ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ
| ဟန်ဂေရီသမ္မတနိုင်ငံ | |
|---|---|
 image_flag
 အမှတ်တံဆိပ်
| |
| Script error: The function "infoboxImage" does not exist. | |
| မြို့တော် နန့် အကြီးဆုံးမြို့ | ဘူဒါပတ်စ်မြို့ |
| ရုံးသုံး ဘာသာစကားတိ | ဟန်ဂေရီ |
| အမျိုးအစား | ပါလီမန် သမ္မတစနစ် |
| တည်ထောင် | |
• ဟန်ဂေရီ | ၈၉၅ |
• ခရစ်ယာန် ဘုရင်နိုင်ငံ | ၁၀၀၀ |
• တတိယသမ္မတနိုင်ငံတော် | ၁၉၈၉ အောက်တိုဘာ ၂၃ |
| ဧရိယာ | |
• စုစုပေါင်း | ၉၃,၀၃၀ km² (အဆင့်: ၁၀၉) |
• ရေထု (%) | ၀.၇၄ |
| GDP (PPP) | ခန့်မှန်း |
• စုစုပေါင်း | US $ ၁၈၇.၆၂၇ ဘီလီယံ |
• Per capita | US $၁၈,၇၃၈ |
| HDI | ၀.၈၀၅ ကကောင်းမြင့် |
| တယ်လီဖုန်းကုဒ် | +၃၆ |
| Internet TLD | .hu |
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ (တရားဝင်အခေါ်အားဖြင့် [၁]ဟန်ဂေရီ သမ္မတနိုင်ငံ) စွာ ဥရောပ အလယ်ပိုင်းမာ ဟိရေ ကုန်းတွင်းပိတ်် နိုင်ငံ တနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ ပန်နိုနီယမ် မြစ်ဝှမ်းဒေသမာ တည်ဟိပြီး မြောက်ဖက်မာ ဆလိုဗက်ကီးယားနိုင်ငံ၊ အရှိဖက်မာ ယူကရိန်းနိုင်ငံ နန့် ရိုမေးနီးယားနိုင်ငံ၊ တောင်ဖက်မာ ဆားဘီးယားနိုင်ငံ နန့် ခရိုအေးရှားနိုင်ငံ၊အနောက်တောင်ဖက်မာ ဆလိုဗေးနီးယားနိုင်ငံ နန့် အနောက်ဖက်မာ ဩစတြီးယားနိုင်ငံ ရို့ ဟိကတ်တေ။ မြို့တော်နန့် အကြီးဆုံးမြို့မာ ဘူဒါပတ်စ်မြို့ ဖြစ်တေ။ ဟန်ဂေရီသည် ဥရောပသမဂ္ဂ၊ နေတိုးအဖွဲ့၊ အိုအီးစီဒီ အဖွဲ့ နန့် ဝမ်းစ်ဂရက်ဒ် အဖွဲ့ ရို့၏ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ ဖြစ်တေ အပြင် ရှန်ဂန်နယ်နိမိတ်မာ ပါဝင်ရေ နိုင်ငံတနိုင်ငံလည်း ဖြစ်တေ။ ရုံးသုံးဘာသာစကားမာ ယူရားလစ် မိသားစုဝင် ဘာသာစကား ဖြစ်ရေ ဟန်ဂေရီ ဘာသာစကားဖြစ်ပြီးကေ အင်ဒို-ဥရောပ အစုအဖွဲ့မာ မပါဝင်ရေ ဘာသာစကားထဲမာ ဥရောပမာ အသုံးအများဆုံး ဘာသာစကားဖြစ်တေ။ [၂]
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ ဥရောပတိုက် အလယ်ပိုင်းဟိ ကုန်းတွင်းနိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ တချိန်က ဥရောပတိုက်၏တန်ခိုးကြီး နိုင်ငံတနိုင်ငံ ဖြစ်ခလို့ ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီ အင်ပိုင်ယာနိုင်ငံကြီး၏ တစိတ်တဒေသဖြစ်ခရေ။ အနှစ် ၁ဝဝဝ ခန့် စိုးမိုးခရေ ဘုရင်အုပ်ချုပ်မှုစံနစ်ကို ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီလ ၁ ရက်နိမှ စပြီးကေ ပယ်ဖျက်ကာ သမ္မတနိုင်ငံ ထူထောင်လိုက်ရာ ဂုချိန်ခါ ဟန်ဂေရီယန် ပြည်သူ့သမ္မတ နိုင်ငံဟု မာရေ။ မက်ဂျာဘာသာနန့်မူ မက်ဂျာရောစာဆက် နိုင်ငံဟု ခေါ်လီရေ။
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ မြောက်လတ္တီတွဒ် ၄၅° ၄၈′ မှ ၄၈° ၃၁′ အကြားနန့် အရှိလီာင်ဂျီတွဒ် ၁၆° ၁′ မှ ၂၂° ၅၈′ အကြားမာ တည်ဟိရေ။ ဗော်လကန်မော်၏ မြောက်ဖက်မာ အရှိဖက်မာ ရူးမေးနီးယား နိုင်ငံနန့် ၁၉၆ မိုင်၊ တောင်ဘက်မာ ယူဂိုစလားဗီးယား နိုင်ငံနန့် ၃၁၁ မိုင်၊ အနောက်ဘက်မာ ဩစတြီးယား နိုင်ငံနန့် ၁၁၂ မိုင်၊ မြောက်ဘက်မာ ချက်ကိုစလိုဗားကီးယား နိုင်ငံနန့် ၃၅၃ မိုင် နယ်နိမိတ်ခြင်း စပ်ဗျာယ်ဟိရေ။ ပင်လယ်ကမ်းရိုးတန်းဆိုပနာကား လုံးဝ မဟိချေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်အပြီး ချုပ်ဆိုရေ တြီအနွန် စာချုပ်အရ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ အကျယ်အဝန်းသည် ၃၅၉၁၈ စတုရန်းမိုင်သာ ကျန်လီရေ။
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ မြီမျက်နှာပြင်သည် များရေအားဖြင့် လွင်ပြင်ကြီးများဖြစ်ပနာ ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် ရေ မျက်နှာပြင် အထက် ၃၃ဝ ပေမြင့်ရေ။ မြောက်ဘက်ဟိ ပေ ၃၃ဝဝ မြင့်သော မတြာ တောင်တန်းနန့် အရှိမြောက်ဘက်ဟိ ပေ ၂၂၈၁ မြင့်သော ဗာကိုနီဖောရက်ဒေသမှ လွဲလို့ ပိုပြီးကေမြင့်သော တောင်တန်းဆိုပနာ မဟိ ချေ။ အရာထင်ရှားသော တောင်များ မာ၊ ဗတ်၊ တိုကစ်၊ မက်ဆက် စရေ တောင်တန်းများ ဖြစ် ကတ်တေ။
