစကားကုဒ်တိ
ISO 639-2	shn
ISO 639-3	shn

ဖိုင်:Shan+text+copy.jpg

ရှမ်းဗျည်းအက္ခရာနန့် နံပါတ်စဉ်တိ

ရှမ်းဘာသာစကားစွာ ထိုင်းဘာသာစကား၊လာအိုဘာသာစကားတိ နန့် နီးစပ်မှုဟိပြီးး အသံ (၆) သံ ပါဝင်ရေ အသံနိမ့်အသံမြင့် (Tonal language) ဘာသာစကားဖြစ်တေ။လက်ဟိမာ ရုံးသုံးနန့် စာပီအသုံးအနှုန်းများမာ စံပြုထားရေ ရှမ်းဘာသာစကားမာ သျှမ်းပြည်နယ် အဝှမ်းမာ အများဆုံးပြောဆိုကတ်တေ "တိုင်းယိုင်" (တႆးယႂ်ႇ) သို့မဟုတ် "တိုင်းလူင်" (တႆးလူင်) ဟု ခေါ်ဆိုရေ ရှမ်းကြီးဘာသာစကား ဖြစ်တေ။ သျှမ်းပြည်နယ်အထဲ ဒေသအလိုက် စကားပြောဆိုပုံ စိကေချေစီ ကွဲပြားမှုဟိကေလေ့ တိုင်းယိုင် (ရှမ်းကြီး) စကားစွာ တခြားသော ရှမ်းမျိုးနွယ်စုခွဲများအကြား အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်မှု အဟိဆုံးနန့် စာပီသင်ကြားရီးမာ အဓိက အသုံးပြုရေ ဘာသာစကား ဖြစ်တေ ။

အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း

ရှမ်းဘာသာစကား (ရှမ်း: လိၵ်ႈတႆး; Tai Yai) စွာ အရှိတောင်အာသျှမာ ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကတ်တေ ဘာသာစကားတခုဖြစ်ပြီးကေ ဘာသာစကား ပညာရပ်ဆိုင်ရေ ခွဲခြားမှုအရ

• ကရာ-ဒိုင် မိသားစု (အယင်က တိုင်-ကဒိုင် ဟု ခေါ်ဆိုခရေ)
  • ကမ်-တိုင် အုပ်စု
    • ဘီ-တိုင် အုပ်စုငယ်
      • တိုင် (Tai) ဘာသာစကားတိ
        • အနောက်တောင်ဘက် တိုင်အုပ်စု
          • အနောက်မြောက်ဘက် တိုင်အုပ်စုငယ်
            • ရှမ်းဘာသာစကား (ရှမ်းကြီး)

ရှမ်းဘာသာစကားစွာ အနောက်တောင်ဘက် တိုင်အုပ်စုဝင်များ ဖြစ်ကတ်သော ထိုင်း (Central Thai)၊ လာအို (Lao) နန့် ဂုံ (Khun) ဘာသာစကားရို့နန့် နီးစပ်မှုဟိကေလေ့၊ အနောက်မြောက်ဘက် အုပ်စုငယ်ဖြစ်ရေအတွက် အာသံ ဟိ တိုင်အဟုန် (Tai Ahom) နန့် တရုတ်နိုင်ငံ ရေဟုန် ဟိ တိုင်လေ ရို့နန့် ပိုပြီးကေနီးစပ်ပါရေ။ရှမ်းဘာသာစကားစွာ နိမ့်မြင့်သံ (၅) မျိုးမှ (၆) မျိုးအထိ ဟိရေ အသံအနိမ့်အမြင့်ပြောင်း ဘာသာစကား ဖြစ်တေ။ ဝါကျဖွဲ့စည်းပုံမာ ကတ္တား-ကြိယာ-ကံ ပုံစံကို အသုံးပြုရေ။

ရှမ်းဘာသာစကားနန့် စာပီသမိုင်းကြောင်း

ရှမ်းဘာသာစကား စွာ တရုတ်နိုင်ငံ တောင်ပိုင်းနန့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းဒေသများမာ မူလအခြီခံခရေ ခရာ-ဒိုင် ဘာသာစကားမိသားစုမှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်တေ။ အေဒီ (၆) ရာစုနန့် (၁၃) ရာစုကြားမာ တိုင်နွယ်ဖွားတိစွာ တောင်ဘက်ကို အစုလိုက်အပြုံလိုက် ရွှိပြောင်းလှာကတ်ရာမှ မြန်မာနိုင်ငံအတွင်းကို ဝင်ရောက်လှာပြီး သီးသန့်ဘာသာစကား ဝိသေသများ ဖြစ်ပေါ်လှာခရေ။

