ဧရာဝတီမြစ်
ဧရာဝတီမြစ် (အင်္ဂလိပ်: Ayeyarwady သို့မဟုတ် Irrawaddy) စွာ မြန်မာနိုင်ငံ မြောက်ဖျားပိုင်းမှ တောင်ပိုင်းသို့ စီးဆင်းသော မြစ်ကြီးဖြစ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ အကြီးဆုံး၊ အရှည်ဆုံးနန့် အရီးအပါဆုံးသော မြစ်ကြီးလည်း ဖြစ်တေ။ မြန်မာ့မြောက်ဖျားဒေသဟိ အင်န်မိုင်ခ (မေခ) နန့် မလိခ မြစ်နှစ်သွယ် ပေါင်းဆုံရာမှ စတင်ဖြစ်ပေါ်လှာသော ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းဗျာယ်ဟိပြီးး၊ အောက်ပိုင်းမာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသအဖြစ် ဖြာထွက်ကာ ကလမဲပင်လယ် အတွင်းကို စီးဝင်လားရေ။ ယင်းဧ့ ကုန်းမားရေဆင်းဧရိယာ (River basin) စွာ စုစုပေါင်း ၄၁၃,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၁၅၉,၅၀၀ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းရေ။[၅]
ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဒေသစွာ ရှီးဦးကျောက်ခေတ်၊ အလယ်ခေတ်နန့် ကြီးခေတ်၊ သံခေတ်ဦးကာလတိကတည်းကပင် လူသားရို့ အခြီချနီထိုင်ခဲ့ရေ ဗဟိုချက်ဖြစ်ပြီးကေ၊ သမိုင်းဦး ပျူမြို့ပြနိူင်ငံများ (ဗိဿနိုး၊ ဟန်လင်း၊ သရေတနားချေတဗွေချေရာ) နန့် မြန်မာ့ပထမအင်ပါယာ ပုဂံနိုင်ငံတော် အပါအဝင် မြန်မာ့သမိုင်း၊ ယိုင်ကျေးမှုနန့် စာပီအနုပညာရပ်များ စတင်ဇီးတည်လို့ စိုင်ဆက်မပြတ် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက် ပေါက်ဖွားခရေ "မြန်မာ့ယိုင်ကျေးမှုဧ့ မိခင်မြစ်ကြီး" လည်း ဖြစ်တေ။[၆]အေဒီ (၆) ရာစုခန့် ခါကပင် ကုန်စည်ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရီးနန့် သယ်ယူပို့ဆောင်ရီးအတွက် အဓိကရေလမ်းမကြီးအဖြစ် အသုံးပြုခကတ်ရား၊ ဗြိတိသျှကိုလိုနီခေတ်မာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသမာ စိုက်ပျိုးရီးအတွက် တာကာရီတိနန့် ဆည်မြောင်းစနစ်များ တိုးချဲ့တည်ဆောက်ခရေမှ ဒေနိန့်ထိ မြန်မာနိုင်ငံဧ့ စီးပွားရီးနန့် စားနပ်ရိက္ခာဖူလုံမှုအတွက် အသက်သွီးကြောပိုင် အရေးပါနီတုန်း ဖြစ်တေ။[၇] ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသစွာ နိုင်ငံဧ့ ဆန်စပါးအများဆုံး စိုက်ပျိုးရာ "စပါးရိုင်ကြီး" အဖြစ် ထင်ရှားရေ။ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ ထူးခြားလှသော ဇီဝမျိုးစုံမျိုးကွဲ ဝိသေသတခုမာ မြစ်အထက်ပိုင်း (မန္တလေးနန့် ကသာအကြား) မာ ကမ္ဘာ့ယှားပါးရီချိုလင်းချူမျိုးစိတ်ဖြစ်ရေ ဧရာဝတီလင်းချူများ ကျက်စားနီထိုင်ပြီး၊ ဒေသခံရေလုပ်ငန်းရှင်တိနန့် အပြန်အလှန်နားလည်မှုဖြင့် ပိုက်ချဆွဲရေ ဓလိ့ဟိခြင်းဖြစ်တေ။[၈] ဂုချိန်ခါ မျိုးတုံးကွယ်ပျောက်လုနီးပါးဖြစ်နီသော ယင့်ချင့် ဧရာဝတီလင်းချူတိကို စနစ်တကျ ကာကွယ်စောင့်ယှောက်ထိန်းသိမ်းရန် ဖီးမဲ့ဇုန်များသတ်မှတ်ပနာ အမျိုးသားအဆင့် နှိုးဆော်ဆောင်ရွက်ဗျာယ်ဟိရေ။[၉]
နာမည်ခေါ်မာလှာပုံ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]"ဧရာဝတီ" ဆိုရေ မြစ်နာမည်ဧ့ ရင်းမြစ်နန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ဘာသာစကားဗေဒနန့် သမိုင်းပညာသျှင်တိက "ဧရာဝတီ" ဆိုရေ ဝေါဟာရရေ သံသကရိုတ်ဘာသာစကား ဟိ "အဲရာဝတီ" မှ တိုက်ရိုက်ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်တေ။ သံသကရိုတ်ဘာသာ မာ "အဲရာဝတ်" ဆိုစွာမာ သိကြားမင်း၏ စီးတော်ဆင်ဖြူတော် (ဧရာဝဏ်ဆင်) ကို ရည်ညွှန်းပြီး၊ ထိုပုဒ်ကို ဣတ္ထိလိင် (အမျိုးသမီးနာမ်) အဖြစ် "အဲရာဝတီ" ဟု ပြောင်းလဲလိုက်ရေအခါ "ဆင်ဖြူတော်နန့် သက်ဆိုင်ရေမြစ်" သို့မဟုတ် "အစွမ်းသတ္တိနန့် ပြည့်စုံစွာ အုန်းအုန်းခြိမ့်ခြိမ့် စီးဆင်းရေမြစ်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရရေ။[၁၀]
ကိုလိုနီခေတ် ဗြိတိသျှရို့ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ရောက်ဟိလာရေအခါ မြန်မာရို့ ခေါ်ဆိုရေ "ဧရာဝတီ" ဆိုရေ အသံထွက်ကို အခြီခံပနာ အသံဖလှယ်ကာ "Irrawaddy" ဟု ကမ္ဘာသိ စာလုံးပေါင်း သတ်မှတ်ခကတ်တေ။ နောက်ပိုင်းမာ မြန်မာနိုင်ငံအစိုးရက ရောမအက္ခရာဖလှယ်မှု စနစ်သစ်အရ မြန်မာသံနန့် ပိုပြီးကေနီးစပ်စီရန် "Ayeyarwady" ဟု ပြောင်းလဲပြင်ဆင် သတ်မှတ်ခရေ။[၁၁]
နာမည်တူမြစ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]လွန်ခရေ နှစ်ပေါင်းများစွာက “ဧရာဝတီ” ဟု ခေါ်ဆိုရေ မြစ်နှစ်ခု ဟိခရေ။ တခုက ပါရူရှနီ (Parushani) ခေါ် ဧရာဝတီ (Iravati) မြစ် ဖြစ်တေ။ ယင်းမြစ်စွာ ဂုချိန်ခါ အိန္ဒိယနိုင်ငံမာ မြစ်ဖျားခံပြီး ပါကစ္စတန်နိုင်ငံထဲကို စီးဝင် ပါရေ။ ထိုမြစ်ကို အယင်ခေါက်က ဧရာဝတီဟု ခေါ်ကတ်တေ။ ဂုချိန်ခါ ထိုမြစ်ဧ့ ပတ်ဝန်းကျင်မာ နီထိုင်သူရို့၏ ဘာသာတရား ကိုးကွယ်မှုအရ “ရာဝီ” (Ravi)ဟု ခေါ်ကတ်တေ။
မြစ်ဆုံ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]စာလုံးအစောင်း
မိုင်ပေါင်း (၁၃၀၀) ကျော် ရှည်လျားသော ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းစွာ ကချင်ပြည်နယ်အစွန်ဟိ နှင်းဖုံးတောင်တိက မေခနန့် မေလိခဆိုရေ မြစ်နှစ်သွယ်ဖြင့် မြစ်ဖျားခံအစပြုကာ တောင်ဘက်ကို စီးဆင်းလှာခရေမြစ်ကြီးနားမြို့ အထက် နှစ်ဆယ့်သျှစ်မိုင်ခန့် အရောက်မာ ပေါင်းဆုံမိကတ်လီရေ။ မြစ်ဆုံစွာ ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ အစပင် ဖြစ်လီရေ။ မြစ်ဆုံဒေသစွာ သွင်ကျောက်ခဲများ ပေါများပြီးကေ အေးစိမ့်လှဧ့။ မြစ်ဆုံရေစွာလေ့ အေးစိမ့်နေလီရေ။ မြစ်ဆုံရေစွာ တိမ်လည်းတိမ် ကြည်လည်းကြည်လင်နိန်ရကား ရီထဲကို ငုံ့ကြည့်လိုက်ကေ ငါးကြီးငါးငယ်ရို့ လားလာကူးခပ်နိန်ရေကို မြင်ရလီရေ။
ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြစ်ကြီးနားတဝိုက် အရောက်မာ ကိုက်ငါးရာမျှ ကျယ်ပြန့်လီရေ။ ဒေနီရာမာ ကမ်းထောင်းစွာ အတော်ဗေါင်းဇောက်ပြီး ကမ်းထောင်းထက်မာ သစ်တော၊ ကိုင်းတောများ စိမ်းစိမ်းစိုစို ပေါက်ရောက်နီရေ။ မြစ်ကြီးနားမှ အစုန်ခရီး ၄၈-မိုင်အကွာ တာဟိုးနားရွာ နံဘေးမာ ကျောက်စိမ်းနန့် ပယင်းထွက်ရာ အနောက်ဘက် မိုးကောင်းတောင်စဉ် တောင်တန်းမှ တသွင်သွင်စီးဆင်းပနာ ဧရာဝတီမြစ်နန့် လာရောက် ပေါင်းဆုံသော မိုးကောင်းချောင်းအချေကို တွိရပြန်ရေ။ ယင်းကနိန်စုန်သော် မြစ်စွာ အကောက်အကွိ့ ပိုပြီးကေများလာဧ့။ မန်ဖွာရွာနံဘေး ကျောက်တောင်ကြီးတိစွာ မြစ်လယ်မာ ပေါ်နိန်ရေ။ ဝဲစလုတ်တိကလည်း အသီးသီးဖြစ်ပေါ်နီ၏။
ပထမမြစ်ကျဉ်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