မြောက်ဖက်မာ ဟန်ဂေရီဘာသာဖြင့် ဒူးနောခေါ် ဒန်းနျူ မြစ်သည် ဟန်ဂေရီနန့် ချက်ကိုစလိုဗားကီးယား နိုင်ငံအကြားမာ နယ်နိမိတ်ပိုင် ပိုင်းခြား စီးဆင်းပနာ နောက်ထပ် တောင်ဘက်ကို ချိုးကာ စီးဆင်းလားရေ။ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ အရာထင်ရှားသော မြစ်တခုမာ အရှိပိုင်းကို မြောက်မှ တောင်သို့ ဖြတ်စီးသော တဇာ မြစ်ခေါ် သီစမြစ် ဖြစ်တေ။ ယင်းသည် ဒန်းညုမြစ်၏ မြစ်လက်တက်ဖြစ်တေ။
ဥရောပတိုက်၏ အကြီးဆုံး ကုန်းမာ ရီအိုင်ကြီး ဖြစ်ရေ ဗာလတန်အိုင်သည် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ အနောက်ပိုင်းမာ တည်ဟိရေ။ အရာထင်ရှားသော ရီအိုင်တခုမာ ဩစတြီးယားနိုင်ငံနန့် စပ်ဗျာယ် ဟိရေနီရာမာ တည်ဟိရေ။ ဟန်ဂေရီ ဘာသာဖြင့် ဖားတောအိုင်ဟု ခေါ်သော နျူဆေပွဲစား ရီအိုင် ဖြစ်တေ။
ဒန်းညုမြစ်၏ အရှိဖက်မာ ဥရောပတိုက်မာ အကြီးဆုံးသော လွင်ပြင်ကြီးဖြစ်ရေ ဟန်ဂေရီလွင်ပြင်ကြီးခေါ် အယ်လဖိုး လွင်ပြင်ကြီး ဟိရေ။ ဗာကိုနီဖောရက်၏ အနောက်ဖက်မာမူ ဟန်ဂေရီလွင်ပြင် အချေခေါ် အောလဖိုး လွင်ပြင်အချေ ဟိရေ။
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ နွေအခါများမာ ခြောက်သွိပူပြင်းလို့ ဆောင်းအခါများမာ ကောင်းကောင်းစိမ့်ရေ။ ဆောင်းကူး ရာသီနန့် ဆောင်းရာသီများမာ မိုးအများဆုံး ရွာသွန်းတတ်တေ။ တောင်ကုန်းဒေသများမာ တနှစ် အထဲ ပျမ်းမျှမိုးရီချိန် လက်မ ၄ဝ ခန့်ရွာသွန်းလို့ လွင်ပြင်ကြီး၏ အရှိဖက်ပိုင်းမာ ပျမ်းမျှ မိုးရီချိန် ၁၅ လက်မလှောက်သာ ရွာသွန်းရေ။ အချုပ် ဆိုရကေ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ အရှိပိုင်းသည် အနောက်ပိုင်းလောက် မိုးမရချေ။
၁၉၇၂ ခုနှစ် လှောက်မှန်း သန်ကောင်စာရင်းအရ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ လူဦးရွီသည် ၁ဝ,၄ဝဝ,ဝဝဝ ဖြစ်တေ။ လူဦးရွီ ၉၃ ရာခိုင်နှုန်းမာ မက်ဂျာခေါ် ဟန်ဂေရီယန် လူမျိုးများဖြစ်ရေ။ ယင်းရို့စွာ တူရကီလူမျိုးနန့် ဖင်းလူမျိုးရို့ ပြောဆိုရေ ဘာသာစကားတိနန့်တူသော ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကတ်တေ။ သူရို့စွာ မွန်ဂိုလူမျိုးတိနန့်သွီးစပ်ဟန် တူလီရေ။ ဒန်းညုမြစ်ကမ်းခြီတလျှောက်မာ လာရောက် မနီထိုင်မီက သူရို့စွာ ရုရှနိုင်ငံတောင်ပိုင်းမာ နီထိုင်ခရေလို့ ထင်မြင်ယူဆရန် အကြောင်းလည်း ဟိရေ။ သူရို့၏ ရှီးဟောင်းပုံပြင်တိအရဆိုကေ သူရို့စွာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံသို့ ဟန်းလူမျိုးတိနန့်တတူ ရောက်လှာကတ်ကြောင်း သိရရေ။ မက်ဂျာလူမျိုးတိစွာ ဥရောပတိုက်သားတိပင် ဖြစ်ကတ်ကေလေ့ အရာဥရောပ တိုက်သားတိထက် စိကေချေ အရပ်နိမ့်ရေ။ အင်အား တောင့်တင်းကြံ့ခိုင်ခြင်း မဟိရေ်လည်း နီမှုထိုင်မှုမာ စနစ်ကျပနာ ရှင်းသန့်ရေ။
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ ဂျာမန်၊ ဆလိုဗက်၊ ရူမေးနီးယန်း၊ ကရိုးအေးရှန်း၊ ဆဗ်နန့် ဂျစ်ပစီ လူနည်းစုတိလေ့ နီထိုင် ဗျာယ်ဟိရေ။ ပြောဆိုကတ်တေ ဘာသာစကားမာမူ ၉ဝ ရာခိုင်နှုန်းသည် ဟန်ဂေရီဘာသာစကား ဖြစ်တေ။ ပျင်းစကားရေ တခြားသော ဥရောပဘာသာစကားတိနန့် အတော်ပင် ကွဲပြား ခြားနားမှု ဟိရေ။ ဖင်းနန့် လက်ဘာသာစကားရို့နန့် စိကေချေ နီးစပ်ရေ။ စာပီရီးသားရာမာမူ ရောမအက္ခရာတိကိုပင် သုံးကတ်တေ။ တနိုင်ငံလုံးဟိ လူဦးရွီ၏ ၆၇ ရာခိုင်နှုန်းသည် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင်များ ဖြစ်ကတ်တေ။
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ လယ်ယာ စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်သော နိုင်ငံ ဖြစ်တေ။ နိုင်ငံဟိ လူဦးရွီထက်ဝက်ကျော်သည် လယ်ယာ လုပ်ကိုင်ကြလို့ နိုင်ငံ၏ ဝင်ငွီထက်ဝက်လောက်ကို လယ်ယာလုပ်ငန်းမှ ရဟိရေ။ အထူးအနိန်နန့် စုပေါင်း လယ်ယာလုပ်ငန်းမှ ရဟိရေ။ အထူးအနိန်နန့် စုပေါင်းလယ်ယာ၏ အဓိက စိုက်ပျိုးသော ကောက်ပဲ သီးနှံတိမာ ဂျုံ၊ ပြောင်း၊ ရိုင်းဂျုံ၊ မြင်းစားဂျုံ၊ ဗာလီ၊ အာလူး၊ ပြောင်းနန့် သကြားမုန်လာရို့ ဖြစ်တေ။ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ အရသာဟိရေ သစ်သီးများထွက်ရေ နိုင်ငံအဖြစ်လည်း ထင်ရှားလီရာ ထွက်သော သစ်သီးတိမာ စပျစ်သီး၊ ပန်းသီး၊ သစ်သော့သီး၊ နှင်းသီး၊ တရုတ်ဆီးသီးနန့် ကျောက်ဖရုံသီးတိပင် ဖြစ်လီရေ။ မြောက်ဘက်ဟိ တိုကေတောင် တန်းနံဘေး ဟေဂျာလဇာဒေသမှ ထွက်ရေ စပျစ်သီးဖြင့် ပြုလုပ်ရေ တိုကေ ဝိုင်အရက်သည် အလွန်နာမည်ရလီရေ။ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ မြင်းများ၊ သိုးများ၊ နများနန့် ဝက်တိကို မွိးမြူကတ်တေ။ ဟန်ဂေရီလူမျိုးတိစွာ မြင်းကို အလွန်မြတ်နိုးကတ်တေ။ ဟန်ဂေရီမြင်းမျိုးကောင်းတိကို ကမ္ဘာ့နိုင်ငံတိသို့ မကန်မဝှန် တင်ပို့ ရောင်းချကတ်တေ။ ဒန်းညုမြစ်နန့် တဇာမြစ်များမာပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ ဗာလတန်အိုင်မာလည်း ကောင်း တံငါလုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ကတ်တေ။
