အာခါဘာသာစကား

အာခါဘာသာစကား
	Avkavdawv (အာခါးဒေါ်)
ဒေသခံ	မြန်မာနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ
ဒေသ	သျှမ်းပြည်နယ် (အရှိပိုင်း)၊ ယူနန်ပြည်နယ်၊ ချင်းရိုင်ခရိုင်
လူမျိုးစု	အာခါလူမျိုး
ဒေသခံ ပြောဆိုသူတိ	၅၆၀,၀၀၀ ခန့် (၂၀၀၇–၂၀၁၅)
ဘာသာစကား မိသားစု	တရုတ်-တိဗက်နွယ် အာခါဘာသာစကား;
စာအရေးအသားစနစ်	ရောမအက္ခရာအခြီခံ (အနောက်တိုင်းသာသနာပြုစနစ်)၊ ထိုင်းအက္ခရာအခြီခံ
ဘာသာစကားကုဒ်တိ
ISO 639-3	aka

အာခါဘာသာစကား (အင်္ဂလိပ်: Akha language) စွာ တရုတ်-တိဗက် ဘာသာစကားမိသားစုကြီးဧ့ တိဗက်-ဗမာအုပ်စု၊ ပိုင်-ဗမာ နွယ်ဝင် ဟာနီ (Hani) ဘာသာစကားခွဲတခု ဖြစ်တေ။^[၁] မိခင်ဘာသာစကားအဖြစ် ပြောဆိုသူ ဦးရေစွာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ (သျှမ်းပြည်နယ်အရှိပိုင်း ကျိုင်းတုံ၊ တာချီလိတ်ဒေသ)၊ တရုတ်နိုင်ငံ (ယူနန်ပြည်နယ် အနောက်တောင်ပိုင်း)၊ ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း၊ လာအိုနိုင်ငံ နန့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ ရို့မာ စုစုပေါင်း ၅၆၀,၀၀၀ ကျော် တည်ဟိရေ။^[၂]

ဘာသာစကားဆိုင်ရေ ဝိသေသများ

အာခါဘာသာစကားစွာ လားဟူ၊ လီဆူ ဘာသာစကားတိနန့် မျိုးနွယ်တူညီပြီး သဒ္ဒါတည်ဆောက်ပုံမာ မြန်မာဘာသာစကားပိုင်ပင် ကတ္တား-ကံ-ကြိယာ (Subject-Object-Verb) စနစ်ကို အသုံးပြုရေ။^[၃] အသံအနိမ့်အမြင့် ပါဝင်ရေ ဘာသာစကား (Tonal language) ဖြစ်ပြီးကေ အခြီခံအသံအနိမ့်အမြင့် ကွဲပြားမှု ၅ မျိုး (အသံမြင့်၊ အသံလတ်၊ အသံနိမ့်နန့် တိုတောင်းပြတ်တောင်းသောအသံများ) ပါဟိရေ။ ဝေါဟာရပိုင်းမာ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်၊ စိုက်ပျိုးရီးနန့် ရိုးရာဓလိဆိုင်ရေ စကားလုံးတိ ကြွယ်ဝရား ဗမာစကား၊ ရှမ်းစကား၊ ထိုင်းစကားရို့မှ မွီးစပ်စကားလုံး (Loanwords) တိလေ့ ဒေသအလိုက် ရောနှောပါဝင်နီရေ။

စာပီပေါ်ထွန်းလှာပုံ

အာခါလူမျိုးရို့စွာ ကိုယ်ရို့ဧ့ ဘိုးဘွားအစိုင်အလာ သမိုင်းကြောင်း၊ အစိုင်အလာတိနန့် ဥပဒေပိုင် လိုက်နာရရေ "အာခါးဇန်း" (Akha Zang) ကျင့်ဝတ်တိကို စာဖြင့် မှတ်တမ်းမတင်ဘဲ နှုတ်မှုရီးရာ (Oral tradition) ဖြင့်သာ အလပ်ကျက်မှတ်ကာ သားစိုင်မြီးဆက် လက်ဆင့်ကမ်း ထိန်းသိမ်းခကတ်တေ။^[၄]

၂၀ ရာစုအလယ်ပိုင်း (၁၉၅၀ ဝန်းကျင်) မာ အနောက်တိုင်း ခရစ်ယာန်သာသနာပြု ပညာသျှင်တိဖြစ်ကတ်သော ပေါလ်လူးဝစ် (Paul Lewis) စသူရို့က ရောမအက္ခရာကို အခြီခံပြီး ကိုယ်ပိုင်အာခါစာပီ (Akha Script) ကို စတင်တီထွင်ပီးခရေ။ ယင့်ချင့် ရောမအက္ခရာအခြီခံ ရီးထုံးကို မြန်မာနိုင်ငံနန့် ထိုင်းနိုင်ငံဟိ အာခါလူမျိုးတိက ဒေနိန့်ထိ ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုဗျာယ်ဟိရေ။ ယေကေလဲ ဒေသအလိုက် ကွဲပြားမှုတိအရ ထိုင်းနိုင်ငံမာ ထိုင်းအက္ခရာအခြီခံ ရီးထုံးကိုပင်ဖြစ်ဖြစ်၊ တရုတ်နိုင်ငံမာ ဟာနီ (Hani) စာပီရီးထုံးကိုပင်ဖြစ်ဖြစ် အသုံးပြုကြသဖြင့် ရီးထုံးကွဲပြားမှုတိ တည်ဟိနိန်ရေ။

ကိုးကား

↑ Bradley, David (၁၉၇၇). Phonology of Akha (in English). Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University. ISBN 978-0858831643. {{cite book}}: Check date values in: |year= (help)
↑ "Akha: A language of Thailand". Ethnologue (in English). Retrieved ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (help)
↑ Thurgood, Graham (၂၀၀၃). The Sino-Tibetan Languages (in English). Routledge. ISBN 978-0700711291. {{cite book}}: |first2= missing |last2= (help); Check date values in: |year= (help); Unknown parameter |second2= ignored (help)
↑ Kammerer, Cornelia Ann (၁၉၉၀). "Customs and Christian Conversion among Akha Highlanders of Burma and Thailand" (in en). American Ethnologist 17 (2): 277–291.

[1] Bradley, David (၁၉၇၇). Phonology of Akha (in English). Canberra: Department of Linguistics, Research School of Pacific Studies, Australian National University. ISBN 978-0858831643. {{cite book}}: Check date values in: |year= (help)

[ethnologue_aka-2] "Akha: A language of Thailand". Ethnologue (in English). Retrieved ၁၂ ဇွန် ၂၀၂၆. {{cite web}}: Check date values in: |access-date= (help)

[3] Thurgood, Graham (၂၀၀၃). The Sino-Tibetan Languages (in English). Routledge. ISBN 978-0700711291. {{cite book}}: |first2= missing |last2= (help); Check date values in: |year= (help); Unknown parameter |second2= ignored (help)

[4] Kammerer, Cornelia Ann (၁၉၉၀). "Customs and Christian Conversion among Akha Highlanders of Burma and Thailand" (in en). American Ethnologist 17 (2): 277–291.

[၁]

[၂]

[၃]

[၄]