ဆင်ဘိုရွာကို လွန်မိရေ ဆိုရေနန့် ရီစီးသန်လာလေလီရေ။ မြင်သာရွာအလွန်မာ မြစ်ကြောင်းကလေ့ ပိုပြီးကေကျိုင်းမြောင်း လာလီရေ။ မြစ်ကြောင်းကျိုင်းမြောင်းလာလီလီ ရီတိစွာ စုစုလာလီလီဖြစ်တေ။ ကမ်းနှစ်ဖက် အကွာအဝီးစွာ ကိုက် (၅၀) လှောက်ရာဟိလီရေ။ အပေါ်မှ တရကတ်မ်း ထိုးဆင်းလှာသော ရေစွာ ရှေ့မာ ကာဆီးကေလည်းဟိရေ ကျောက်တောင်ကြီးတိကို အဟုန်ပြင်းစွာတိုက်ခိုက်ရာ ရေမှုန်ရေမွှားများ တဖွားဖွား ပြန့်စဉ်နီ၏။ ပွတ်တိုက်နီရေ တဝေါဝေါ အော်သံတိကိုလည်း အဝီးမှပင် ကြားနီရရေ။ ကမ်းတဖက် တချက်ဟိ ကျောက်တောင်နံရံတိကလည်း ဇွတ်အားဓမ ထိုးဆင်း နိန်ရေ မြစ်ရီလုံးကို ဟွေမှာဆီး၊ ကပင်တား နီရေနှယ် ဟိလီရေ။ တခါတရီ အရှိတတည့်မာ တောင်ကြီး ကာစီးနိန်ရေကို မြင်လိုက်ရယား မြစ်ကြောင်း လုံးဝပျောက်လားပိုင် ထင်ရရေ။ စုန်ဆင်းလှာသော သင်္ဘောတိစွာ တောင်ကို ဆောင့်ဖို့ဆဲဆဲ ဟိနီရာမှ လက်ျာဘက် ကကေလည်းကောင်း၊ ဗယ်ဘက်ကကေလည်းကောင်း ရီကြောင်းလမ်းအချေ ပေါ်လှာလို့ ယင်းဘက်ကို ဆတ်ဆိုကေလှည့်ကာ ချိုးကွေ့လိုက်ရပြန်ရေ။ အနောက်ဘက်ကမ်းဟိ မြစာတီရွာကိုလွန်သော် မြစ်ကျဉ်းစွာ တဆတ်ဆတ် ပြန်ပနာကျယ်ပြန့်လာလီရေ။ ဒေချင့်စွာမာာ ၃၃-မိုင်ခန့် ရှည်လျားသော ပထမမြစ်ကျဉ်းဧ့ အဆုံးပင် ဖြစ်လီရေ။
ယင်းကနိန်စုန်သော် ဗန်းမော်သို့၊ ဗန်းမော်နံဘေးသို့ ဧရာဝတီမြစ်ရီာက်ရေအခါ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်းလေလီရေ။ မြစ်ပြင်စွာလေ့ နှစ်မိုင်နီးပါး ကျယ်ပြန့်နီလီရေ။ ဗန်းမော်မြို့အထက်နားလေးမာလည်း အရှိဖက် ယူနန်ကုန်းပြင်မြင့်မှ စီးဆင်းလှာသော တာပိန်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်ထဲကို စီးဝင်လီရေ။
ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဗန်းမော်မှအစုန် ၁၈-မိုင်ခန့်ဝေးသော စင်းခမ်းရွာ အလွန်မာ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း စလီဖိရေ။ မြစ်ကြောင်းမာလေ့သော့ အရှိမှ အနောက်ကို စီးဆင်းနီ၏။ စင်းခမ်းရွာမှ ရွှီကူမြို့ အထက်နားဟိ အင်္ဘောဝင်းရွာအထိ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်း နီရာဖြစ်လီရေ။ ဆယ့်လေးမိုင်ခန့် ရှည်လို့ ပျှမ်းမျှ ကိုက် ၁၅၀ သာ ကျယ်လီရေ။ မြစ်ကြောင်းစွာ တောင်မြင့်ကမ်းထောင်းကြားမာ စီးရ၏။ ရွှီကူမြို့ အနားရောက်ကေ မြစ်လယ်ဟိ သောင်ကျွန်းကိုလေ့သော့၊ သောင်ကျွန်းပြည့်တည်ထားရေ ဘုရားစာတီတိကိုလည်းကောင်း တွိမြင်ရပြန်ရေ။ မြစ်ကြောင်းကလေ့ အနောက်ဘက်ကို ဆက်ပနာစီးနိန်ရေ။ ယင်းကနိန်စုန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းပေါ်ဟိ ကသာမြို့သို့ ရောက်ရေ။
ကသာမြို့အောက်နားမာ အရှိဖက်မှ ရွှီလီမြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်ထဲကို စီးဝင်ပြန်ရေ။ သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်များ မျှောချလာစွာကို မြင်ရပြန်လီရေ။ ကသာကိုလွန်သော် ဧရာဝတီစွာ တောင်ဘက်ကို ကွေ့ဆင်းလို့ရေ။ ကသာမြို့မှ ထီးချိုင့်၊ ယင်းမှ မဇ္ဈိမဒေသ သကျသာကီဝင်မင်းများ လာရောက် နန်းစိုက်ခဖူးရေ ဆိုရေ တကောင်းမြို့ဟောင်း၊ တကောင်းကပင် မိုင်လေးဆယ် ခန့်ဝေးသော မလည်ရွာသို့ ရောက်လီရေ။
တတိယမြစ်ကျဉ်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]မလည်ရွာအလွန်မာ တတိယမြစ်ကျဉ်း စလီဖိရေ။ မလည်ရွာအောက်မာ တောင်တန်းနိမ့်တိမာ ကမ်းစနန့်ပိုပြီးကေ နီးလာစွာကို တွိရရေ။ အရှိဖက်ကမ်းမာလည်း မိုးကုတ်တောင်တန်း မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့ကို တွိမြင်ရရေ။ အရှိဖက်ကမ်းပေါ်ဟိ သပိတ်ကျင်းမြို့စွာ မိုးကုတ်မြို့ဧ့ ဆိပ်ခုံမြို့လည်းဖြစ်လီရေ။ သပိတ်ကျင်းမြို့မှ လွန်သော် သီဟကျွန်းရွာနန့် ဘုရား၊ သုံးဆယ့်သျှစ်မိုင် လှောက်ဟိရေ တတိယ မြစ်ကျဉ်းစွာ မလည်ရွာမှစပြီးကေ ကျောက်မြောင်းမြို့အနီးမာ ဆုံးလီရေ။
မြေလတ်ဒေသ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကျောက်မြောင်းစွာ အနောက်ဘက် ရွှီဘိုဧ့ ဆိပ်ခုံဖြစ်ပြီးကေ ကျောက်မြောင်းအလွန်မာ မြစ်ပြင်စွာ ပြန်ပနာ ကျယ်ပြန့် လာရေ။ ကျောက်မြောင်း၊ ရွှီဘိုဒေသ ရှုခင်းစွာ ခြောက်သွိဧ့။ အပင်ခြုံနွယ်များ ကျဲလာယား၊ တောင်များ ညိုပုပ်ပုပ်အရောင် ပြောင်းလှာရေ။ မြစ်ကြောင်းကား မြီပြန့်လွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းပနာ မြစ်ပြင်ကျယ်လာစွာကား မှန်ဧ့။ ယေကေလဲ စည်းသောင် တိမ်သောင် ကကောင်းများလို့ ရီကြောင်းမာ ရေမွှာ ရေခွဲတိနန့် ကွဲရေ။ ဧရာဝတီမြစ်အထဲ ဧရာဝတီ လင်းချူများ ကျက်စားနီထိုင်လိ့ဟိရေ နီရာတိမာ ဗန်းမော်မြို့နန့် မန္တလေးမြို့အကြားဟိမြစ်အပိုင်းအထဲ မာ ဖြန့်ကြက်လားလာ ပေါက်ဖွား ရှင်သန်ဗျာယ်ဟိရေ။ ဧရာဝတီ လင်းချူစွာ အရှိတောင် အာသျှဧ့ ထင်ရှားသော ပြယုဂ် တခု ဖြစ်တေ။ ကျောက်မြောင်းမှ ဟိမ်းမကား၊ ယင်းကနိန်တဖန် မင်းကွန်းကို ဖြတ်ရေ။ မင်းကွန်းပုထိုးတော်ကြီး ကို အဝီးမှပင် ဖူးတွိနိုင်လီရေ။ မင်းကွန်းကပင် မန္တလေးမြို့၊ ဂေါဝန်ဆိပ်သို့ ရောက်ရေ။
ဒေမာ မန္တလေးနန့် တဆက်တည်းဟိရေ အမရပူရမြို့အစွန် တောင်ပူစာနှစ်ခု ထိပ်မာဟိရေ ရွှီကြက်ယက်စာတီ၊ ရွှီကြက်ကျစာတီ နှစ်ဆူကို ဧရာဝတီမြစ်ပေါ်မှ ဖူးတွိရပြန်ရေ။ အမရပူရမြို့ဧ့ အရှိတောင်ဘက်ကို ပြိုးကြည့်ပြန်သော် သပြီတန်း ခံတပ်ဟောင်း၊ ယပြီးနောက် ဧရာဝတီမြစ်ထဲကို စီးဝင်နီသော မြစ်ငယ်မြစ်နန့် ယင်းမြစ်ဧ့ တဖက်ကမ်းမာကား အင်းဝမြို့ဟောင်းကို တွိမြင်ရလီရေ။ အနောက်ဖက်မာကား စစ်ကိုင်းမြို့၊ အမရပူရနန့် စစ်ကိုင်းကြားမာ အင်းဝတန်းထား က ကူးဆက်ထားပြန်ရေ။ စစ်ကိုင်းမြို့ဧ့ အနောက်ဖက်မာမူ မှိုင်းမှိုင်းညို့ညို့နန့် စစ်ကိုင်းတောင်ရိုး၊ နီရာအကွက်ကလေ့ ကျလှပေဧ့။ အနောက်ဖက်မာ စစ်ကိုင်းမြို့နန့် မင်းဝံတောင်၊ အရှိဖက်မာ ရွှီကြက်ယက်နန့် ရွှီကြက်ကျ စာတီဖြူဖြူ အလယ်မာ မြစ်ရီဖွေးဖွေး မြင်ရစွာမှာ ကြည်နူးစရာ အလှအပ ရှုခင်းပါပေတည်း။
စစ်ကိုင်းအလွန်မာ မြစ်ကြောင်းစွာ အနောက်ဘက်ကို ကွေ့ဝင်လားရေ။ မကြာခင် ရွာသစ်ကြီးကို ဖြတ်သန်းရရေ။ ယေပြီးနောက် မြင်းမူ၊ ဆီမီးခုံ၊ နဂါးပေါက်၊ ရန္တပို အစဟိရေရွာတိကို ဖြတ်သန်းလာခရပြန်ရေ။ ယပြီးနောက် မြစ်ကြောင်းစွာ တောင်ဘက်ကို ပြောင်းပြီးကေ စုန်ဆင်းပြန်ဧ့။ မန္တလေးမှ မိုင်သျှစ်ဆယ် ဝေးသောမြင်းခြံမြို့၊ မြင်းခြံဆိပ်ခုံကို သင်္ဘောကပ်လို့ မရပါ။ ဆိပ်ခုံဝမာ ဧရာမ သောင်ပြင်ကြီးက ထီးထီးခြည်း ခံနီလီရေ။ ယပြီးနောက် မြင်းခြံအောက် အနောက်ဘက် ကမ်းဟိ ပခုက္ကူမြို့ကို ဆိုက်ရောက်လီရေ။
ဧရာဝတီယိုင်ကျေးမှု
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ပခုက္ကူမြို့စွာ အလုံ၊ မုံရွာဘက်မှ စီးဆင်းလှာသော ချင်းတွင်းမြစ် နန့် ဧရာဝတီမြစ် ပေါင်းဆုံရာ အောက်နားမာ တည်ဟိပြီး၊ အနောက်ဖက်မာ ယောချောင်း၊ ချင်းရို့၏ ဒေသနန့်လည်း အဆက်အသွယ် များလီရေ။ ပခုက္ကူမှ စုန်ဆင်းလှာခရေ အနောက်ဘက်ကမ်းမာ မြစ်ခြေ၊ ကျွန်းချောင်း ဓာတ်မြေဩဇာစက်ရုံ တည်ဟိရေ။ ပခုက္ကူမှ ၂၅-မိုင်ခန့် အကွာမာ တရက်တလံ ပုဂံဇာမရွေ့၊ ဟင်္သာမောင်နှံများ၊ ရေမျောက်များ၊ ဝေသာလီဗျိုင်းများ ပျော်မြူးနီကတ်သော သောင်ပြင်ကျယ်ကြီးကို တွိရလီရေ။ ညာဘက်မာ တန့်ကြည့်တောင်တန်း၊ ဘယ်ဘက်မာ ညောင်ဦးမြို့ နတ်သမီးကမ်းထောင်းစောက်ရို့စွာ မြင်ကွင်းမာ တဆတ်ဆတ် ပေါ်လှာလီရေ။ ညောင်ဦးမြို့စွာ ပုဂံမြို့ဟောင်းဧ့ ဆိပ်ခုံမြို့ဖြစ်တေ။ ပုဂံမာ သောင်ထွန်းပနာ လောင်းသင်္ဘောများ မကပ်နိုင်ပါ၊၊ ဧရာဝတီမြစ်ကြီး တလျှောက်မာ တကောင်း၊ သရေတနားချေတဗွေချေရာ၊ ပုဂံ၊ မြင်စိုင်း၊ စစ်ကိုင်း၊ အင်းဝ စရေ မြန်မာ့သမိုင်းကြီးမာ ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး မြန်မာ့ယိုင်ကျေးမှုတွေ ထွန်းကားပါလတ်တေ။ စင်စစ် မြန်မာ့သမိုင်း၊ မြန်မာ့ယိုင်ကျေးမှုဆိုရေ ဧရာဝတီသမိုင်း၊ ဧရာဝတီယိုင်ကျေးမှုပင် ဖြစ်လီရေ။