ပထမကမ္ဘာစစ်အပြီးမာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ သတ္တုတိ အကြီးအကျယ်ထွက်ရာ ဒေသတိကို လက်လွှတ် လိုက်ရကေလေ့ ၁၉၁၄ ခုနှစ်နန့် ၁၉၃၉ ခုနှစ်များအထဲ ထွက်ကုန်ချောတိမာ အယင်နှစ်တိထက် များပြားလီရေ။ အကြောင်းရင်းမာ ထိုနှစ်များအထဲ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်း အများအစား တည်ထောင်ခရေကြောင့် ဖြစ်ရေ။ ထင်ရှားသောလုပ်ငန်းတိမာ အထည်အလိပ်လုပ်ငန်း၊ စက္ကူလုပ်ငန်း၊ ဂျုံထုတ်လုပ်ငန်း၊ သကြားထုတ်လုပ်ငန်း၊ အရက်ချက်လုပ်ငန်း၊ သံနန့် သံမဏိလုပ်ငန်း၊ စက်သုံး ကိရိယာများလုပ်ငန်း အစဟိစွာရို့ဖြစ်ပနာ အားလုံးပိုင်ပင် ပြည်သူပိုင်ပြုလုပ်ထားပြီးသား ဖြစ်လီရေ။ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ မြို့တော်မာ ဗူဒါပက်မြို့ ဖြစ်ရေ။ ( ဗူဒါပက်မြို့။)
အရာထင်ရှားသော မြို့တိမာ ဆဲဂက်၊ ဒယ်ဗရယ်ဆန်၊ပက်ချ၊ မစ္စံကောမြို့များ ဖြစ်ကတ်တေ။ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ မီးရထားလမ်းမိုင်ပေါင်း ၆၃ဝ၇ မိုင်လှောက်ဟိရေ။ ယကေလေ့သော့ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အထဲကအတော်ပင် ပျက်စီးခရေ။ ဒန်းညုမြစ်သည် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ ကူးသန်းလားလာရီးအတွက် လမ်းမပိုင် ဖြစ်လီရေ။ အရာနိုင်ငံတိနန့်လီကြောင်းဖြင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ် မီးရထား ဖြင့်ပင်ဖြစ်ဖြစ် အဆက်အသွယ် ဟိလီရေ။
လယ်ယာလုပ်ငန်းထွက်ကုန်းတိမာ ထွက်ကုန်၏ သုံးပုံ တပုံခန့်ဖြစ်ရေ။ အဓိကထုတ်ကုန်မာ ဂျုံ၊ ဂျုံမှုန့်၊ ဝက်၊ နွား၊ သကြား၊ ကြက်၊ ငှက်မွေးများ၊ လတ်ဆတ်သော သစ်သီးများ၊ ဝိုင်အရက်တိနန့် သိုးမွီး ဖြစ် လီရေ။ ဝင်ကုန်မာ ကျောက်မီးသွီး၊ သစ်၊ သတ္တုအရိုင်း၊ ဝါဂွမ်း၊ စက္ကူနန့် အရာ ကုန်ချောများ ဖြစ်ရေ။
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ (ရှေးအခေါ် ပန်နိုးနီးယားနန့် ဒေးဆီးယားပြည်နယ်များ)မာ ရှီးဦးစွာ ကဲ့အနွယ် လူမျိုးစုတိနန့် ဆလဗအနွယ် အမျိုးစုများ နီထိုင်ခလီရေ။ ယပြီးနောက် ရောမရို့ တန်ခိုးနိမ့်ကျချိန်မာ ဂျာမန် အနွယ် လူမျိုးစုရို့ ဝင်ရောက် စိုးမိုးခရေ။ ထိုနောက်မာ ဟန်းလူမျိုးတိက တလှည့် အုပ်စိုးခရေ။ ၄၄၅ ခုနှစ်မာ ဟန်းဘုရင် အတ္တီလာ ကွယ်လွန်လို့ ဟန်းရို့၏ နိုင်ငံပျက်စီးရေအခါ ဂျာမန်အနွယ် ဖြစ်ရေ ဂေါ့သလူမျိုးများ ဝင်ရောက်လှာကတ်ပြန်ရေ။ ခြောက်ရာစုနှစ်အစမာ နောက်ထပ် လောင်းဗတ်လူမျိုးရို့စွာ ပန်နိုးနီးယားပြည်နယ်ကို သိမ်းပိုက် အုပ်စိုးကတ်ပြန်လေရေ။ ၅၆၇ ခုနှစ်မာ အဗာလူမျိုးရို့စွာ လောင်းဗတ်ရို့နန့် မဟာမိတ်ဖွဲ့ပြီးကေ ဝင်ရောက်လှာပြီးကေ ဒေးဆီးယားနန့် ပန်နိုးနီးယားပြည် နယ်ရို့ကို သိမ်းယူလိုက်ကတ်သဖြင့် လောင်းဗတ်ရို့လေ့ အီတလီနိုင်ငံသို့ ရွှိပြောင်းခကတ်ရလီရေ။
ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ အဗာလူမျိုးရို့စွာ တဆတ်ဆတ် တန်ခိုးမှိန်လားခါ ဟန်ဂေရီ အနောက်ပိုင်းနန့် မြောက်ပိုင်းရို့စွာ လွတ်လပ်ရီးကို အရယူလိုက်ကတ်လီရေ။ ၇၉၁ ခုနှစ်မှ ၇၉၇ ခုနှစ်အထဲ အဗာ ရို့ကို ဧကရာဇ်ရှားလမိန်းက ခြီမှုန်းလိုက်ယားနောက် ၈၂၈ ခုနှစ်မာ မော်ရီးဗီးယားနိုင်ငံကို တည်ထောင်ခလီရေ။