ရှမ်းစာရီးစနစ်တိစွာ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုတိဟိခသဖြင့် မြန်မာနိုင်ငံအထဲ အသုံးပြုရာမာ ပညာရီးနန့် စာပီထုတ်ဝီမှုတိအတွက် စံပုံစံတခု လိုအပ်ပါလတ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် ၂၀ ရာစုအတွင်းမှာ စံရှမ်းအက္ခရာ (Standard Shan Script) ကို သတ်မှတ်အသုံးပြုဖို့ ကြိုးပမ်းမှုတိ ပြုလုပ်ခရေ။ စံ ဗြိတိသျှခေတ် ပုံနှိပ်စက်များ စတင်ဝင်ရောက်လှာချိန်မာ ရှမ်းစာလုံးပုံစံတိစွာ မြန်မာစာပုံနှိပ်စက် နည်းပညာအပေါ် အခြီခံခရေ။ရှမ်းစာအုပ်တိကို ရန်ကုန်နန့် မော်လမြိုင်မြို့မှ ပုံနှိပ်စက်တိမာ ရိုက်နှိပ်ခကတ်တေ။ မြန်မာစာလုံး ပုံသွန်းလောင်းပုံကို အခြီခံပြီး ရှမ်းစာလုံးတိကိုအချိုးအစားကျနသော မြန်မာစာလုံးတိကဲ့သို့ စက်ဝိုင်းပုံစံတိအဖြစ် ဒီဇိုင်းထုတ်ခကတ်တေ။ ဒေနိခေတ်သုံး ရှမ်းစာ(လိၵ်ႈတႆး)အဝိုင်း (Standard Shan Script) ကို ၁၉၅၅ ခုနှစ်၊ တောင်ကြီးမြို့မာ ပြုလုပ်ရေ ရှမ်းစာပီကော်မတီမှ အတည်ပြုခရေ။ ဒေပြုပျင်ပြောင်းလဲမှုမာ အောက်ပါရို့ကို ဆောင်ရွက်ခရေ -

1. အသံနီအသံထား သင်္ကေတများ: ရှမ်းဘာသာစကားဧ့ အသံ (၆) မျိုးကို ခွဲခြားနိုင်ဖို့ အသံနိမ့်အသံမြင့် သင်္ကေတ တိကို စနစ်တကျ ထည့်သွင်းခရေ။
2. ဒီဇိုင်းအားလုံးကို Unify လုပ်ခြင်း: သျှမ်းပြည်နယ်အထဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားနိန်ရေ ရီးထုံးတိကို စုစည်းကာ ခေတ်မီပုံနှိပ်လုပ်ငန်းနန့် ကိုက်ညီသော အဝိုင်းပုံစံ အဖြစ် တရားဝင် သတ်မှတ်ခရေ။

စံရှမ်းအက္ခရာမာ အသံထွက်နန့် စာလုံးပုံစံတိကို ပိုပြီးကေစနစ်တကျဖြစ်စီရန် ပြင်ဆင်ထားပြီးသား ပညာရီး၊ သတင်းစာနန့် စာပီထုတ်ဝီမှုတိမာ အသုံးပြုဗျာယ်ဟိရေ။ ယကေလေ့ ဒေသအလိုက် ရှမ်းစာပုံစံတိကိုလည်း ဒေနိထိ ဆက်ပနာအသုံးပြုနိန်ကတ်တုန်းဖြစ်တေ။

ရှမ်းဗျည်း(၁၈)လုံး [မြန်မာစာထည့်သွင်းဖော်ပြထား | ရှမ်းစာ]

ရှမ်းစာ	RTGS	IPA	အထက်ရှမ်းစာ
ၵ	ka	/k/	ᥐ
ၶ	kha	/kʰ/	ᥑ
င	nga	/ŋ/	ᥒ
ၸ	sa	/t͡s/, /s/	ᥓ
သ	hsa	/sʰ/	ᥔ
ၺ	nya	/ɲ/	ᥭ
တ	ta	/t/	ᥖ
ထ	tha	/tʰ/	ᥗ
ၼ	na	/n/	ᥢ
ပ	pa	/p/	ᥙ
ၽ	pha	/pʰ/	ᥚ
ၾ	fa	/f/, /pʰ/	ᥜ
မ	ma	/m/	ᥛ
ယ	ya	/j/	ᥕ
ရ	ra	/r/
လ	la	/l/	ᥘ
ဝ	wa	/w/	ᥝ
ႁ	ha	/h/	ᥞ
ဢ	ah	/ʔ/	ᥟ