ပုဂံကပင် မြီဆီမှ ရွှီရည်ထွက်ရာ ရီနံမြီကို ဖြတ်ကျော်ဗျာယ် မြစ်ဧ့ အနောက်ဖက်မာ ရီနံချပ်နန့် လမ်းရွာ၊ အရှိဖက်မာ စဉ့်ကူးနန့် ချောက်၊ ချောက်ကပင် မိုင် ၄၀-ခန့်ဝေးသော ရီနံချောင်းမြို့၊ ဒေနီရာတလျှောက် မြစ်ကြောင်းစွာ ဖြောင့်လိုက်၊ ကောက်လိုက် ဟိလီရေ။ တန်းတင် ကမ်းထောင်းတိ၏ ကုန်းထက်မာ မျှော်စင်တိနန့် ရီနံမားများ၊ စက်ရုံတိကို တွိရလီရေ။ ချောက်မှ သုံးမိုင်အကွာ စလေမြို့၊ စလေမှ ၁၅-မိုင်ဝေးသော ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့ကို ဖြတ်ကျော်ရေ။ ဆင်ဖြူကျွန်း တဝိုက်မာ မြစ်စွာ တံစုန်းများ ပေါတိစွာ။ (တံစုန်းများဆိုစွာမာ ရီမြုပ်အပင်၊ သစ်တုံးနန့် ရေပေါ်ရီမျော သစ်တုံးတိကို ဆိုလိုရေ။)
ဆင်ဖြူကျွန်းမှ တဖန် ရီနံချောင်းအောက်ဘက် ၂၅-မိုင်ခန့် ကွာဝီးသော အနောက်ဘက်ကမ်းဟိ မင်းဘူးမြို့၊ မင်းဘူးမြို့စွာ မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်းရို့မှ မြောင်းသွယ်ထားသဖြင့် စိုက်ပျိုးရီး ထွန်းကားသော ဒေသဖြစ်လီရေ။ မင်းဘူးနန့် ဓားလွယ်ခုတ် မြစ်ကမ်းထောင်း စောက်ထက်မာ မကွေးမြို့ဧ့ ကျက်သရေဆောင် ရွှီတဝင်းဝင်းနန့် မြသလွန်ဘုရားကို ဖူးမြင်ရပြန်ရေ။ ယင်းကနိန်တဆင့် အရှိဖက် မြစ်ကြောင်းကွေ့ရေအတိုင်း စုန်ဆင်းလှာရာ အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမမှ ဖြာထွက်သော တောင်စွယ်စွာလေ့ကောင်း အရှိဖက် ပဲခူးရိုးမမှ ဖြာထွက်လှာသော တောင်စွယ်စွာလေ့ကောင်း ကမ်းထောင်းအထိ ရောက်လှာစွာကို တွိမြင်ရပြန်ရေ။ ယင်းကနိန်လွန်သော် အနောက်ဘက်ကမ်းဟိ မင်းလှမြို့နန့် မလွန်မြို့၊ ယင်းကနိန် အရှိဖက်ကမ်းဟိ ဆင်ပေါင်ဝဲမြို့၊ မြေထဲမြို့ (အောင်လံ)တိကို ဖြတ်လာခရရေ။ အောင်လံမြို့အောက် အနောက်ဘက်ကမ်းဟိ သရက်မြို့၊ ညောင်ပင်ဆိပ်၊ ကံမမြို့ရို့ကို လွန်သော် ဖိုးဦးတောင်ကိုလေ့သော့ အရှိဖက်ကမ်းမာ ပြည်မြို့ကိုလေ့သော့ ချိုင်းကပ်လာပြန်ရေ။
မြစ်ဝကျွန်းပေါ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ပြည်မှ တဖန် ခွာလီရာ ထုံးဘိုရွာနံဘေးမာ မြစ်ကမ်းထောင်းအရောက် ထိုးထွက်နိန်ရေ ကျောက်ထရံကျယ်ကြီးကို တွိမြင်ရပြန်ရေ။ ယင်းကို အကောက်တောင်ဟု ခေါ်ရေ။ ထိုအကောက်တောင် နံရံများမာ ဘုရားဆင်းတု ပုံတော် အမျိုးမျိုးကို ကြည်ညိုစရာ ထွင်းထုထားရေကို မြစ်ထဲက ကောင်းစွာဖူးမြော် တွိမြင်နိုင်လီရေ။ ပြည်မြို့အောက် မိုင်၅၀-လှောက်ဟိ ယင်အောင်ကို ဖြတ်ရေနန့် မိုးကောင်းပနာ စိမ်းစိုသော မြစ်ဝကျွန်းပေါ် အစကို တွိမြင်နှိုင်ရေ။
ဧရာဝတီမြစ်စွာ ရီစီးနန့်အတူ နုန်းမြေတိကို သယ်ဆောင်ရာက တဆတ်ဆတ် ပို့လာယား မြစ်ဝကျွန်းပေါ် မြီနုကျွန်းများ ဖြစ်ပေါ်လှာခရလီရေ။ မြစ်အကြေမာ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြစ်လက်တက် ၉ ခုဖြင့် အက်ဒမန်ပင်လယ် (မုတ္တမပင်လယ်) ထဲကို စီးဆင်းပေါင်းဝင်လားရေ။ ယင်းခါ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ယင်အောင်မြို့ အောက်နားမှစပြီးကေ ပုသိမ်မြစ်၊ ရွေးမြစ်၊ ဧရာဝတီမြစ်မကြီး၊ ဖျာပုံမြစ် စသည်အနိန်နန့် မြစ်ငယ်များ ချောင်းများ ခွဲပြီးကေခွဲပြီးကေ မုတ္တမပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်လီရေ။
ဧရာဝတီမြစ်မကြီးအတိုင်း ကြံခင်း၊ ဟင်္သာတ၊ ဓနုဖြူ၊ ညောင်တုန်းမြို့တိကို ဖြတ်ကျော်ရား ညောင်တုန်းမြို့ အောက်ဖက်မာ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးရေ မြစ်ငယ်၊ ချောင်းတိုများ ထပ်မံဖြာထွက်ပြန်ရေ။ ညောင်တုန်းမြို့မှ တဆင့် ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ခွဲထွက်ကာ ပန်းလှိုင်၊ လှိုင်မြစ်ကြောင်းအတိုင်း စုန်ဆင်းလှာခရေ ရွှီတိဂုံဇာတီတော်ကြီးကို လှမ်းပြီးကေ ဖူးမြော်ရယား ရန်ကုန်မြို့သို့ ရောက်ဟိလေလီရေ။ ရန်ကုန်ဧ့ တဖက်ကမ်းမာ ဒလ၊ တွံတေးမြို့ များဟိပြီးး ရန်ကုန်ကို ကျော်လျှင် သန်လျင်မြို့ ကိုတွိရပြီး ဧရာဝတီမြစ်စွာ မုတ္တမပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်လီရေ။ [၁၂]
မြစ်အောက်ပိုင်းဖြစ်ရေ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသစွာ ကျယ်ဝန်းလို့ မြီဆီမြီနှစ်ပြည့်ဝသော မြီပြန့်လွင်ပြင်တခု ဖြစ်ပြီးကေ၊ အလျား (၂၉၀) ကီလိုမီတာနန့် အနံ (၂၄၀) ကီလိုမီတာ ဟိရေ။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ အောက်ပိုင်းစွာ လမု ဘိတ်ညွန်တောနန့် ဖြားရီရောက် မြစ်ဝဒေသဖြစ်ပြီးကေ၊ ထိခိုက်လွယ်သော နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ဂေဟစနစ်တခုလည်း ဖြစ်တေ။ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသစွာ လူဦးရွီ (၃) သန်းကျော်မှီတင်းနီထိုင်ရာဖြစ်ပြီးကေ၊ မြန်မာနိုင်ငံ ဆန်စပါးအထွက်ဧ့ (၆၀) ရာခိုင် နှုန်းနီးပါးကို ဒေဒေသကထုတ်လုပ် ဖြည့်ဆည်းပီးနီရေ။ ပုဂ္ဂလိကပိုင် ပုစွန်မွီးလုပ်ငန်းများ စည်းကမ်းမဲ့လုပ်ကိုင်နီကတ်မှုနန့် သစ်တောပြုန်းတီးမှုတိကြောင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်များ ပျက်စီး ဆုံးယှုံးနီကတ်ရယား၊ ကမ္ဘာ့တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များ ရန်ပုံဖေသာအဖွဲ့ (World Wildlife Fund) က ဧရာဝတီ ရီချို ဘိတ်ညွန်တောများဟိ ဂေဟစနစ်အထဲ နီထိုင်နီကတ်သော တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖို့ အနာဂတ်ရှင်သန် နိုင်ရီး စွာ "အထူးစိုးရိမ်ဖွယ် အခြီအနီဆိုးရွားနီကြောင်း" ဖော်ပြခရေ။ [၁၃]
ပထဝီဝင်အနိန်အထား
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဧရာဝတီမြစ်စွာမြောက်မှတောင်သို့ စီးဆင်းပြီး မြန်မာပြည်အရှိခြမ်းနန့်အနောက်ခြမ်းကို အလယ်မှ ပိုင်းခြာထားရေ။ ကလမဲပင်လယ်အတွင်းကို မြစ်ခွဲ (၉) ခုဖြင့် စီးဝင်ရေ။
ချောင်းဖျားပိုင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]မြန်မာပြည်မြောက်ဖျား၊ ကချင်ပြည်နယ်ဟိ မေခ(အင်န်မိုင်ခ)မြစ်နန့် မလိခမြစ်ရို့ ပေါင်းဆုံရာမှ ဧရာဝတီမြစ်ဖြစ်ပေါ်လာရေ။ မေခနန့်မလိခမြစ်နှစ်သွယ်လုံးစွာ မြောက်လတ္တီကျု (၂၈) ဒီဂရီဝန်းကျင်ဟိ ဟိမဝန္တာ ရီခဲတောင်တန်းများမာ မြစ်ဖျားခံရေ။ မြစ်နှစ်သွယ်အနက် အရှိဖက်ခြမ်းမှမြစ်ဖြစ်ရေ မေခမြစ်စွာ ပူတာအိုမြို့ မြောက်ဘက်ဟိ လန်ဂွဲလာ ရီခဲတောင်မာ မြစ်ဖျားခံရေ။ ရီစီးအလွန်ကြမ်းအတွက်နန့် မေခမြစ်ကိုရီကြောင်းလားလာရီးအတွက် အသုံးပြုပနာမရပါ၊၊ အနောက်ဘက်ခြမ်းဟိ မလိခမြစ်ကိုမူ ရီကြောင်းလားလာရီးအတွက် အသုံးပြုပနာ ရနှိုင်ရေ။ မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက် မိုင်(၁၅၀)၊ ကီလိုမီတာ (၂၄၀)အကွာဟိ ဗန်းမော်မြို့အထိသာ လောင်း၊သင်္ဘောများ ရာသီမရွီးလားလာနှိုင်ရေ။ ကချင်ပြည်နယ်ဧ့မြို့တော်ဖြစ်ရေ မြစ်ကြီးနားမြို့စွာ မြစ်ဆုံမှတောင်ဘက် မိုင် (၃၀)၊ ကီလိုမီတာ (၄၈) အကွာမာတည်ဟိရေ။
ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ ပထဝီဝင်နန့် သမိုင်းဆိုင်ရေ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြန်မာနိုင်ငံမြောက်ဖျား ကချင်ပြည်နယ်ဟိ ဟိမဝန္စွာတောင်တန်းကြီးဧ့ အဆက်ဖြစ်ရေ ရီခဲတောင်တိက စီးဆင်းလှာရေ မေခမြစ် (N'Mai) နန့် မလိခမြစ် (Mali) ရို့ မြစ်ကြီးနားမြို့ မြောက်ဘက် ၄၅ ကီလိုမီတာ (၂၈ မိုင်) အကွာ "မြစ်ဆုံ" ဒေသမာ ပေါင်းဆုံရာမှ တရားဝင် စတင်ဖြစ်ပေါ်လာရေ။[၅] ယင်းကနိန်တဆင့် မြန်မာနိုင်ငံအလယ်ပိုင်း အပူပိုင်းဇုန်ကို ဖြတ်သန်းကာ ကီလိုမီတာ ၂,၁၇၀ (၁,၃၅၀ မိုင်) ခန့် စီးဆင်းပြီးကေ၊ အောက်ပိုင်းမာ မြစ်ခွဲပေါင်းမြောက်မြားစွာဖြင့် မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသ (Ayeyarwady Delta) ကို ဇီးတည်စီရား ကလမဲပင်လယ် အတွင်းကို စီးဝင်လားရေ။[၅]
ဘူမိဗေဒသက်တမ်းအရ လွန်ခရေ နှစ်သန်းပေါင်းများစွာက အိန္ဒိယကျောက်ချပ်လွှာ (Indian Plate) နန့် ယူရီးရှားကျောက်ချပ်လွှာ(Eurasian Plate) ရို့ တိုက်မိရာမှ ဟိမဝန္စွာတောင်တန်းတိနန့်တတူ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တည်ဆောက်ပုံ မြီမျက်နှာသွင်ပြင် ပေါ်ပေါက်ပါလတ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ ကုန်းမားရေဆင်းဧရိယာ စွာ စုစုပေါင်း ၄၁၃,၀၀၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ ကျယ်ဝန်းပြီး နိုင်ငံတော်မြီမျက်နှာပြင်ဧ့ ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းလောက်ကို လွှမ်းမိုးထားရေ။[၅] မြစ်တလျှောက်မာ ထင်ရှားသော ကျောက်ဆောင်လျှိုကြီး (၃) ခု ဟိပြီးး မိုးခါသားမာ တစက္ကန့်လျှင် ရီကုဗမီတာ ၃၀,၀၀၀ လှောက်အထိ အဟိန်အဟုန်ပြင်းစွာ စီးဆင်းကာ နှစ်စိုင် နုန်းမြေတန်ချိန် သန်းပေါင်းရာချီကို မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသကို သယ်ဆောင်ချပီးဗျာယ်ဟိရေ။[၁၄]
မေခမြစ်စွာ ပူတာအိုမြို့ဧ့ မြောက်ဘက် မြောက်လတ္တီတွဒ် ၂၇° ၂၄′ နီရာရှိ နှင်းဖုံးရေ တီလာတောင်ကြီးမာ ဖြစ်ပေါ် နိန်ရေ လန်ဂွေလာရီခဲမြစ်မှ မြစ်ဖျားခံရေ။ စူးစမ်းရှာဖွီသူ ကင်းဒမ်ဝဒ်က ၁၉၂၄ ခုနှစ်မာ ဖော်ထုတ်ပြောဆိုချက်အရဆိုမူ ယင်းမြစ်အဖျားပိုင်းဧ့ ရေဆင်းဧရိယာစွာ စတုရန်းမိုင် ၄၅၀ လှောက်ဟိဟိ၊ ပေ ၁၅,၀၀၀ ကျော် မြင့်ကြောင်းသိရရေ။ ပေ ၁၅,၅၅၀ အမြင့်မာ နှင်းခဲရပြီးကေး ဆောင်းအခါမှစပြီးကေ ခဲနိန်ရေနှင်းစွာ ထိုဒေသမာ ပေ ၆၅၀၀ အထိဆင်းလှာလို့ ဧပြီ၊ မေလ တိအထိ မြီပေါ်မာဟိနီတတ်ရေ။
ဧရာဝတီမြစ်ကို သုံးပိုင်း ပိုင်းနှိုင်ရေ။ အထက်ဧရာဝတီ· ရှေးအကျဆုံးအပိုင်း၊ အောက်ဧရာဝတီ· တတိယကပ်အစအထိမပေါ်သေး သောအပိုင်း၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်· နောက်ဆုံးပေါ်ရေအပိုင်း၊
အထက် ဧရာဝတီ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]အထက်ဧရာဝတီစွာ မေခနန့် မလိခမြစ်ရို့ပေါင်းဆုံကာ ဧရာဝတီမြစ်ဆိုပနာ ဖြစ်ပေါ်လှာရေနီရာမှစပြီးကေ ချင်းတွင်း မြစ်လက်တက် စီးဝင်ရေ နီရာအထိဖြစ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြစ်ဆုံမှ တောင်ဘက်ကိုတောင်ကုန်းများအကြားကလည်းကောင်း၊ မြီပြန့်တိကိုလည်းကောင်း ဖြတ်သန်းစီးဆင်း လာရာတချို့နီရာမာ မိုင်ဝက်ကျော်ကျော်ပင် ကျယ်ဝန်းလို့ တချို့နီရာမာ အလွန်ကျဉ်းလားရာ ယင်းပိုင် ကျဉ်းရေအပိုင်းကို မြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်ရေ။ ကျောက်တောင်ကြီး နှစ်ခုအကြား ကျိုင်းမြောင်းစွာ စီးဆင်းရရေအခါ မြစ်ကျဉ်းဖြစ်ပနာ ကိုက် ၅၀၊ ၆၀ လှောက်သာ ကျယ်ဝန်းလီရေ။
မြစ်ကြီးနားမြို့မှ ၅၅ မိုင် ဝေးသော ဆင်ဘိုမြို့အလွန်မှစပြီးကေ ဗန်းမော်မြို့အထိ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ကျောက်တောင်အကြား စီးဆင်းရရာ ယင်းစွာ ပထမမြစ်ကျဉ်းဖြစ်တေ။ ပထမမြစ်ကျဉ်းစွာဆင်ဘိုမြို့ အလွန် သုံးမိုင်ကွာဟိ မြင်သာရွာမှ စတင်ပနာ ဗန်းမော်မြို့နံဘေးဟိ မြစာတီရွာအထိဖြစ်ရာ အလျား ၃၆ မိုင် ဟိလီရေ။ တဖက်တချက်ဟိ ကျောက်ဆောင် ကျောက်ကမ်းထောင်းတိစွာ ပေ ၆၀ လှောက်သာ မြင့်ကေလေ့ ပတ်ဝန်းကျင် မလှမ်းမကမ်းမာမူ ပေ ၃၀၀ ကျော်မြင့်သော တောင်ကြီးတိဟိပါယင့်။ ဆင်ဘိုမြို့မာ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မိုင်ဝက်ခန့်ကျယ်ဝန်းကေလေ့ ဆင်ဘိုမြို့အောက်ရောက်ရေနန့် ကိုက် ၅၀ လှောက်သာ ကျယ်ဝန်းလို့ ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ အကျိုင်းဆုံးနီရာဖြစ်တေ။ ရေလယ်မာကျောက်ဆောင်တိဟိပါယင့်။ ရီစီးအလွန်သန်ပနာ ဝဲများ အလွန်ထူထပ်ရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ကူးသန်းလားလာရီး ခက်ခဲရေ။ သစ်ထုတ်စခန်းတခုဖြစ်ရေ ပရှောရွာအောက်နားမာ မြစ်ကြောင်းစွာ ပြန်ပနာကျယ်ပြန့်လာရာ မိုင်ဝက်နီးပါးလှောက်ဟိရေ။ ယင်းမြစ်ကျဉ်းဧ့ အရှိဖက်မာ ရှီးအခါက ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဟောင်း ဖြစ်ဟန်ဟိရေ ကျယ်ပြန့်ရေ ချိုင့်ဝှမ်း ကြီးတခုစွာ ဧရာဝတီမြစ်နန့် မျှိုင်းပြိုင်တည်ဗျာယ်ဟိရေ။ ဗန်းမော်မြို့ အထက် ၁၂ မိုင်ကွာလှောက်ဟိ သဖန်းပင်ရွာ သို့ ရောက်ရေအခါ ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းကို ဖြတ်သန်း စီးဆင်းရရေဖြစ်ရာ တဖန်ကျယ်ပြန့်လာပြီးကေ ရီစီးလည်းသာလာရေ။
ဗန်းမော်မြို့နားသို့ ရောက်ရေအခါ ဧရာဝတီမြစ်စွာ တောင်ဘက်ဟိ မြေနုချိုင့်ဝှမ်းသို့ ဆက်မစီးဘဲနန့် အနောက်ဘက်ကိုကွေးလားကာ ထုံးကျောက်တောင်များအကြားသို့ ဖြတ်စီးရေ။ ဒေနီရာမာ မြစ်စွာ ကိုက်တရာလှောက်သာကျယ်ပနာ နံချင်းပြိုင်တဖက်တချက်မှ တန်းတင် ကျောက်ဆောင်ကျောက်ကမ်းထောင်း တိစွာ ပေ ၂၀၀ မှ ၃၀၀ အထိ မြင့်ကတ်တေ။ ယင်းကို ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းဟုခေါ်ရေ။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းစွာ စင်းကန်းရွာမှစတင်ပနာ ရွှီကူမြို့ အထက်နားဟိ သင်္ဘောအင်းရွာအထိ ၁၄ မိုင်ခန့် အလျားဟိရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းတလျှောက်မာ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းနီရာရေ ရှုမျှော်ခင်းအလှဆုံးဟု ဆိုကတ်ရေ။ ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းမာ ရီစီးမြန်ပနာ ဝဲများဟိကေလေ့ ပထမမြစ်ကျဉ်းလောက် ကူးသန်းလားလာရီး အန္တရာယ်မဟိချေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းဖြင့် ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောတိစွာ တနှစ်လုံးလုံး ဆန်တက်လားလာနှိုင်ရေ။
ဒုတိယမြစ်ကျဉ်းမှ ထွက်ခလို့ ဗန်းမော်မှ ၃၈ မိုင် ဝေးသော ရွှီကူမြို့ကို ဖြတ်ခပြီး ကသာမြို့ကို လွန်ရေအခါ ဧရာဝတီမြစ်စွာ တောင်ဘက်ကို ကွေ့ဆင်းရေ။ ကသာမြို့မှ တကောင်းမြို့အထိ မြေနုကမ်းထောင်းတိဖြစ်တေ။ အရှိဖက်ကမ်းနန့် ခပ်လှမ်းလှမ်းမာမူ ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့်ဧ့ အဆက်ဖြစ်ရေ မိုးကုတ်နယ်မှ တောင်ကုန်းတိကို တွိနှိုင်ရေ။ တကောင်းမြို့မှ လွန်ရေအခါ သပိတ်ကျင်းမြို့နံဘေးမာ တတိယမြစ်ကျဉ်းသို့ ရောက်ပြန်ရေ။