၁၈၉၆ ခုနှစ်မာ အာသျှတိုက် အရှိတောင်ပိုင်းမှ မက်ဂျာလူမျိုးတိစွာ မော်ရီးဗီးယားနိုင်ငံကို ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်လို့ အနောက်ဘက်မှ စုစည်းခုခံလာရေ ဂျာမန်လူမျိုးတိကိုလည်း ၉ဝ၇ ခုနှစ်မာ တိုက်ခိုက် အောင်မြင်ပြန်အတွက်နန့် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ နနောင်း အခြီစိုက် နီထိုင်ခကတ်လီရေ။ မက်ဂျာလူမျိုးတိစွာ မြင်းစီးကောင်း စစ်သားကျော်များဖြစ်ကတ်လို့ တိုက်ခိုက်သမျှနှိုင်ရေခြည်း ဖြစ်ရေ။ ၁၉ဝ၇ ခုနှစ် မှ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တိုင် မက်ဂျာမြင်းစီးကျော်ရို့စွာ သူရင်ဂီယ၊ ဆွာဗီးယားနန့် ဗာဗေးရီးယားနိုင်ငံများ အတွင်းကို ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ခကတ်လီရေ။
၁၉၇၂ ခုနှစ်မာ ဟန်ဂေရီထီးနန်းကို ဆက်ခံစိုးစံခရေ ဂီဇာဘုရင်လက်ထက်မာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ အတွင်းကို ဥရောပ အနောက်ဖျားမှ ခရစ်ယန် အယူဝါဒ ရောက်လှာရေ။ ၁၉၇၅ခုနှစ်မာ ဂီဇာဘုရင် ကိုယ်တိုင် ရေဖျန်းမင်္ဂလာ ခံယူလိုက်ယား နောက် တိုင်းသူပြည်သားရို့သည် ခရစ်ယန်များ ဖြစ်လာခကတ်တေ။ ဂီဇာဘုရင်၏ လက်ထက်မာ ရောမနိုင်ငံသို့ သံတမန်များ စီလွှတ်ခရေ။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်မာ ဂီဇာဘုရင် နတ်ရွာစံလို့ ပထမ စတီဖင်ဘုရင်က ဆက်ခံအုပ်စိုးလီရေ။ ထိုမင်းသည် နိုင်ငံသမိုင်းမာ ထင်ရှားသော တိုင်းပြည်ပြု မင်းတပါး ဖြစ်လီရေ။ သူ၏ လက်ထက်မာ ရှေးကပိုင် ကံကျွေးစံနစ် အုပ်ချုပ်ရီးကို မထားဘဲနန့် အလယ်ပိုင်းနန့် အနောက်ပိုင်းပြည်နယ်များ ကို နယ်ပေါင်း ၄၆ နယ် ခွဲရားသော် တနယ်တနယ်စီမာ ဘုရင့်တက်စား အုပ်ချုပ်သူတဦးကျ ခန့်ထားပနာ အုပ်ချုပ်ရေ။ ကောက်ခံ ရဟိသော အခွန်တော်၏ သုံးပုံနှစ်ပုံကို ဘုရင်၏ ဘဏ္ဍာတော်အဖြစ် သိမ်းယူပနာ ကျန်သုံးပုံတပုံကို နယ်အုပ်ချုပ်ရီးအတွက် သုံးစွဲရန် ဆိုင်ရာအုပ်ချုပ်ရီးမှူးက သိမ်းဆည်းထားရရေ။ ထိုမင်းလက်ထက်မှစပြီးကေ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ အခွန်တော် ခန့်ခွဲကောက်ခံရာမာ ဆင်းရဲသားများ နစ်နာခကတ် လီရေ။ ဇာပိုင်ပင်ဖြစ်စီ စတီဖင်ဘုရင်သည် အယူဝါဒဆိုင်ရာမာ တိုင်းပြည်အတွက် တကူးတကဆောင်ရွက် ပီးခသူဖြစ်ပနာ သူ့အား စိန့်စတီဖင်ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ခကတ်တေ။
စတီဖင်ဘုရင် ၁ဝ၃၈ ခုနှစ်မာ နတ်ရွာစံလို့ ပီတာဘုရင် နန်းတက်ရေမှအစ အနှစ်လေးဆယ်လုံးလုံး ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ အပြင်ရန်သူတိ၏ အနှောက်အယှက် ခံနီရသောကြောင့် ဂျာမန်နိုင်ငံကို မှီခို အားထား ခရလီရေ။ စတီဖင်ဘုရင် ၁ဝ၇၇ ခုနှစ်မာ ဟန်ဂေရီ ထီးနန်းသို့ ပထမ လဒစ္စလဘုရင် တက်လာရေအခါ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ အခြီအနီ ကောင်းလာပြီးကေ တရားစီရင်ရီးနန့် ဒေသန္တရ အုပ်ချုပ်ရီးရို့မာ ပြုပျင်ပြောင်းလဲ တိုးတက်မှုတိ ဟိလာရေ။ ထိုဘုရင်နောက် ဆက်ခံသော ကော်လမန်ဘုရင် လက်ထက်မာ အခွန်ကောက်ခံပုံစံနစ်ကို လွယ်ကူအောင် ပြုပျင်ခရုံမက ကူးသန်းလားလာရီးနန့် ခရီးလမ်းတိကို တိုးတက် ကောင်းမွန်အောင် ပြုလုပ်ပီးခဲ့သဖြင့် နိုင်ငံ၏ ကုန်သွယ်မှု တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးလာရေ။ ထိုမင်းနှစ်ပါးလုံးသည် ရောမပုဒ်ရဟန်းမင်းနန့် မဟာမိတ်များဖြစ်ကတ်လို့ တန်ခိုးအာဏာကြီးမားကတ်တေ။ ကရိုးအေးရှားနန့် ဒါလမေး ရှန်းနယ်ရို့ကိုလည်း ဟန်ဂေရီနိုင်ငံအတွင်းကို သွတ်သွင်းနိုင်ခရေ။ ၁၂၃၅ ခုနှစ်မာ နန်းတက်သော စတုတ္ထ ဗီလာဘုရင်လက်ထက် ၁၂၄၂ ခုနှစ်မာ တာတာလူမျိုးရို့စွာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံသို့ ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက် ဖျက်ဆီးကတ်တေ။
ဗီလာဘုရင်သည် တာစွာရို့၏ ရန်ကို ကာကွယ်ဖို့အတွက် ရဲတိုက်များ၊ ခံတပ်များ တည်ဆောက်ခြင်း၊ လူအင်အားများအောင် တိုင်းတပါးသားရို့အား နိုင်ငံမားသို့ ဝင်ရောက် နီထိုင်စီခြင်းရို့ကို ပြုလီရေ။ ယေကေလဲ ရန်ကို ကာကွယ်ရန် တည်ဆောက်ခရေ ရဲတိုက်များ၊ ခံတပ်တိစွာ နောင်အခါမှ မှူးမတ်များ ပုန်ကန်ခြားနားဖို့အတွက် နီရာကောင်းကြီးများ ဖြစ်လားရေ။ ပုန်ကန်ခြားနားကတ်တေ မှူးမတ်တိကို မနှိမ်နင်းနိုင်သဖြင့် ၁၃ဝ၁ ခုနှစ်မှ စတင်ပနာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ ပြည်မားစစ် သျှစ်နှစ်ကြာမျှ ဖြစ်ပွားခလီရေ။ ယင်းခါမာ ဟန်ဂေရီ ထီးနန်းမာ မက်ဂျာမင်းဆက် ပြတ်ပနာ အန်ဇူမင်းသား ချားရောဗတ်သည် ပထမချားဆိုရေနာမည်ဖြင့် အုပ်ချုပ်လီရေ။ အန်ဇူမင်းများ စိုးစံရေအခါမှ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံကို ပြန်ပနာ ထူထောင်နှိုင်ကတ်လေလီရေ။ ပြည်မားစစ် ဖြစ်ပွားစဉ်က ဆူပူထခရေ မှူးမတ် လူကုံထံများစွာ အသတ်ခံခရလီရာ အန်ဇူမင်းတိစွာ အတိုက်အခံမဟိဘဲ အလွယ်ကာသား အုပ်စိုးနိုင် ခြင်းကြောင့် ဖြစ်တေ။ ယေကေလဲ ၁၃၄၇ ခုနှစ်မှ ၁၃၆ဝ ပြည့်နှစ်အထိ ကြောက်မက်ဖွယ်ရာ ကပ်ရောဂါကြီး နှိပ်စက်သဖြင့် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ လူဦးရွီ တစ်ပွာအာဒီခန့် ပျက်စီးခဲ့လို့ နိုင်ငံအခြီမာလေ့သော့ ယိမ်းယိုင်ခရလီရေ။