အသုံးခွဲခြားခြင်း

ရှမ်းဘာသာစကားတွင် ပြောဆိုသူနန့် နားထောင်သူ၏ လူမှုရီးအဆင့်အတန်း၊ အခြီအနီနန့် ဆက်စပ်မှုအပေါ် မူတည်ပနာ သုံးနှုန်းပုံ အဆင့်အတန်းများ ကွဲပြားမှုဟိရေ။ အဓိကကတော့ခါ

၁။ နန်းသုံးစကား

ကျိုင်းတုံဟော်နန်းနန့် တခြားသော ရှမ်းစော်ဘွားများ ခေတ်မာ အသုံးပြုခသော အဆင့်မြင့် သုံးနှုန်းပုံဖြစ်တေ။ ယင်းကို "လိၵ်ႈၸဝ်ႈၾႃႉ" သို့မဟုတ် စော်ဘွားနန်းသုံးစကားဟု ခေါ်ဆိုပြီး ပါဠိနန့် သက္ကတနွယ်ဖွား ဝေါဟာရများစွာ ပါဝင်ရေ။ ဘုရင် သို့မဟုတ် စော်ဘွားကို ရည်ညွှန်းသော နာမ်စားများ၊ လှုပ်ယှားမှုများ (နမူနာ - စားရေကို "သိမ်းဆည်းစွာ" ဟု သုံးနှုန်းခြင်း)။

၂။ သာသနာသုံးစကား

ဗုဒ္ဓဘာသာ စာပီများ၊ တရားဓမ္မများ ဟောကြားရာမာ အသုံးပြုရေ အဆင့်ဖြစ်တေ။ ဒေအဆင့်မာ ပါဠိဘာသာစကားဧ့ လွှမ်းမိုးမှု ကောင်းကောင်းများပြီး စာပီစကား (Literary Language) ပုံစံနန့် ရီးသားပြောဆိုကတ်တေ။ ရိုသေမှုပြ ဝေါဟာရများဖြစ်ရေ "ၸဝ်ႈ" (Chao) ကို ဘုန်းတော်ကြီးတိနန့် ဘာသာရီးဆိုင်ရေ အရာဝထုတိအတွက် အမြဲတွဲဖက်သုံးစွဲရေ။

၃။ ယိုင်ကျေးသော အသုံးအနှုန်း

စိမ်းသောသူတိ၊ လူကြီးမိဘတိနန့် အထက်လူကြီးတိကို ပြောဆိုရာမာ သုံးစွဲသော အဆင့်ဖြစ်တေ။ ဝါကျအဆုံးမာ ယိုင်ကျေးမှုပြပုဒ်များဖြစ်ရေ "ၶႃႈ" (Kha - အမျိုးသား/အမျိုးသမီးသုံး) ကို ထည့်သွင်းပြောဆိုကတ်တေ။ကိုယ့်ကိုယ်ကို "ၶႃႈ" (ကျွန်တော်/အကျွန်) ဟု နှိမ့်ချသုံးနှုန်းပြီး တဖက်လူကို "ၸဝ်ႈ" သို့မဟုတ် "ပီႈ/ၼွင်ႉ" (အစ်ကို/မောင်) စသည်အနိန်နန့် သင့်လျော်ပိုင် ခေါ်ဝေါ်ရေ။

၄။ ရိုးရိုးသုံးစကား

မိသားစုအထဲ၊ သူငယ်ချင်းအချင်းချင်းနန့် ရင်းနှီးသူတိအကြား ပြောဆိုရေ အဆင့်ဖြစ်တေ။ ဒေအဆင့်မာ ယိုင်ကျေးမှုပြ ပုဒ်တိကို ချန်လှပ်ထားလိ့ဟိပြီးး ဒေသန္တရ လီယူလီသိမ်းတိ ပိုပြီးကေပါဝင်လှာရေ။

အသံဗေဒ

ရှမ်းဘာသာစကားစွာ အသံထွက်ဗေဒအရ ကြွယ်ဝသော ဘာသာစကားတခုဖြစ်ပြီးကေ အသံနိမ့်အမြင့် ပေါ် မူတည်ပနာ အဓိပ္ပာယ်ပြောင်းလဲသော ဘာသာစကား (Tonal Language) ဖြစ်တေ။