တတိယမြစ်ကျဉ်းစွာ သပိတ်ကျင်းမြို့ဧ့ အထက် ၁၀ မိုင်လှောက်ဟိ မလည်ရွာမှ စတင်ပနာ ကျောက်မြောင်းမြို့အထိ ဖြစ်ရာ အလျား ၂၉ မိုင်လှောက်ဟိရေ။ ထိုမြစ်ကျဉ်းနီရာမာ မြစ်ဧ့အကျယ်မာ ကိုက် ၄၄၀ ခန့် ဟိလီရေ။ ယင်း မြစ်ကျဉ်းစွာ ပထမမြစ်ကျဉ်းနှစ်ခုလောက် ရှုခင်းမလှချေ။ သစ်တောများ ထူထပ်စွာပေါက်ရောက်နီသော ကမ်းထောင်းစောက်တိစွာ တဖက်တချက်မာ တည်ဟိနိန်ရေ။ ရွှီဘိုခရိုင် ကျောက်မြောင်းမြို့မှ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်စွာ တဖန်ကျယ်ပြန့်လာပြန်ရေ။ အပူပိုင်းဇုန် မြေနု ဒေသကိုဖြတ်ပနာ မန္တလေးမြို့ထိအောင် စီးဆင်းလှာပြီး ဗန်းမော် နန့် မန္တလေးအကြား ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းစွာ အကွိ့ အကောက်လည်းများ၊ သဲသောင်လည်းတဗျင်းများလွန်းရေ။ မန္တလေးမြို့ သို့ ရောက်ရေအခါ တဖက်ကမ်းဟိ စစ်ကိုင်းတောင်တန်းတိကို ကွေ့ဝိုက်လို့ အရှိမှအနောက်ကို မြစ်ကြောင်းပြောင်းခရာ ယင်းဧ့ မြစ်လက်တက်ကြီးဖြစ်ရေ ချင်းတွင်းမြစ်နန့် ဆုံရာ ပခုက္ကူမြို့အထိဖြစ်တေ။
အောက်ဧရာဝတီ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ချင်းတွင်းမြစ်လက်တက်နန့် ဆုံရာမှစပြီးကေ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ပိုပြီးကေကျယ်ပြန့်သော မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလို့ရပြီးကေး ရီစီးနှေးရေ။ များရေအားဖြင့် ကမ်းထောင်းစွာသဲကျောက် ကမ်းထောင်းစောက်များဖြစ်ပနာ မြစ်နန့် မလှမ်းမကမ်းမာ တခါတရီ တောင်ကုန်းတိကို တွိနှိုင်ရေ။ ရီနံချောင်းမြို့အနီးမာတွိရသော သွင်ကျောက်နီ မြီကြမ်းများဖုံးနီရေ သဲကမ်းထောင်းစောက်တိကိုထောက်လို့ တခါက ဧရာဝတီမြစ်စွာ အဂုထက်ပိုပြီးကေ မျက်နှာပြင်မြင့်ခကြောင်း သိသာထင်ရှားရေ။ တခါတရီလည်း သဲကျောက်တောင်များ ပြတ်ပနာ တွန့်ခေါက်ကျောက်မြေတိကိုတွိရရာ ယင်းရို့စွာ ရီနံထွက်ခြင်းနန့် ဆက်စပ်နီလီရေ။ ဒေအပိုင်းမာ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းစွား တဖြောင့်တည်းမနိန်ဘဲ ဖြောင့်လိုက်ကောက်လိုက်နန့် စီးဆင်းရေ။ မြေနုလွင်ပြင်ကို ဖြတ်စီးရေအခါ မြစ်ကမ်းထောင်းစွာ သဲရို့နန့် ဖုံးလွှမ်းလို့နိမ့်ရေ။ တောင်ကုန်းကြား ဖြတ်စီးရေအခါ မြစ်ကမ်းထောင်းစွာ မြင့်ရေ။
မင်းဘူးမြို့မှ ပြည်မြို့အကြားမာ အနောက်ဘက် ရခိုင်ရိုးမတောင်က ဖြာထွက်လှာသော တောင်စွယ်တိစွာ မြစ်ကမ်းထောင်းအထိရောက်ရေ။ အရှိဖက်ကလည်း ပဲခူးရိုးမနန့် ယင်းဧ့တောင်စွယ်တိက ကမ်းထောင်းအထိရောက်ရေ။ သရက်မြို့ အောက်နားမာ အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်စွယ်စွာ အရှိဖက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်စွယ်နန့် မိုင် ၅၀ မှ ၆၀ လှောက်သာ ကွာဝီးရေ နီရာအထိ လာဆုံကတ်တေ။ သရက်မြို့မှ မိုင် ၄၀ လွန်သော် ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ အရေးကြီးသော ဆိပ်ခုံမြို့ဖြစ်ရေ ပြည်မြို့ကို ရောက်ရေ။ ပြည်မြို့အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ကြံခင်းမြို့နယ် သောကြာဒူးကျေးရွာနံဘေး ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းထောင်းအရောက် ထိုးထွက်နိန်ရေ အကောက်တောင်ဧ့ သဲကျောက်တောင်စောင်းကြီးဟိရေ။ ယင်းတောင်စောင်းကို ဘုရားကားချပ်များ အမျိုးမျိုးထွင်းထုထားရာ မြစ်လမ်းခရီးလားများ ကြည်ညိုစွာ ဖူးမြော် နှိုင်ရေ။
အောက်ပိုင်း ဧရာဝတီမာလည်း မြစ်ကြောင်း ကျဉ်း လားရေ နှစ်နီရာရှိရေ။ ထိုနှစ်နီရာမာ မြစ်ကြောင်းစွာ ကိုက် ၈၀၀· ၈၈၀ လှောက်ဟိရေ။ ယကေလေ့ ရေနက်လို့ သင်္ဘော များ လားလာနိုင်သဖြင့် တချို့က မြစ်ကျဉ်းဟု မခေါ်ချေ။ ထိုနှစ်နီရာမှ မင်းလှနန့် မိကျောင်းရဲအကြား (ကိုးမိုင်ခွဲခန့်) နီရာနန့် ပြည်မြို့အထက် ကမ္မနန့် စစ္စယံအကြားဟိ တနီရာ (သျှစ်မိုင်ခန့်) ဖြစ်ကတ်တေ။
မြစ်ဝကျွန်းပေါ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ပိုင်းစွာ ပြည်မြို့ အောက် ၅၃ မိုင် ဝေးသော ယင်အောင်မြို့နားမှ စလီရေ။ ယင်အောင်မြို့ အောက် မိုင် ၃၀ ခန့်အကွာ ညောင်ကျိုးရွာနံဘေးမှ စပြီးကေ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဧ့ အနောက်ဘက်အကျဆုံးနန့် အကြီးဆုံးမြစ်ခွဲဖြစ်ရေ ပုသိမ်မြစ်ခွဲထွက်ရေ။ (ပုသိမ်မြစ်·ရှု။) ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်စွာ ပင်လယ်မှမိုင် ၁၈၀ အကွာမှစပြီးကေ မြစ်ခွဲများ ဖြာထွက်ကာ တြိဂံပုံသဏ္ဌာန် တည်ဟိရေ။ ဟင်္သာတမြို့နံဘေးမာ အရှိဖက်မှ ပဲခူးရိုးမတောင်၊ အနောက်ဘက်မှ ရခိုင်ရိုးမတောင်ရို့စွာ တခုနန့်တခု မိုင် ၈၀ ခန့် သာ ကွာဝီးစွာအထိ နီးကပ်လာယားနောက် တဆတ်ဆတ် တောင်ဘက်ကို ခွာထွက်လားကတ်ရာ ယင်းပိုင်ကွာသွားရေ မြီပြန့်တလျှောက် ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြစ်ခွဲများစွာဖြာထွက်လို့ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်ထဲကို စီးဝင်ရေ။ ပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်ရာမာ ပုသိမ်မြစ်အပါအဝင် မြစ်ဝကြီးပေါင်းကိုးခု ဖြစ်ပေါ်လီရေ။ မြစ်ခွဲကြီးတိက မြစ်ချောင်းကောင်မချေျားစွာ ဖြာထွက်ကာ တခုနန့်တခု ဆက်စပ်စီးဆင်းဗျာယ်ဟိရာ ဒေချောင်းပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်ကေလည်းဟိရေ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ် စွာ ပိုက်ကွန်ကြီးပိုင်ဖြစ်နီရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသစွာ စတုရန်းမိုင် ၁၂၀၀၀ ကျယ်ပြန့်ရေ။
ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဧ့ အနောက်ဘက်ဆုံးမြစ်ဝရေ ပုသိမ်မြစ်ဝဖြစ်ပိုင် အရှိဖက်ဆုံး မြစ်ဝရေ ရန်ကုန်မြစ်ဝဖြစ်တေ။ ပုသိမ်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမှစပြီးကေ ခွဲထွက် စီးဆင်းလှာသောမြစ် ဖြစ်ကေလေ့ ရန်ကုန်မြစ်မာမူ ပဲခူးရိုးမတောင်က မြစ်ဖျားခံလို့ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်မှ မြစ်ခွဲဖြစ်ရေ ဘောလယ်မြစ်နန့်ဆုံကာ ပင်လယ်ထဲကို စီးဝင်ရေ။ ရန်ကုန်မြစ်ဧ့ အထက်ပိုင်းကို လှိုင်မြစ်လို့လေ့ကောင်း၊ မြစ်မခလို့လေ့ကောင်းခေါ်ရေ။
ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းထက်မာ ပင်လယ်ထဲကိုစီးဝင်သော မြစ်ဝကိုးခုဟိကေလေ့ ပုသိမ်မြစ်ဝနန့် ရန်ကုန်မြစ်ဝ နှစ်ခုမားသို့ရာလျှင် ပင်လယ်ကူးသင်္ဘောကြီးများ ဝင်ထွက် ဆိုက်ကပ်နှိုင်ကတ်ရေ။ ပုသိမ်မြစ်ဝနန့် ရန်ကုန်မြစ်ဝရေ တခုနန့်တခု မိုင် ၁၆၀ ခန့်ဝီးရေ။ ရန်ကုန်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်ဝကျွန်းပေါ်နန့် ဆက်ကေလည်းဟိရေ်လည်း ဧရာဝတီမြစ်ဝကြီးမှရေစွာ ရန်ကုန်မြစ်အတွင်းကို လုံးဝစီးဝင်ခြင်းမဟိချေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ရန်ကုန်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်မှ ခွဲထွက်လှာစွာမဟုတ်ဘဲ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းကို ပူးပေါင်းစီးဝင်အတွက်နန့်ဖြစ်တေ။ ယင်းအတူပင် ပုသိမ်မြစ်စွာ ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ မြစ်ခွဲဖြစ်ကေလေ့ ဧရာဝတီ မြစ်ရီစွာပုသိမ်မြစ်ထဲကို အနည်းငယ်ရာ စီးဝင်လီရေ။ ဇာကြောင့်ဆိုကေ ပုသိမ်မြစ်နန့် ဧရာဝတီမြစ်ကို ဆက်သောချောင်းစွာ ကိုက် ၃၀၀ လှောက်သာကျယ်ပနာ ချောင်းတခုလုံး သဲပြင်ရှည်နန့် ပြည့်နိန်ရေကြောင့်ဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် ယင်းမြစ်ဝနှစ်ခုကို ဧရာဝတီမြစ်အစစ်ဟု ခေါ်ရန်မလွယ်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်မကြီးမှ ရေစွာ ပင်လယ်ထဲကို အမှန်စီးထွက်ရာထွက်ပေါက်ကား ဧရာမြစ်ဝဖြစ်တေ။
လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၃၀၀,၀၀၀ ကျော်က ဧရာဝတီမြစ်ဝရေ ပြည်မြို့နားမာ ဟိရေဟု လှောက်မှန်းကတ်တေ။ လွန်ခရေနှစ်ပေါင်း ၁၂,၀၀၀ ခန့်ကပင် ဧရာဝတီမြစ်ဝရေ အဂုအခြီအတိုင်း မဟိသိမ့်ချေ။ အဂု ဖြစ်ပေါ်နိန်ရေ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်နီရာတခုလုံးစွာ တွံတေး၊ မြောင်းမြ၊ ပုသိမ် အစဟိရေ ဂဝံ ကျောက်ကုန်းရိုးများ ရီပြင်ပေါ်မာတက်နီရေကျွန်းပိုင် ဖြစ်ပေါ်နိန်ရေ နီရာတိကတပါး အားလုံးပင် ပင်လယ်ရီပြင်ကြီး ဖြစ်ဗျာယ်ဟိရေဟု ဆိုကတ်ရေ။ ထိုခေတ်အခါက ဒီတက် ဒေချင့်ကျစွာ ပြည်မြို့အထက်မာ ဖြစ်ကေလေ့ ဂုချိန်ခါမာမူ ဖြားရီစွာ ညောင်တုန်းမြို့အထိပင် တခါတရီ မရောက်ချေ။ ဧရာဝတီမြစ်တလျောက် ရီစီးနန့်အတူပါလာရေ နုန်းမြေစွာ အဂုမြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဖြစ်နီသောနီရာမာ တဆတ်ဆတ်ပို့လာကာ မြီနုကျွန်းပေါ်ဒေသဆိုပနာ ဖြစ်လှာခြင်းဖြစ်လီရေ။
ဧရာဝတီမြစ်တလျှောက်မှ မြစ်ဝသို့ တနှစ်လျှင် နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၂၆၁ သန်း စီးပါလာရေဟု လှောက်မှန်းကတ်တေ။ မန္တလေးမြို့နီရာအထိ နုန်းမြေတန်ပေါင်း ၃၂ သန်း စီးပါလှာပြီးကေ ချင်းတွင်း မြစ်ဘက်မှ တန်ပေါင်း ၁၀၉ သန်းပါလာပြီးကေ အရာမြစ်ချောင်းတိက တန်ပေါင်း သန်း ၁၂၀ ခန့် မျိုးပါလာရေဟု တွက်ဆကတ်တေ။ ၁၈၆၀·၇၀ နန့် ၁၉၀၉·၁၀ ခုနှစ်တိက တိုင်းတာရီးဆွဲထားရေ မြီမျက်နှာပြင် အနိမ့်အမြင့် တိုင်းတာချက်အရ ဘူမိဗေဒပညာသျှင် ဒေါက်တာချစ်ဗားဧ့ ယူဆချက်မာ မြစ်ဝကျွန်းထက်ကမ်းခြေစွာ အနှစ်တရာခန့်မာ သုံးမိုင်လှောက်သာ အများဆုံးမြေဖို့လို့ ကျယ်ထွက်လှာရေလို့ဆိုရေ။ ဆာအက်ဒွင်ပတ်စကိုဆိုသူ ဘူမိဗေဒပညာသျှင်ကမူ တနှစ်လျှင် ပေ ၂၀၀ သို့မဟုတ် အနှစ်တရာလျှင် ၃.၇၉ မိုင် ပင်လယ်ထဲကို ပြန့်ထွက်လှာရေလို့ ယူဆရေ။ ပင်လယ်နန့်စပ်ကေလည်းဟိရေ မြီနုကျွန်းပေါ်ဒေသမာ ကနစိုတောများပေါက်ရောက်ပနာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ် တခုလုံးမာမူ ဆန်စပါး အကြီးအကျယ်စိုက်ပျိုးရေ။
ဧရာဝတီမြစ်စွာ ရှေးနှစ်ပေါင်း ထောင်ပေါင်းများစွာက မန္တလေးမြို့နံဘေးမှ တောင်ဘက်ကို တန်းဗျာယ် စီးဆင်းဖူးကြောင်း အထောက်အထားတိဟိပါယင့်။ စစ်တောင်းမြစ်စွာ တချိန်က ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းဟု ဘူမိဗေဒပညာသျှင်တိက ယူဆကတ်တေ။ အဂု ဧရာဝတီမြစ်အောက်ပိုင်းစွာ တချိန်က ချင်းတွင်းမြစ်ဝှမ်းဖြစ်ရဖို့ဟု ဆိုကတ်လီရေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ကမ္ဘာထက်မာ ရီတိုက်စားခြင်း အပြင်းဆုံးသော မြစ်တမြစ်ဖြစ်တေ။ နိုင်းမြစ်၊ မစ္စစ္စပီမြစ်၊ ဂင်္ဂါမြစ်၊ ဒင်းညုမြစ်ရို့ထက် ရီတိုက်စားနှုန်း အားကြီးရေ။ ယင်းမြစ်ဝှမ်း အောက်ခြီဟိ ကျောက်ဆောင်တိကိုပင် အနှစ် ၄၀၀ လျှင် တပေလောက် တိုက်စားရေဟု လှောက်မှန်းကတ်တေ။
မြစ်လက်တက်များ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]မေခနန့်မေလိခရို့ ပေါင်းဆုံလို့ ဧရာဝတီမြစ်ဟု ပေါ်လာရေမှစပြီးကေ ဧရာဝတီမြစ်မားသို့ စီးဝင်သော မြစ်လက်တက်တိမာ လက်ျာဘက်မှ နမ့်ကောင်ခေါ် မိုးကောင်းချောင်း၊ မဲဇာမြစ်၊ မူးမြစ်၊ ချင်းတွင်းမြစ်၊ယော ချောင်း၊ စလင်းချောင်းခေါ်ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်း၊ မုန်းချောင်း၊ မန်းချောင်း၊ မိုဃ်းကျောက်ချောင်း အစဟိစွာရို့ဖြစ်ပနာ ဗယ်ဘက်မှ မိုးလယ်ချောင်း၊ တပိန်မြစ်၊ ရွှီလီမြစ်၊ မြစ်ငယ်မြစ်၊ သို့မဟုတ် နမ္မတူ၊ သို့မဟုတ် ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်၊ ဇော်ဂျီမြစ်၊ ပန်းလောင်မြစ်၊ စမုန်မြစ်၊ ပင်းချောင်း၊ ဒေါင်းသေချောင်း၊ ယင်းချောင်း၊ နဝင်းချောင်းရို့ ဖြစ်ကတ်တေ။ ယင်းရို့ အနက် ချင်းတွင်းမြစ်စွာ အကြီးဆုံး မြစ်လက်တက်ဖြစ်တေ။
ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ဟိ ထင်ရှားသော မြို့ကြီးတိမာ မြစ်ကြီးနားမြို့၊ ဗန်းမော်မြို့၊ ရွှီကူမြို့၊ ကသာမြို့၊ ထီးချိုင့်မြို့၊ တကောင်းမြို့၊ သပိတ်ကျင်းမြို့၊ မန္တလေးမြို့၊ စစ်ကိုင်းမြို့၊ အင်းဝမြို့၊ မြင်းမူမြို့၊ မြင်းခြံမြို့၊ ပခုက္ကူမြို့၊ ပုဂံမြို့၊ ချောက်မြို့၊ စလေမြို့၊ဆင်ဖြူကျွန်းမြို့၊ ရီနံချောင်းမြို့၊ မကွေးမြို့၊ မင်းဘူးမြို့၊ မင်းလှမြို့၊ မိချောင်းရဲမြို့၊ အောင်လံမြို့၊ သရက်မြို့၊ ပြည်မြို့၊ ယင်အောင်မြို့၊ ကြံခင်းမြို့၊ ဟင်္သာတမြို့၊ ဓနုဖြူမြို့၊ ညောင်တုန်းမြို့၊ မအူပင်မြို့ အစဟိစွာရို့ဖြစ်ကတ်တေ။ ရှေးမြန်မာမင်းတိ၏ မြို့တော်ဟောင်းများဖြစ်ရေ ပုဂံ၊ အင်းဝ၊ သရေတနားချေတဗွေချေရာ၊ စစ်ကိုင်း၊ အမရပူရ၊ မန္တလေးမြို့တိစွာ ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်းပေါ်မာပင် တည်ဟိခစွာကို ထောက်ခြင်းနန့် ဧရာဝတီမြစ်ဧ့ အသုံးဝင်တန်ဖိုးဟိပုံကို သိသာနှိုင်ရေ။
ဧရာဝတီမြစ်မာ တံရှင်များမဟိချေ။ ယင်းစွာ ရီစီးသာသဖြင့် မြစ်ဝမှ မိုင်ပေါင်း ၈၀၀ ကျော်ဝေးသော ဗန်းမော်မြို့အထိ သင်္ဘောများ ၁၂ ရာသီလုံးလုံး လားလာ ဆန်တက်နှိုင်ရေ။ ရီကြောင်း ပို့ဆောင်ရီးကော်ပိုရီးယှင်းပိုင် မီးသင်္ဘောတိနန့် ပုဂ္ဂလိကပိုင် မီးသင်္ဘောတိနန့် ဧရာဝတီမြစ်ကြောင်း ကူးသန်းလားလာရီး လွယ်ကူဗျာယ်ဟိရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ဧရာဝတီမြစ်စွာ မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းနန့် အောက်ပိုင်း ကူးလူးဆက်ဆံရာ သဘာဝခရီးလမ်းမကြီးဟု ခေါ်ဆိုနှိုင်လီရေ။ အထက်အောက်ကုန်များ အလွယ်ချေ ဖလှယ်ရောင်းချရရေ ဗဟိုလမ်းမကြီးလည်းဖြစ်တေ။ ယင်းအတွက်နန့် မြစ်ဆိပ်မြို့ကြီးတိစွာ မြစ်ကြောင်းခရီးကို အမှီပြုပနာ စည်ပင်ဝပြောလှာကတ်တေ။ အမရပူရမြို့နန့် စစ်ကိုင်းမြို့အကြား ဧရာဝတီ မြစ်ကိုဖြတ်ပနာ အင်းဝတန်းထားကြီးကို ဆောက်လုပ်ထားရေ။ ပေပေါင်း ၃၉၈၀ ရှည်လို့ အလယ်မာ မီးရထားလမ်း တလမ်း၊ ဖီးနှစ်ဖက်မာ မော်တော်ကားလမ်းများဟိ၏။ ယင်းကို ၁၉၃၄ ခုနှစ်က ဖွင့်လှစ်ခရေ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အထဲက ပျက်စီးလားလို့ ပြန်ပနာပြင်ဆင်ခပြီးကေ ၁၉၅၄ ခုနှစ် မာ ပြန်ပနာ ဖွင့်လှစ်ခရေ။
ချင်းတွင်းမြစ်နန့် အထက်ပိုင်း ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းဟိ သစ်တောတိက သစ်ဖောင်ဝါးဖောင်တိကို အောက်မြန်မာနိုင်ငံသို့ ဧရာဝတီမြစ်တလျှောက် စရိတ်သက်သာစွာ အလွယ်ချေမျှောချနှိုင်ရေ။ မြစ်ဝှမ်းတလျှောက် မိုးနည်းပါးသော ဒေသများမာ ဧရာဝတီမြစ်ရီကို သောက်သုံးခြင်း၊ စိုက်ပျိုးရီး အတွက် ဆည်မြောင်းဖြင့် သွယ်ယူသုံးစွဲခြင်းများပြုကတ်ရရေ။ ယင်းအတွက်နန့် ဧရာဝတီမြစ်ကို မြန်မာနိုင်ငံဧ့ အသက်သွီးကြောကြီးဟု ခေါ်ဆိုကတ်ခြင်းဖြစ်တေ။ [၁၅]