၁၃၈၂ ခုနှစ်မာ အန်ဇူမင်း ပထမချား၏ သားတော် လူဝီဘုရင် နတ်ရွာစံသဖြင့် လူဝီ၏ သမီးတော် မေရီအား ဘုရင်မအဖြစ် တင်မြှောက်ကတ်လီရေ။ မေရီသည် လပ်ဇင်ဗူးမင်းသား ဆစ်ဂျစ်စမန်းနန့် ထိမ်းမြားလိုက်သဖြင့် ဟန်ဂေရီ ထီးနန်းကို ဆစ်ဂျစ်စမန်းသည် ၁၃၈၇ ခုနှစ်မှ ၁၄၃၇ ခုနှစ်တိုင် စိုးစံခဲ့ လီရေ။ ထိုအထဲ ၁၄၁ဝ ပြည့်နှစ်မာ သာသနာစောင့် ရောမ ဧကရာဇ်အဖြစ် ရွီးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံခရသိမ့်ရေ။ ဒေမင်းလက်ထက်မာလည်း ဟန်ဂေရီ နိုင်ငံစွာ တူရကီရို့၏ ဖီးရန်နန့် ရှိဆိုင်နီရသောကြောင့် တောင်ပိုင်းနယ်ခြားမာ တောင့်တင်းနနောင်းသော ခံတပ်တိကို ဆောက်လုပ်ထားရလီရေ။ ပြည်မားမာ ညီညွတ်သွီးစည်းမှုရဟိရန် ကြိုးစားခကေလေ့ အကြောင်းကြောင်းတိုကြောင့် ယှူရေခဲ့ချေ။ ယင်းချိန်တွင် အနောက်ဘက်မှ လူတန်းစားညီမျှရီး၊ အခွင့်အရီးတူ ခံစားသည်းဝါဒများ ဝင်ရောက်လှာကာ ၁၄၃၃ ခုနှစ်မှစပြီးကေ ပြည်မား မငြိမ်မသက်မှုတိ ပေါ်ပေါက်လာလီရေ။ ၁၄၃၆ ခုနှစ်မာမှ အီးငြိမ်းလားရေ။ ၁၄၃၇ ခုနှစ်မာ ဆစ်ဂျစ်စမန်း လွန်ခသဖြင့် သားတော် ပဉ္စမ အဲလဗတ် နန်းတက်လီရေ။ နှစ်နှစ်မျှ စိုးစံပြီးကေ အဲလဗတ် နတ်ရွာစံအတွက်နန့် ၁၄၄ဝ ပြည့်နှစ်မာ ပိုလန်ဘုရင် တတိယ ဗလာဒစ္စလာအား ဟန်ဂေရီထီးနန်းကို အပ်ကတ်လီရေ။ ယင်းချိန်တွင် အဲလဗတ်၏ မိဖုရား အယ်လစ်ဇဗက်မာ ကိုယ်ဝန် အရင့်အမာနန့် ကျန်ရစ်လို့ အချိန်စိသဖြင့် သားယောက်ျား ဖွားမြင်လီရာ ပဉ္စမ လဒစ္စလဘုရင်အဖြစ် ကျေညာခရေ။ ယင်းခါမာ ပြည်မားစစ် ဖြစ်ပွားရပြန်လီရာ ၁၄၄၃ ခုနှစ်မာ အယ်လစ်ဇဗက် ကွယ်လွန်လို့ ၁၄၄၄ ခုနှစ်မာ တတိယ ဗလာဒစ္စလာဘုရင်စစ်ပွဲမာ ကျမှ ပြီးဆုံးလားရေ။
ယင့်အတောအတွင်း တောင်းပိုင်းမှ တူရကီရို့ကလည်း အပြင်းအထန် ဖိဗျာယ်ဟိလီရေ။ ယေကေလဲ ဇိုရင်နီ ဘုရင်ခံ ဂျွန်ကော်ဗီနပ် ဟွန်ယော်ဒီသည် တူရကီရို့အား ရွပ်ရွပ်ချွံချွံခုခံ တွန်းလှန် အောင်မြင်ဗျာယ် ဟိသဖြင့် တူရကီရို့ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံထဲကို မဝင်နိုင်ပဲ ဟိရေ။
၁၄၄၆ ခုနှစ်မာ ဂျွန်ဟွန်ယော်ဒီအား ပဉ္စမ လဒစ္စလဘုရင်အချေ တက်စား ဟန်ဂေရီနိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ရန် ဥပဒေပြု လွှတ်တော်က အပ်ခကေလေ့ ကရိုးအေးရှား မှူးမတ်ရို့က သဘောမတူကတ်ချေ။ ယေကေလဲ ဟွန်ယော်ဒီ၏ ဇွဲလုံ့လဖြင့် ၁၄၅၆ ခုနှစ်မာ တူရကီရို့ရန်မှ လွတ်မြောက်ခရပြန်ရေ။ ထိုနှစ်မာပင် ဂျွန်ယော်ဒီ ကွယ်လွန်လို့ သူ၏ သားအကြီးဆုံး လက်ဇလိုလည်း ၁၄၅၇ ခုနှစ်မာ ကွယ်လွန်ပြန်ကာ နောက်ခြောက်လ ခန့်အကြာမှာ ပဉ္စမလဒစ္စပါ ဆုံးပါးလားပြန်အတွက်နန့် ဟွန်ယော်ဒီ၏ သားငယ် မတ်သီးယတ် ဟွန်ယော်ဒီအား ၁၄၅၈ ခုနှစ်မာ ဟန်ဂေရီဘုရင်အဖြစ် တင်မြှောက်လိုက်ကတ်တေ။
မတ်သီးယတ်သည် ၁ဝ နှစ်ခန့်အမာ တိုင်းပြည် တည်တံ့ခိုင်မြဲမှုကို အားထုတ် ဆောင်ရွက်ခပြီးကေနောက် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ ဥပဒေစည်းမျှိုင်းတိကို ပြုပျင်ပီးခဲလေ့ရေ။ ယင်းအပြင် အုပ်ချုပ်ရီး၊ စီးပွားရီးနန့် ကာကွယ်ရီးတိကို တိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် ဆောင်နှိုင်ခလို့ ပညာရီးအတွက် တက္ကသိုလ်ကျောင်း ဟောင်းကြီးတိကို အသက်ဆက်ပီးပြီးကေ ပရက်စဗူး တက္ကသိုလ်ကိုလေ့ ၁၄၆၇ ခုနှစ်မာ တည်ထောင်ခရေ။