ဗျည်းသံတိ

ရှမ်းဘာသာစကားတွင် အခြီခံဗျည်းသံ (၁၈) သံမှ (၂၀) လှောက်ဟိရေ။ မြန်မာစကားနန့် မတူသောအချက်မာ ရှမ်းစကားမာ"ဖ" (f) သံ နန့် "ဟ" (h) သံရို့စွာ သီးသန့်အရေးပါသော နီရာတွင် ဟိနီခြင်းဖြစ်တေ။

	နှုတ်ခမ်းသံ	သွားသံ	အာခေါင်သံ	လိုင်ခြောင်းသံ
ပိတ်သံ (Plosives)	p, pʰ	t, tʰ	c, cʰ	k, kʰ, ʔ
နှာသံ (Nasals)	m	n	ɲ	ŋ
ပွတ်တိုက်သံ (Fricatives)	f	s		h
လျှာဖီးသံ (Lateral)		l

သရသံတိ

ရှမ်းဘာသာစကားတွင် သရသံ (၉) မျိုးဟိပြီး အတိုအရှည် ခွဲခြားမှုဟိရေ။

အခြီခံသရတိ(Monophthongs)

ရှမ်းအက္ခရာ	အသံထွက် (IPA)	နာမည်
ၵိ	/i/	သရအိ (ဣ)
ၵေ	/e/	သရအေ
ၵႄ	/ɛ/	သရအဲ
ၵႃ	/a/	သရအာ
ၵေႃ	/ɔ/	သရအော
ၵူဝ်	/o/	သရအို
ၵု	/u/	သရအု (ဥ)
ၵို	/ɯ/	သရအွီ (အသံပိတ်သရ)
ၵၾ	/ɑ/	သရအ (Open-back)

နှစ်ထပ်သရများ (Diphthongs)

နှစ်ထပ်သရတိကို အခြီခံသရတိနန့် ဝါကျအဆုံးသတ်ဗျည်းများ (ယ၊ ဝ) ပေါင်းစပ်လို့ ဖန်တီးရေ-

• ၵိဝ် /iu/ (အိ+ဝု)
• ၵေဝ် /eu/ (အေ+ဝု)
• ၵႅဝ် /ɛu/ (အဲ+ဝု)
• ၵဝ် /au/ (အ+ဝု)
• ၵၢဝ် /au/ (အာ+ဝု)
• ၵွႆ /oi/ (အော+ယိ)
• ၵုၺ် /ui/ (အု+ယိ)
• ၵိုၺ် /ɯi/ (အွီ+ယိ)

ရှမ်းစာပီမာ သရသံတခုတည်း ရီးသားလိမဟိပဲ ဗျည်းနန့် တွဲဖက်မှရာ အသံထွက်ပါရေ။ အထူးအားဖြင့် "ၵို" (/ɯ/) သံစွာ မြန်မာစကားတွင် မဟိဘဲ ထိုင်းဘာသာစကားဟိ "သရအွတ်" (Sara Ue) အသံနန့် ဆင်တူရေ အာခေါင်ပိတ်သံ ဖြစ်တေ။

အသံနိမ့်အမြင့် (Tones)

ရှမ်းဘာသာစကား (ရှမ်းကြီး) မာ အခြီခံအားဖြင့် အသံနိမ့်အမြင့် (၅) မျိုး ဟိကေလေ့ တချို့ဒေသန္တရစကားတိမာ (၆) မျိုးအထိ ဟိတတ်ရေ။

1. အသံတက်: low-rising pitch (နမူနာ - "မႃ" မြင်း)
2. အသံနိမ့်: low-level pitch (နမူနာ - "မႃႇ" ပက်ခုံး)
3. အသံနိမ့်တောက်: mid-falling pitch (နမူနာ - "မႃႉ" လာရေ)
4. အသံမြင့်: high-level pitch (နမူနာ - "မႃး" အနာ)
5. အသံလတ်: mid-level pitch (နမူနာ - "မႃဝ" အမဲလိုက်ရေ)

ဝါကျအဆုံးသတ်ဗျည်းတိ

ရှမ်းစကားတွင် ဝါကျ သို့မဟုတ် စကားလုံးအဆုံးသတ်မာ သုံးနှိုင်ရေ ဗျည်းသံတိမာ -p, -t, -k, -m, -n, -ŋ, -w, -j ရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။