မြစ်လက်တက်များ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဧရာဝတီမြစ်မာ အဓိကမြစ်လက်တက်ကြီး (၅) ခုဟိရေ။ မြစ်လက်တက်တိစွာ အမြင့်ပေ (၇၀၀၀)မှ (၁၀၀၀၀)အထိဟိရေ တောင်တန်းများမာ မြစ်ဖျားခံကတ်တေ။
- တာပိန်မြစ် (ဝဲ)
- ရွှီလီမြစ် (ဝဲ)
- မြစ်ငယ်မြစ် (ဝဲ)
- မူးမြစ် (ယာ)
- ချင်းတွင်းမြစ် (ယာ)
ယင်းချင့်အပြင် ချောင်းလက်တက်တိလေ့ ဟိသိမ့်ရေ။
- ချောင်းမကြီးချောင်း (အနောက်ဘက်)
- ယောချောင်း (အနောက်ဘက်)
- ဆင်ဖြူကျွန်းချောင်းခေါ်စလင်းချောင်း (အနောက်ဘက်)
- မုန်းချောင်း (အနောက်ဘက်)
- မန်းချောင်း (အနောက်ဘက်)
- မိုဃ်းကျောက်ချောင်း (အနောက်ဘက်)
- ပင်းချောင်း (အရှိဖက်)
- ယင်းချောင်း (အရှိဖက်)
- ဒေါင်းသေချောင်း (အရှိဖက်)
- ဗွက်ကြီးချောင်း (အရှိဖက်)
တာပိန်မြစ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]တာပိန်မြစ်စွာ တရုတ်နိုင်ငံ၊ယူနန်ပြည်နယ်မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလှာပြီး ကချင်ပြည်နယ်အတွင်းမှာပင် ဧရာဝတီမြစ်အထဲ စီးဝင်ရေ။
ရွှီလီမြစ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ရွှီလီမြစ်စွာလေ့ တရုတ်နိုင်ငံ၊ယူနန်ပြည်နယ်မှပင် စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းလှာပြီး သျှမ်းပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းကို ဖြတ်သန်းလာယား ကသာမြို့တောင်ဘက်ဟိ အင်းရွာနံဘေးမာ ဧရာဝတီမြစ်နန့်ပေါင်းဆုံရေ။
မြစ်ငယ်မြစ် (ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်)
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]သျှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း၊ တရုတ်နိုင်ငံ နယ်စပ်နံဘေး မှ စတင်မြစ်ဖျားခံစီးဆင်းရေ။ သိန္နီ၊ သီပေါ၊ ရွှီစာရံ နန့် ကျောက်ဆည်လွင်ပြင်ကို ဖြတ်ကာ မန္တလေးတောင်ဘက် အင်းဝနံဘေးမာ ဧရာဝတီမြစ်အထဲ စီးဝင်ရေ။
မူးမြစ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကဘော်ချိုင့်ဝှမ်း ဒေသကို မြောက်မှတောင်သို့ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလှာကာ မြင်းမူမြို့နံဘေးမာ ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းကို စီးဝင်ရေ။
ချင်းတွင်းမြစ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကချင်ပြည်နယ် ဟူးကောင်းချိုင့်ဝှမ်းဒေသကြီးမှ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းလှာပြီး ဧရာဝတီမြစ်အတွင်းကို မြင်းခြံမြို့ နံဘေးမာ ပေါင်းဆုံရေ။
.jpg)
စီးပွားရီးနန့်နိုင်ငံရီး
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]မြန်မာ့ သမိုင်းတလျှောက်မာ ဧရာဝတီမြစ်စွာ အရေးပါရေ အခန်းမှ ပါဝင်ခရေ။ ပုဂံခေတ်မှစကာ နောက်ဆုံး ကုန်းဘောင်ခေတ်တိုင် ခေတ်အဆက်ဆက်မာ အရေးပါရေ စစ်ရီး၊ နိုင်ငံရီး၊ စီးပွားရီး ရို့မာ အသုံးချခကတ်တေ။ မွန်-မြန်မာစစ်ပွဲများဟု ထင်ရှားရေ အင်းဝ-ဟံသာဝတီ အနှစ်လေးဆယ်စစ် ကာလများအတွင်းမှာ ဧရာဝတီမြစ်စွာ အဓိက စစ်ချီတက်ရာလမ်းကြောင်းကြီးဖြစ်ခရေ။ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းပေါ်ဟိ ပြည်မြို့စွာလေ့ နှစ်ဖက်စစ်ရှိဆိုင်ရာ ရှိတန်းစစ်မျက်နှာဖြစ်ခရေ။ ဘုရင့်နောင်လက်ထက်မာလည်း အထက်မြန်မာနိုင်ငံတလွှား ဆန်တိုက်ခိုက်ရာမာ စစ်ချီလမ်းကြောင်းအဖြစ် ဧရာဝတီမြစ်ကို အဓိကကတော့ခါ အသုံးပြုခပြန်ရေ။ ယင်းအတူ ညောင်ရမ်းခေတ်ဦးမင်းများဖြစ်ကတ်ရေ အနောက်ဘက်လွန်မင်း နန့် သာလွန်မင်းရို့လေ့ ဧရာဝတီမြစ်ကို စုန်ဆန်လားလာခကတ်တေ။ ကုန်းဘောင်ခေတ်တလျှောက်လုံးမာလည်း ရန်သူအိန်းဂလိချ်ရို့ကို ခုခံရာမာ မြစ်ရိုးတလျောက် ခံတပ်များ တည်ဆောက်ခကတ်ရာ မင်းလှခံတပ်နန့် အင်းဝခံတပ်ရို့မာ နာမည်ကျော်ရေ။
ဆည်ကာရီများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]အဓိက ဧရာဝတီမြစ်ထက်မာ တည်ဆောက်ဖို့ ဆည်ကာရီမာ မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း တခုရာ ဟိကေလေ့ မြစ်ဖျားခံရာမြစ်များ၊ ဧရာဝတီမြစ်ထဲကို စီးဝင်ရေ မြစ်များထက်မာလည်း ရေအားလျှပ်စစ် စီမံကိန်း ရီကာစွာတိ တည်ဆောက်ရန် စီမံကိန်းတိ ဟိရေ။
ကချင်ပြည်နယ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ဧရာဝတီမြစ်
- မြစ်ဆုံ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀၀ (မြစ်ကြီးနားမြို့နံဘေး)
- မလိခမြစ်
- လာဇာ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၉၀၀
- မေခမြစ်
- ချီဖွေ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၄၀၀
- ပါရှီး (ခေါ်) ဝူဆောက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၈၀၀
- လာကင် (ခေါ်) ယီနန် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၄၀၀
- ဖီဇော ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၂၀၀၀
- ခေါင်လန်ဖူး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် -၂၇၀၀
- တာပိန်မြစ်
- တာပိန်(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၂၄၀
- တာပိန်(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း မီဂါဝပ် - ၁၆၈
သျှမ်းပြည်နယ်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ရွှီလီမြစ်
- ရွှီလီ(၁) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၀၀
- ရွှီလီ(၂) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၆၀
- ရွှီလီ(၃) ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၃၆၀
- ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်
- အထက်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ်
- အလယ်ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ်
- ဇော်ဂျီ
- ဇော်ဂျီ (၁) ရေအားလျှပ်စစ်
- ဇော်ဂျီ (၂) ရေအားလျှပ်စစ်
- မြို့ကြီး ရေအားလျှပ်စစ်
မန္တလေးတိုင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ချောင်းမကြီးချောင်း
- ဆည်တော်ကြီးဆည် နန့် ရေအားလျှပ်စစ်
- ဒုဋ္ဌဝတီမြစ်
- ရဲရွာရေအားလျှပ်စစ်
- ကင်းတား
- ကင်းတားကာရီ
စစ်ကိုင်းတိုင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ချင်းတွင်းမြစ်
- ထမံသီ ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၂၀၀
- ရာဇဂြိုဟ်ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း
- ရွှီစာရီး ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၆၆၀
- မော်လိုက် ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၄၀၀
- ဟုမ္မလင်း ရေအားလျှပ်စစ်စီမံကိန်း - မီဂါဝပ် ၁၅၀ [၁၆]
မကွေးတိုင်း
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- မုန်းချောင်း
- မုန်းချောင်းဘက်စုံကာရီစီမံကိန်း
ဒေနိခေတ် လိ့လာတွိဟိချက်