ဒေမင်းသည် မြို့ပြပြည်ရွာ တိုးတက် စည်ပင်ရီးနန့် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရီး ကောင်းမွန်ရန်ရို့အတွက် မနေမနား အားထုတ် ဆောင်ရွက်ခရေ။ သူ၏ လက်ထက်မာ တူရကီရို့လေ့ တိုက်ခိုက်ရန် သီရုံမျှ မသီဝံ့တော့ချေ။ ၁၄၅၈ ခုနှစ်မာ ဗီယင်နားမြို့ကို တိုက်ခိုက် အောင်မြင်ပြီးကေ ဩစတြီးယား၊ စတိုင်းရီးယားနန့် ကာရင်သီးယားနယ်ရို့ကို သိမ်းသွင်း ခလီရေ။ ဗီယင်းနားမြို့ကို နန်းတော်ကို ပြောင်းရွိ ပြီးကေ ၁၄၉ဝ ပြည့်နှစ်မာ နတ်ရွာစံလီရာ သူ၏သားတော် ဂျေနော့ကောဗီနပ်က ထီးနန်းကို ဆက်ခံလီရေ။ မတ်သီးယတ် ဘုရင်လက်ထက်မာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခရေလို့ ဆိုရပေမည်။ သူ့နောက်မင်းတိကား တိုင်းပြည် အုပ်ချုပ်ရန် အရည်အခြင်း ပြည့်ဝသူ တဦးတယောက်လှောက် မဟိချေ။ မတ်သီးယတ် လက်ထက်က သိမ်းသွင်းခရေ ဩစတြီးယန်း နယ်ပယ်တိကိုလည်း နောက်မင်းများ လက်ထက် ပြန်ပနာ ပီးအပ်ရရုံမက စစ်လျော်ကြီးကိုလေ့ အဆမတန် ပီးလိုက်ရလီရေ။
၁၅၁၆ ခုနှစ်မာ နန်းတက်သော ဒုတိယ လူဝီဘုရင်သည် ပိစိကလောင်ရွယ်ရပြီးကေး ပြည်ရီးပြည်ရာရို့ကို ကာဒင်နယ်ဗကော့က ကြိုးကိုင်ခရေ။ ကာဒင်နယ်ဗကော့သည် ၁၅၂၁ ခုနှစ်မာ ကွယ်လွန်ရေအခါ အုပ်ချုပ်ရီး အာဏာလုများ ပေါ်ပေါက်ခရေ။ ယင်းပိုင်ဟိစဉ် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံတောင်ပိုင်းကို တူရကီရို့ ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ရေအခါ ပြည်မား အာဏာလုမှု တိကြောင့် အကွဲကွဲဖြစ်နီသော ဟန်ဂေရီရို့စွာ ၁၅၂၆ ခုနှစ်မာ မိုဟက်စစ်မြီပြင်မာ စစ်ယှုံးသဖြင့် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ အားလုံး တူရကီရို့လက်အောက်ကို ကျရောက်ခလီရေ။ တူရကီရို့၏ လက်အောက်မာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝ ခန့် နာလှန်မထူနိုင်ပဲ အချုပ်အချယ် ခံခရပြီးနောက် ၁၆၇၈ ခုနှစ်မာ ဟန်ဂေရီမြောက်ပိုင်းဟိ ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းသားရို့သွီးစည်းကာ တူရကီရို့ကို တွန်းလှန်ရန် ကြိုးစားခကတ်တေ။ သူရို့၏ ဂေါင်းဆောင်မာ ကောင့်တိုကိုလီ ဖြစ်ရေ။ ယေကေလဲ အင်အား မမျှအတွက်နန့် ယှူရေခဲ့ ကြချေ။ တူရကီရို့၏ ရက်စက်စွာ နှိပ်ကွပ် အုပ်ချုပ်ခြင်းကိုရာခံ ကတ်ရရေ။
၁၆၉၉ ခုနှစ်မာ ဗရင်ဂျီ အယူဝါဒေနိုင်ငံများ ဖြစ်ကတ်သော ဩစတြီးယား၊ ရုရှားနန့် ပိုလန်နိုင်ငံရို့၏ အကူအညီနန့် တူရကီရို့ကို ဟန်ဂေရီနိုင်ငံအထဲမှ ကြက်စာကောက် မောင်းထုတ်လိုက်ကတ်လီရေ။ ယကေလေ့ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံကား လွတ်လပ်ရီး မရခဲ့ချေ။ ဩစတြီးယန်း ဟက်စဗတ်မင်းဆက်၏ သက်ဦးဆံပိုင် အုပ်စိုးခြင်းကိုရာ ခံကတ်ရလီရေ။
လွတ်လပ်ရီးကိုရာ လိုလားသော ဟန်ဂေရီနိုင်ငံသား ရို့စွာ အခွင့်ကောင်းကို စောင့်နီခကတ်လီရာ ၁၇ဝ၄ ခုနှစ်မာ စပိန်နန်းလုစစ်ပွဲမာ ဩစတြီးယား ပါဝင်ရရေအခါထ ပုန်ကန်ကတ်လီရေ။ ယင်းရေ တော်လှန်မှုကြီးရေ ခုနှစ်နှစ်မျှကြာမှ ပြီးဆုံးလားကေလေ့ ဟန်ဂေရီသည် ရည်မှန်းရေ လုံးဝ လွတ်လပ်ရီးကိုကား မရခကတ်သေးပဲ အခွင့်အရီးတိရာ ရှေးကထက် တိုးတက်ပိုပြီးကေ ရဟိခကတ်လီရေ။
၁၇၄ဝ ပြည့်နှစ်မာ ဩစတြီးယန်း နန်းလုစစ်ပွဲမာ ဟန်ဂေရီမှူးမတ်ရို့စွာ ဩစတြီးယန်း ဘုရင်မ မရီးယာတရီးဇားဘက်မှ အင်တိုက်အားတိုက် ကူညီခကတ်တေ။ ယင်းချိန်တွင် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမှ ဩစတြီးယား နိုင်ငံရို့စွာ အတော်ပင် သင့်မြတ်လာခကတ်လီရေ။ ယကေလေ့ မရီးယားတရီးဇား၏ မြစ်တော် ဒုတိယ လီယိုပိုဘုရင် လက်ထက် ၁၇၈၉ ခုနှစ်မာ ပြင်သစ် အရီးတော်ပုံကြီး ဖြစ်ပွားခရေ ယင်းရေ အရီးတော်ပုံ မီးတောက်သည် လွတ်လပ်ရီးကို များစွာ လိုလားကေလည်းဟိရေ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံအတွင်းကို ကူးစက်လာခလှေးရေ။ ( မရီးယာတရီးဇား။)
၁၈၁၅ ခုနှစ်နောက်မာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ လူဝီကော့ရွှပ်ရို့ ဂေါင်းဆောင်သော လစ်ဗရယ် အဖွဲ့သည် အင်အားကောင်းလှာပြီးကေ ဩစတြီးယန်း ဟစ်စဗတ်မင်းရို့ကို အပြင်းအထန် အတိုက်အခံ ပြုလေလီရေ။ ၁၈၄၈ ခုနှစ်မာ ဟန်ဂေရီ တနိုင်ငံလုံး လူဝီကော့ရွှပ်ကို ဂေါင်းဆောင်အဖြစ် တင်မြှောက်လို့ ပုန်ကုန် တော်လှန်ကြလေလီရေ။ အခိုက်အတန့်အားဖြင့် တောလှန်ပုန်ကန်သူရို့ အရီးရာခရေ ဂေါင်းဆောင်ကြီး လူဝီကော့ရွှပ်ကို သမ္မတအဖြစ် တင်မြှောက်ကာ လွတ်လပ်သော ဟန်ဂေရီ သမ္မတနိုင်ငံကို တည်ထောင်လိုက်ကတ်တေ။ ယေကေလဲ ယင်းရေ လွတ်လပ်ရီးကား မတည်မြဲခဲ့ချေ။
မက်ဂျာနန့် ဆလဗလူမျိုးရို့စွာ ဘာသာစကား ကွဲလွဲမှုမာ စကားအက်ကပင်အစသွီးကွဲလာကတ်တေကြောင့်တကြောင်း၊ ထို ဆလဗရို့နန့် ရုရှရို့၏ အကူအညီနန့် တော်လှန်မှုကြီးကို နှိမ်နင်းနှိုင်ခအတွက်နန့်တကြောင်း ကောင်းမကြာခင်အတွင်းမှာကပင် အသက်ပေါင်းများစွာ အသီခံလို့ တိုက်ယူခရရေ လွတ်လပ်ရီးကို အဆုံးခံလိုက်ရပြီးကေ ဩစတြီးယန်း ဘုရင် ဖရန်စစ်ဂျိုးဇက်၏ လက်အောက်ကို နောက်ထပ်ပြန်ပနာ ရောက်ခရလီရေ။ ( ဖရန်စစ်ဂျိုးဇက်။)
၁၈၆၆ ခုနှစ်မာ ဩစတြီးယားနိုင်ငံစွာ ပရပ်ရှားနိုင်ငံ၊ အီတလီနိုင်ငံရို့နန့် စစ်ဖြစ်ပွားရပြန်လီရေ။ ယင်းခါမာ ပြည်မားရန်ကို စိုးရိမ်အတွက်နန့် ဖရန်စစ်ဂျိုးဇက်သည် ၁၈၆၇ ခုနှစ်မာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံကို ဩစတြီးယားနိုင်ငံနန့် တန်းတူအခွင့်အရီးများ ပေးကာ ဟန်ဂေရီလွှတ်တော်အား တာဝန်ခံရရေ သီးသန့် အစိုးရအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ခွင့် ပြုလီရေ။ နှစ်ပြည်ထောင် အုပ်ချုပ်ရီးကိုမူ ဩစတြီးယန်းဘုရင်က ကိုင်ပနာ နိုင်ငံတော်ကိုလေ့ ဩစတြီးယား ဟန်ဂေရီ နိုင်ငံတော်ဟု ခေါ်မာစီရေ။ ( ဩစတြီးယား ဟန်ဂေရီ။)
ယပိုင်နန့်လည်း ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ ပြဿနာတိမာ မပြေလည်ခသိမ့်လီ။ လုံးဝ လွတ်လပ်ရီးကို ရမှရာ ပြေလည်မည်ဖြစ်တေအတွက် ဂေါင်းဆောင်ကြီး လူဝီကော့ရွှပ်ပင်လျှင် ဦးစီးကာ လုံးဝ လွတ်လပ်ရီးအတွက် လုံးပန်းကတ်ရပြန်ရေ။ ပထမကမ္ဘာစစ်အထဲ မက်ဂျာလူမျိုးရို့စွာ ဩစတြီးယန်းရို့နန့် ပူးပေါင်းကာ တိုက်ပွဲဝင်ခကတ်လီရေ။ ပထမကမ္ဘာစစ် ပြီးဆုံးရေအခါ ဩစတြီးယား-ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ စစ်ယှုံးနိုင်ငံဖြစ်ခလို့ ဟက်ပစဗတ်မင်းဆက်လည်း ပြတ်လားလီရေ။
ဟန်ဂေရီနန့်အရာဩစတြီးယား လက်အောက်ခံ နိုင်ငံတိစွာလည်း လွတ်လပ်ရီး ရဟိခကတ်တေ။ ထရန်ဆီလဗေနီးယန်းလူမျိုး၊ ဆလိုဗက်လူမျိုးနန့် ကရုတ် လူမျိုးရို့စွာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမားမှ ခွဲထွက်လားလီရေ။ အယင်ဦးဆုံး ဟန်ဂေရီ တော်လှန်ရီးသမားတိစွာ ဟန်ဂေရီသမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်ခလီရေ။
ထရီယေးနွံ(ဗာဆီး) စာချုပ်အရ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံပိုင် နယ်သုံးပုံ နှစ်ပုံလောက်ကို ရိုမေးနီးယား၊ ချက်ကိုစလို ဗားကီးယားနန့် ယူဂိုစလားဗီးယား နိုင်ငံတိသို့ ဖဲ့ပီးလိုက်ရရေ။ ပြဒါး၊ ကြီးနီ၊ ရွှီ၊ ငွီ၊ ဆား အစဟိရေ သတ္တုမားအားလုံး ကျောက်မီးသွီးမား သုံးပုံတပုံ၊ သံမားများ၊ သစ်တောငါးပုံချေပုံလောက်ကို စွန့်လွှတ်ခရသဖြင့် ဆိုရှယ်လစ်နန့် ကွန်မြူနစ်ရို့ အခဲမကျီဖြစ်ကာ အုပ်ချုပ်ရီးအာဏာကို ရယူပြီးရေ် ဆိုဗီယက်သမ္မတနိုင်ငံအဖြစ် ကျေညာရေ။ ကွန်မြူနစ်ဂေါင်းဆောင်ကြီး ဗေးလားကွန်အား သမ္မတအဖြစ် တင်မြှောက်ခကတ်လီရေ။ ယေကေလဲ အခြီမခိုင်မီ ဟန်ဂေရီရီကြောင်း ဗိုလ်ချုပ် ဟော့ထေး ဂေါင်းဆောင်သော စစ်တပ်တိက နိုင်ငံခြား အကူ အညီဖြင့် တော်လှန် တိုက်ခိုက်ပြန်လီရာ ဗေးလားကွန် အစိုးရပျက်လီရေ။ ထိုနောက် ဘုရင်အစိုးရမျိုးကို ပြန်ပနာတည်ထောင်လို့ ဟောထေးက နန်းစောင့်အဖြစ် အုပ်ချုပ်ခရေ။ ၁၉၂၁ ခုနှစ်မာ ကောင့်စတီဖင် ဗေးသလင်အား ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တင်မြှောက်ရာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ အခြီအနီ တိုးတက် ကောင်းမွန်လာရေ။
ဥရောပတိုက်မာ ဖက်ဆစ်ဝါဒ ပေါ်ပေါက်လာရေအခါ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမာ ကြီးလီးခက်ခဲသော ပြဿနာတိနန့် ရှိဆိုင်ခရလီရေ။ ၁၉၃၂ ခုနှစ်မာ ဟန်ဂေရီ ဖက်ဆစ် ဂေါင်းဆောင် ဂွန်ဗိုသည် ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်လာရေ။ ယင်းခါမှစပြီးကေ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ ဣတလီနိုင်ငံ ဂျာမနီနိုင်ငံရို့နန့် တဆတ်ဆတ် ရင်းနှီးစွာထက် ရင်းနှီးလာခရေပြင် အထူးအနိန်နန့် စီးပွားရီးအားဖြင့် ဂျာမနီနိုင်ငံကို မှီခိုရရေ အခြီသို့ ရောက်လားလီရေ။ ၁၉၃၉ ခုနှစ် မာ့ခ်ျလမာ ချက်ကိုစလိုဗားကီးယားနိုင်ငံကို အပိုင်းပိုင်း ခွဲဝီလိုက်ရအခါမှာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ ပထမကမ္ဘာစစ် မဖြစ်မီက