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဧရာဝတီမြစ်မာ ငါးမျိုးစိတ်ပေါင်း (၇၉) မျိုး ခိုလှုံရာနီထိုင်ကတ်ရေအပြင်၊ ၂ဝဝ၂ ခုနှစ် အထိလိ့လာချက်တိအရ ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်းမာ လူအများ အသိ အမှတ်ပြုထားရေ ငှက်ဂွက်နယ်မြီ (၄) ခုလည်း ဟိရေ။ မြစ်ဧ့ ဇီဝသတ္တ စုံလင်ထွေပြားမှုအကြောင်းနန့် ပတ်သက်ပြီးကေ ကောင်းစွာလိ့လာထားရေတိလေ့ မဟိသိမ့်ချေ။ ရေနီသတ္တဝါမျိုးစိတ်ပေါင်းများစွာ မှီတင်းနီထိုင်ကတ်ရေ။ ထိုမျိုးစိတ်တိအနက်မှ အထူးထင်ရှားရေ မျိုးစိတ်သတ္တဝါမာ ဧရာဝတီလင်းချူ ဖြစ်တေ။[၁၇] တအောင့်လောက်က တောင်ကျချောင်း ငါးခူမျိုးစိတ် သစ်တိကို ထပ်မံတွိဟိခပြီးကေ၊ ဧရာဝတီမြစ်ဆုံနန့် သိပ်မဝီးလှသောနီရာများမာ ၂ဝဝ၅ ခုနှစ်က တွိဟိခရခြင်း ဖြစ်တေ။ ဧရာဝတီမြစ်စွာ ကမ္ဘာထက်မာ ပဉ္စမမြောက် နုန်းတင်မြေနှစ်များ အများဆုံးပို့ချပီးနှိုင်ရေမြစ်လည်း ဖြစ်တေ။
မြစ်ကမ်းဖီးဟိမြို့ကြီးများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]တန်းထားကြီးများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ဗြိတိသျှကိုလိုနီအစိုးရက ၁၉၃၄ မာ အင်းဝတန်းထား(စစ်ငါးမျှားတံတား)ကို တည်ဆောက်ခရေ။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အထဲ ဂျပန်အဝင် အိန်းဂလိချ်အဗြီးမာ ဗြိသျှတပ်တိက တန်းထားကြီးကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးခရေ။ မြန်မာပြည်လွတ်လပ်ရီးရယား ၁၉၅၄ ခုနှစ်မာ တန်းထားကြီးကို ပြန်ပနာပြင်ဆင်တည်ဆောက်ခရေ။ နှစ်ပေါင်းများစွာကြာထိအောင် တခုတည်းသော ဧရာဝတီမြစ်ကူးတန်းထားကြီး ဖြစ်ခရေ။ ထပ်မံအသစ်တည်ဆောက်သောတန်းထားကြီးတိမာ -
- ဧရာဝတီတန်းထား (ရတနာပုံ) (အယင်အင်းဝတန်းထားကြီးဧ့ အထက်ဘက်နား)
- ဗလမင်းထင်တန်းထား (အင်န်မိုင်ခမြစ်ကူး၊ မြစ်ကြီးနားမြို့နံဘေး၊ ၁၉၉၈၊နိုဗန်ဘာလ)
- အနော်ရထာတန်းထား (ချောက်၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ)
- ဧရာဝတီတန်းထား (မကွေး)
- ဗိုလ်မြတ်ထွန်းတန်းထား (ညောင်တုန်း၊ ၁၉၉၉ ခုနှစ်၊ နိုဗန်ဘာလ)
- နဝဒေးတန်းထား (ပြည်မြို့၊ ၁၉၉၇၊စတ်တင်ဘာ)
- မအူပင်တန်းထား (မအူပင်၊ ၁၉၉၈၊ဖေဖဝါရီ)
- ဒေးဒရဲတန်းထား
- ဧရာဝတီတန်းထား (ပခုက္ကူ)
- ဧရာဝတီတန်းထား (ရတနာသိင်္ခ)
- ဧရာဝတီတန်းထား (စင်းခန်း)
- ဧရာဝတီတန်းထား (မလွန်)
- ဧရာဝတီတန်းထား (ထီးချိုင့်)
- ဧရာဝတီတန်းထား (ညောင်တုန်း)
ဓာတ်ပုံများ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]
မြစ်အရှိဖက်မှ မန္တလေးတောင်
ဧရာဝတီမြစ်မားမှ ခရီးလားများ
ရိုးရာ မြစ်ကူးလောင်းများ
ဧရာဝတီမြစ်မှ သစ်များဆွဲလာရေ ကျွဲများ
မင်းကွန်းဟိ ဧရာဝတီ
ဧရာဝတီမြစ်မားမှ ကျွန်းရွာတရွာ
မြစ်မားမှ ဝါးဖောင်များ
မင်းကွန်းဟိ မြစ်ကမ်းဖီးမှ ဈီးတခု
ဧရာဝတီမြစ်မားမှ ရွက်တိုက်နိန်ရေ ဝါးဖောင်
လောင်းငယ်ဖြင့် ရွက်တိုက်နိန်ရေ အမျိုးသမီး
ပြင်ပလင့်ခ်များ
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]ကိုးကား
[တီးဖြတ်ပါ | အရင်းအမြစ်ကိုတီးဖြတ်ပါ]- ↑ James R Penn (2001) Rivers of the World Archived 11 January 2016 at the Wayback Machine.. Santa Barbara, Calif. [u.a.] ABC-Clio ISBN 1-57607-042-5, ISBN 978-1-57607-042-0. Page 115 paragraph 2, retrieved July 16, 2009
- ↑ Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department (21 စက်တင်ဘာလ 2011). "Water Quality Management at River Basin in Myanmar" (PDF). Water Environment Partnership in Asia (WEPA) (in English). The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation. p. 1. Archived from the original (PDF) on 16 သြဂတ်လ 2016. Retrieved 26 မတ်ချ်လ 2017.
Ayeyarwady River 2210 Km
{{cite web}}: Unknown parameter|deadurl=ignored (|url-status=suggested) (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ↑ Khon Ra, Director, Hydrology Branch, Irrigation Department (21 စက်တင်ဘာလ 2011). "Water Quality Management at River Basin in Myanmar" (PDF). Water Environment Partnership in Asia (WEPA) (in English). The Republic of the Union of Myanmar Ministry of Agriculture and Irrigation. p. 2. Archived from the original (PDF) on 16 သြဂတ်လ 2016. Retrieved 26 မတ်ချ်လ 2017.
Catchment Area (000's sq-km) Chindwin River 115.30 Upper Ayeyarwady River 193.30 Lower Ayeyarwady River 95.60
{{cite web}}: Unknown parameter|deadurl=ignored (|url-status=suggested) (help)CS1 maint: multiple names: authors list (link) - ↑ www.news-eleven.com
- 1 2 3 4 Britannica, The Editors of Encyclopaedia. (2024). "Irrawaddy River". Encyclopedia Britannica.
- ↑ Moore, E. H. (2007). Early Landscapes of Myanmar. River Books. pp. 121-125.
- ↑ Adas, M. (2011). The Burma Delta: Economic Development and Social Change on an Asian Rice Frontier, 1852–1941. University of Wisconsin Press. pp. 44-48.
- ↑ Smith, B. D., & Tun, M. T. (2004). "Review of the status and conservation of Irrawaddy dolphins in the Ayeyarwady River". WWF-Myanmar Report.
- ↑ Wildlife Conservation Society (WCS) Myanmar. (2025). "Ayeyarwaddy Dolphin Conservation Management Plan".
- ↑ Luce, G. H. (1969). Old Burma: Early Pagán. Artibus Asiae & New York University. Vol. 1, pp. 22-25.
- ↑ Government of Myanmar. (1989). The Adaptation of Expressions Law (Law No. 15/1989).
- ↑ ဝင်းသိမ်း(ကျောင်းအုပ်ကြီး၊ ရီကြောင်းပညာသိပ္ပံ)ဧ့ ဧရာနဒီသိပါရေ ဆောင်းပါးမှ ကောက်နုတ်တင်ပြရေ။
- ↑ ဧရာဝတီမြစ်ကို ထီးလို့ ဆည်တည်ဆောက်နေခြင်း (Damming the Irrawaddy) မှ
- ↑ Furuichi, T., et al. (2009). "Erosion and suspended sediment transport in the Ayeyarwady River basin, Myanmar". Journal of Hydrology.
- ↑ မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း၊ အတွဲ(၁၅)
- ↑ "အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ခိုင်မြဲရီး (သို့မဟုတ်) ဧရာဝတီ". Archived from the original on 17 August 2011. Retrieved 17 July 2011.
- ↑ "မော်ကွန်းတင်ပြီးမိတ္တူ". Archived from the original on 16 May 2009. Retrieved 2 December 2014.
- Webarchive template wayback links
- CS1 errors: unsupported parameter
- CS1 maint: multiple names: authors list
- CS1 English-language sources (en)
- အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားပါဝင်ရေ ဆောင်းပါးတိ
- ကချင်ပြည်ဟိ မြစ်တိ
- စစ်ကိုင်းတိုင်းဟိ မြစ်တိ
- မန္တလေးတိုင်းဟိ မြစ်တိ
- မကွေးတိုင်းဟိ မြစ်တိ
- ပဲခူးတိုင်းဟိ မြစ်တိ
- ဧရာဝတီတိုင်းဟိ မြစ်တိ
- ရန်ကုန်တိုင်းဟိ မြစ်တိ