ယင်းပိုင်နက်တချို့ကို ပြန်ပနာ ရဟိခရေ။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဖြစ်စက ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ ကြားနီနိုင်ငံအဖြစ် နီလိုကေလေ့ ကိုယ့်အယင်က ပိုင်ခရေ ထရန်ဆီလဗေးနီးယား ပြည်နယ်ကို ပြန်ပနာ ပီးအပ်မည်ဆိုရေ ဂျာမနီရို့၏ ကတိကြောင့် ဝင်ရိုးတန်း အုပ်စုဘက်ကို ပါလားရေ။ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံစွာ ဝင်ရိုးတန်းနိုင်ငံတိနန့် ပူးပေါင်းခကေလေ့ ဖက်ဆစ်ဝါဒကို ဆန့်ကျင်သော မက်ဂျာလူမျိုးများစွာပင် ဟိရေ။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မားမာ စစ်တလင်း ဖြစ်နီသော ဟန်ဂေရီနိုင်ငံအထဲဟိ မက်ဂျာလူမျိုးရို့စွာ ပြေးလွှား ပုန်းအောင်းကာ ဒုက္ခဆင်းရဲကြီးစွာနန့် နီခကတ်ရလီရေ။ ၁၉၄၄ ခုနှစ်မာ ရုရှစစ်တပ်တိက ဝင်ရောက် တိုက်ခိုက်ကတ်တေအခါ ဝင်ရိုးတန်း စစ်တပ်တိစွာ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံမှ တဆတ်ဆတ် ခံစစ်တိုက်ရင်း မီးတိုက်ဖျက်ဆီးကား ထွက်ဗြီးခလီရေ။ ထိုနှစ် ဒီဇင်္ဘာလမာ ဗိုလ်ချုပ် ဗေလာမစ်ကလော့ရှ ဂေါင်းဆောင်သော ယာယီအစိုးရအဖွဲ့တခုကို ဖွဲ့စည်းခရေ။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဂျန်နဝါရီလ ၂ဝ ရက်နိမာ ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံတိနန့် ယာယီ စစ်ပြေငြိမ်းရီး စာချုပ်လက်မှတ်ရီးထိုးကာ ထိုနှစ် နိုဗန်ဘာလမာ ပြည်သူ့ရွီးကောက်ပွဲကြီးတရပ် ကျင်းပခရေ။ ထိုရွီးကောက်ပွဲမာ သျှိတ်ရှင်ကောင်မချေျားအဖွဲ့မှ အမတ်အများဆုံး ရွီးကောက်တင်မြှောက်ခြင်း ခံရလီရေ။ သျှိတ်ရှင်ကောင်မချေျား အဖွဲ့မှ ဗယ်ရွန် ဇိုလတန် တလဒီ ဂေါင်းဆောင်ကာ အစိုးရအဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းနှိုင်ခကေလေ့ နိုင်ငံမာ ဖြစ်ပေါ်နိန်ရေ အခြီအနီတိကြောင့် လက်ဝဲသမား အတော်အသင့် ပါရေ ညွန့်ပေါင်းအစိုးရ အဖွဲ့တခု ဖွဲ့စည်းလိုက်ရရေ။ ၁၉၄၆ ခုနှစ် ဖေဖဝါရီ ၁ ရက်နိမာ ကျင်းပသော အမျိုးသားလွှတ်တော် ညီလာခံမာ ဟန်ဂေရီသမ္မတနိုင်ငံ တည်ထောင်ရန် အတိက သဘောတူ ဆုံးဖြတ်ကြလို့ ဒေါက်တာ ဇိုလတန်တလဒီအား သမ္မတအဖြစ် တင်မြှောက်ကတ်လီရေ။
ထိုအချိန်မှစပြီးကေ ဟန်ဂေရီနိုင်ငံ၏ ပြန်ပနာထူထောင်ရီးကို အားတိုက်အင်တိုက် ဆောင်ရွက်ကြရေ အပြင် သျှိတ်ရှင်ကြီးများ လက်ဝယ်ဟိ မြီယာတိကို တောင်သူလယ်သမား ဆင်းရဲသား အလုပ်သမားတိအား တဦးလျှင် မြေတဧကခွဲခန့်စီ ဝေပီးဗလင့်ရေ။ ယပြီးနောက် ငွီကြေးတန်ဖိုး ယုတ်လျှော့သွား ပြန်သဖြင့် လူလတ်တန်းစားများ အနီအထိုင် ကျပ်တည်း ခဲယဉ်းရေအခြီသို့ ရောက်ရပြန်လီရေ။ ယပိုင်နန့်ပင် ၁၉၄၈ခုနှစ်တိုင်ယောင်အောင် ဟန်ဂေရီနိုင်ငံကို ညွန့်ပေါင်းအစိုးရက အုပ်ချုပ် ကြိုးကိုင်ခလီရေ။
ထိုနှစ်မာ သမ္မတကြီး တလဒီရာထူးမှ နုတ်ထွက်ရေအခါ အလုပ်သမားသမဂ္ဂဥက္ကဋ္ဌဟောင်း အာပတ် ဇလကစစ်အား သမ္မတအဖြစ် တင်မြှောက်ကတ်လီရေ။ အမျိုးသားလွှတ်တော်မာ သျှိတ်ရှင်ကောင်မချေျားအဖွဲ့က အင်အားကောင်းဗျာယ်ပင် ဟိကေလေ့ သမ္မတအစိုးရအဖွဲ့၏ အချက်အချာ ဌာနတိကို ကွန်မြူနစ်တိက ကြိုးကိုင်ထားလီရေ။ ၁၉၄၉ ခုနှစ်မာ ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ အခြီခံဥပဒေကို ရီးဆွဲ အတည်ပြုခကတ်တေ။ ယင်းဥပဒေကား ဆိုဗီယက် အုပ်ချုပ်မှု စနစ်အတိုင်းဖြစ်တေ။ စက်ရုံအလုပ်ရုံတိကို ပြည်သူပိုင် ပြုလုပ်ခြင်း၊ စုပေါင်း လယ်ယာလုပ်ငန်းများ ပြုလုပ်ခြင်းရို့ ပေါ်ပေါက်လာ သည်၊ ၁၉၅၆ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလမာ ကွန်မြူနစ်အစိုးရ အုပ်ချုပ်ရီးကို ဟန်ဂေရီ ပြည်သူပြည်သားတိ ထ ပုန်ကန်ကတ်ကေလေ့ ရုရှစစ်တပ်များ အကူအညီနန့် ပုန်ကန်သူတိကို နှိမ်နင်းနှိုင်ခလီရေ။[၃]
ကိုးကား
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ↑ Before 1 January 2012. At this date, a new constitutions comes into effect where the official name is simply Hungary: Magyar Közlöny
- ↑ Globally speaking: motives for adopting English vocabulary in other languages – Google Books. Books.google.co.uk. Retrieved 20 September 2010.
- ↑ မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၄)